అగ్నిపురాణమ్

ఉపమైవ తిరోభూతభేదా రూపకమేవ వా । సహోక్తిః సహభావేన కథనం తుల్యధర్మ్మిణాం ।। ౩౪౪.

ఉపమా తేడా కనిపించకుండా పోయినప్పుడు, లేదా రూపకం కూడా అలాగే ఉన్నప్పుడు, సమాన లక్షణాలున్న వాటిని కలిపి చెప్పడాన్ని సహోక్తి అంటారు.

భవేదర్థాన్తరన్యాసః సాదృశ్యేనోత్తరేణ సః । అన్యథోపస్థితా వృత్తిశ్చేతన్స్యేతరస్య చ ।। ౩౪౪.

సాదృశ్యంతో మరొక అర్థాన్ని తర్వాత ప్రవేశపెట్టినప్పుడు, లేదా విధానం వేరుగా కనిపించినప్పుడు, దాన్ని అర్థాంతరన్యాసం లేదా వృత్తి అంటారు.

అన్యథా మన్యతే యత్ర తాముత్ప్రేక్షఆం ప్రచక్షతే । లోకసీమానివృత్తస్య వస్తుధర్మ్మస్య కీర్త్తనమ్ ।। ౩౪౪.

ఏదైనా విషయాన్ని వేరుగా ఊహించినప్పుడు, దాన్ని ఉత్త్రేక్ష అంటారు. ఇది లోక పరిమితిని మించి ఉన్న లక్షణాన్ని వివరించడమే.

భవేదతిశయో నామ సమ్భవాసమ్భవాద్ ద్విధా । గుణజాతిక్రియాదీనాం యత్ర వైకల్యదర్శనం ।। ౩౪౪.

అతిశయము అనేది రెండు విధాలుగా ఉంటుంది — సాధ్యమైనది, అసాధ్