అగ్నిపురాణమ్

అగ్నిరువాచ శబ్దార్థయోరలఙ్కారో ద్వావలఙ్కురుతే సమం । ఏకత్ర నిహితో హారః స్తనం గ్రీవామివ త్రియాః ।। ౩౪౫.

అగ్ని అన్నారు: శబ్దార్థాల అలంకారం రెండు విధాలుగా ఉంటుంది. అది రెండింటినీ సమానంగా అలంకరిస్తుంది; అది ఒక స్త్రీ మెడ, వక్షోజాలపై వేసిన హారంలా ఉంటుంది.

ప్రశస్తిః కాన్తిరౌచిత్యం సంక్షేపో యావదర్థతా । అబివ్యక్తిరితి వ్యక్తం షడ్‌భేదాస్తస్య జాగ్రతి ।। ౩౪౫.

ప్రశంస, కాంతి, యోగ్యత, సంక్షిప్తత, తగినంత, స్పష్టత — ఇవి ఆరు రకాలు అందులో స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి.

ప్రశస్తిః పరవన్మర్మ్మద్రవీకరణకర్మ్మణః । వాచో యుక్తిర్ద్విధా సా చ ప్రేమోక్తిస్తుతిభేదతః ।। ౩౪౫.

ప్రశంస అంటే ఇతరుల హృదయాన్ని కరిగించే పని. మాట రెండు విధాలుంటుంది; అలాగే ప్రేమతో చెప్పిన మాట కూడా ప్రశంస ప్రకారమే రెండు రకాలుగా ఉంటుంది.

ప్రేమోక్తిస్తుతిపర్య్యాయౌ ప్రియోక్తిగుణకీర్త్తనే । కాన్తిః సర్వ్వమనోరుచ్యవాచ్యవాచకసఙ్గతిః ।। ౩౪౫.

ప్రేమతో చెప్పిన మాట, ప్రశంస — ఇవి రెండూ ఒకే అర్థం. ప్రియంగా చెప్పడం, గుణాలను పొగడటం కూడా ఒకే విధంగా ఉంటాయి. కాంతి అంటే, మనసుకు నచ్చే మాటలు, అర్థాలు, వాటి అనుసంధానం.

యథా వస్తు తథా రీతిర్యథా వృత్తిస్తథా రసః । ఉర్జ్జస్విమృదుసన్దర్భాదౌచిత్యముపజాయతే ।। ౩౪౫.

విషయం ఎలా ఉంటే, శైలి కూడా అలాగే ఉంటుంది. ఛందస్సు ఎలా ఉంటే, భావం కూడా అలాగే ఉంటుంది. బలంగా, మృదువుగా, సముచితంగా ఉండే సందర్భంలో యోగ్యత కలుగుతుంది.

సంక్షేణో వాచకైరస్పైర్వహోరర్థస్య సంగ్రహః । అన్యూనాధికతా శబ్దవస్తునోర్యావదర్థతా ।। ౩౪౫.

సంక్షిప్తత అంటే, అవసరమైన అర్థాన్ని ఎక్కువ పదాలు లేకుండా చెప్పడం. తగినంత అంటే, పదానికి, విషయానికి లోపం లేకుండా, మించి కాకుండా ఉండటం.

ప్రకటత్వమభివ్యక్తిః శ్రుతిరాక్షేప ఇత్యపి । తస్యా భేదౌ శ్రుతిస్తత్ర శబ్దం స్వార్థసమర్పణమ్ ।। ౩౪౫.

స్పష్టత అంటే, అర్థం బాగా బైటపడటం. దీనిని శ్రవణం లేదా సూచన అని కూడా అంటారు. ఇందులో రెండు భాగాలు — శ్రవణం అంటే, పదం తన అర్థాన్ని నేరుగా తెలియజేయడం.

భవేన్నైమిత్తికీ పారిభాషికీ ద్వివిధైవ సా । సఙ్కేతః పరిభాషేతి తతః స్యాత్ పారిభాషికీ ।। ౩౪౫.

ఇది రెండు విధాలుగా ఉంటుంది: ఒకటి సంప్రదాయ ప్రకారం, మరొకటి నిబంధన ప్రకారం. సంప్రదాయం, నిబంధన — వీటివల్ల నిబంధనాత్మక రూపం ఏర్పడుతుంది.

ముఖ్యౌపచారికీ చేతి సా చ సా చ ద్విధా ద్విధా । స్వాభిధేయస్ఖలద్‌వృత్తిరముఖ్యార్థస్య వాచకః ।। ౩౪౫.

ఇది కూడా రెండు విధాలుగా ఉంటుంది: ప్రాముఖ్యమైనది, ఉపచారమైనది. ఉపచారమైనది అంటే, సాధారణ అర్థం కాకుండా, వాడుక తప్పిపోయినప్పుడు చెప్పే అర్థం.

యయా శబ్దో నిమిత్తేన కేనచిత్సౌపచారికీ । సా చ లాక్షణికీ గౌణీ లక్షణాగుణయోగతః ।। ౩౪౫.

ఏదైనా కారణంతో పదాన్ని ఉపచారంగా వాడితే, దాన్ని లక్షణ లేదా గౌణార్థం అంటారు. ఇది సూచన లేదా గుణ సంబంధం వల్ల కలుగుతుంది.

అభిధేయావినాభూతా ప్రతీతిర్ల్లక్షణోచ్యతే । అభిధేయేన సమ్బన్ధాత్సామీప్యాత్సమవాయతః ।। ౩౪౫.

లక్షణ అంటే, చెప్పినదానికి విడిపోలేని అర్థాన్ని గ్రహించడం. ఇది సంబంధం, సమీపం, లేదా అంతర్భావం వల్ల కలుగుతుంది.

వైపరీత్యాత్‌క్రియాయోగాల్లక్షణా పఞ్చధా మతా । గౌణీగుణానామానన్త్యాదనన్తా తద్వివక్షయా ।। ౩౪౫.

లక్షణ ఐదు విధాలుగా భావించబడుతుంది: వ్యతిరేకత, క్రియాసంబంధం మొదలైనవి. గౌణార్థం అంతులేనిది, ఎందుకంటే గుణాలు అనేకంగా ఉంటాయి, అవి చెప్పదలచినవి.

అన్యధర్మ్మస్తతోఽన్యత్ర లోకసీమానురోధినా । సమ్యగాధీయతే యత్ర స సమాధిరిహ స్మృతః ।। ౩౪౫.

మరొక లక్షణాన్ని, లోకంలో నడిచే హద్దులకు అనుగుణంగా, సరైన చోట సరిగా వర్తింపజేస్తే, దాన్ని ఇక్కడ సమాధి అంటారు.

శ్రుతేరలభ్యమానోఽర్థో యస్మాద్భాతి సచేతనః । స ఆక్షఏపో ధ్వనిః స్యాచ్చ ధ్వనినా వ్యజ్యతే యతః ।। ౩౪౫.

శ్రవణం ద్వారా లభించని అర్థం స్పష్టంగా కనిపిస్తే, దాన్ని సూచన అంటారు. అదే ధ్వని అని కూడా అంటారు, ఎందుకంటే అది సూచన వల్ల బైటపడుతుంది.

శబ్దేనార్థేన యత్రార్థః కృత్వా స్వయముపార్జనమ్ । ప్రతిషేధ ఇవేష్టస్య యో విశేషోఽభిధిత్సయా ।। ౩౪౫.

పదం, అర్థం ద్వారా, మరో అర్థం తానే ఏర్పడితే, అది కోరినదాన్ని నిషేధించినట్టు ఉంటే, ఆ ప్రత్యేక ఉద్దేశ్యం చెప్పదలచినదానివల్ల కలుగుతుంది.

తమాక్షేపం బ్రువన్త్యత్ర స్తుతం స్తోత్రమిదం పునః । అధికారాదపేతస్య వస్తునోఽన్యస్య యా స్తుతిః ।। ౩౪౫.

ఆ సూచనను ఇక్కడ ప్రశంస అంటారు. ఇదే మళ్లీ స్తోత్రం. యోగ్యమైన విషయం లేకపోతే, మరొకదాన్ని ప్రశంసించడం సందర్భాన్ని బట్టి జరుగుతుంది.

యత్రోక్తం గమ్యతే నార్థస్తత్‌సమానవిశేషణం । సా సమాసోక్తిరుదితా సఙ్‌క్షేపార్థతయా బుధైః ।। ౩౪౫.

ఎక్కడా అర్థం నేరుగా చెప్పకపోయినా, సూచన ద్వారా గ్రహించబడితే, దాన్ని సంక్షిప్తంగా చెప్పడం అంటారు. దీనిని పండితులు సంక్షిప్తార్థంగా గుర్తిస్తారు.

అపహ్నుతిరపహ్నుత్య కిఞ్చిదన్యార్థసూచనమ్ । పర్య్యాయోక్తం యదన్యేన ప్రకారేణాభిధీయతే ।। ౩౪౫.

దాచడం అంటే, ఏదైనా విషయాన్ని దాచడం లేదా మరో అర్థాన్ని సూచించడం. పర్యాయంగా చెప్పడం అంటే, వేరే విధంగా చెప్పడం.

ఏషామేకంతమస్యేవ సమాఖ్యా ధ్వనిరిత్యతః ।। ౩౪౫.

వీటిలో అత్యున్నతమైనది ధ్వని అని అంటారు.

కావ్యగుణవివేకః । అగ్నిరువాచ । అలంకృతమపి ప్రీత్యై న కావ్యం నిర్గుణం భవేత్ । వపుష్య లలితే స్త్రీణాం హారో భారయతే పరం ।। ౩౪౬.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు: అలంకారాలు వేసినప్పటికీ, గుణాలు లేని కవిత్వం ఆనందాన్ని ఇవ్వదు. అందమైన హారం, సొగసైన మహిళకు అలంకారంగా కాక, భారంగా మారినట్లే.

న చ వాచ్యం గుణో దోషో భావ ఏవ భవిష్యతి । గుణాః శ్లేషాదయో దోషా గుढ़ార్థాద్యాః పృథక్ కృతాః ।। ౩౪౬.

గుణమో, దోషమో కేవలం భావంలో ఉండవు. శ్లేషం వంటి గుణాలు, అర్థం దాచిపెట్టినదానివంటి దోషాలు వేర్వేరుగా గుర్తించబడ్డాయి.

యః కావ్యే మహతీం ఛాయామనుగృహ్ణాత్యసౌ గుణః । సమ్భవత్యేష సామాన్యో వైశేషిక ఇతి ద్విధా ।। ౩౪౬.

కవిత్వానికి గొప్ప కాంతిని ఇచ్చేది గుణమే. అది సాధారణమైనది, ప్రత్యేకమైనది అని రెండు విధాలుగా ఉంటుంది.

సర్వ్వంసాధారణీభూతః సామాన్య ఇతి మన్య్తే । శవ్దమర్థముభౌ ప్రాప్తః సామాన్యో భవతి త్రిధా ।। ౩౪౬.

అన్ని చోట్లా ఉండేది సాధారణమైనదిగా భావించాలి. పదం, అర్థం రెండింటిలోనూ ఉన్నప్పుడు, సాధారణ గుణం మూడు రకాలుగా ఉంటుంది.

శబ్దమాశ్రయతే కావ్యం శరీరం యః స తద్‌గుణః । శ్లేషో లాలిత్యగామ్భీర్య్యసౌకుమార్య్యముదారతా ।। ౩౪౬.

కవిత్వం పదాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది. దాని శరీరంగా ఉండే గుణాలు శ్లేషం, లాలిత్యం, గాంభీర్యం, సౌకుమార్యం, ఉదారత.

సత్యేవ యౌగికీ చేతి గుణాః శబ్దస్య సప్తధా । సుశ్లిష్టసన్నివేశత్వం శబ్దానాం శ్లేష ఉచ్యతే ।। ౩౪౬.

నిజంగా పదానికి ఏడుగుణాలు ఉంటాయి: యౌగికం, శబ్దార్థం మొదలైనవి. పదాలు చక్కగా కలిసిపోవడాన్ని శ్లేషం అంటారు.

గుణాదేశాదినా పూర్వ్వం పదసమ్బద్ధమక్షరం । యత్ర సన్ధీయతే నైవ తల్లాలిత్యముదాహృతం ।। ౩౪౬.

గుణంతో లేదా దాని బదులుగా, ముందు పదంతో అక్షరం కలిసినప్పుడు, కేవలం కలిపినట్లే కాకుండా, దాన్ని లాలిత్యం అంటారు.

విశిష్టలక్షణోల్లేఖలేఖ్యముత్తానశబ్దకమ్ । గామ్భీర్య్యం కథయన్త్యార్య్యాస్తదేవాన్యేషు శబ్దతాం ।। ౩౪౬.

విశిష్ట లక్షణాలు, స్పష్టమైన వ్యక్తీకరణ, ప్రాముఖ్యత కలిగిన పదాలు — వీటిని పండితులు గాంభీర్యంగా భావిస్తారు; మిగతా సందర్భాల్లో అవి పదాలకు చెందుతాయి.

అనిష్ఠురాక్షరప్రాయశబ్దతా సుకుమారతా । ఉత్తానపదతౌదార్య్యయుతశ్లాఘ్యైర్విశేషణైః ।। ౩౪౬.

కఠినమైన అక్షరాలు లేని పదాలలో సౌకుమార్యం కనిపిస్తుంది. ప్రాముఖ్యత కలిగిన, ప్రశంసించదగ్గ పదాలతో అది మెరుగవుతుంది.

ఓజః సమాసభూయస్త్వమేతత్పద్యాదిజీవితం । ఆబ్రహ్మ స్తమ్భపర్య్యన్తమోజసైకేన పౌరుషం ।। ౩౪౬.

ఓజస్సు అనగా సమాసాలు ఎక్కువగా ఉండటం. ఇది పద్యానికి ప్రాణం. బ్రహ్మ నుండి గడ్డి వరకు, ఓజస్సే పురుషత్వానికి మూలం.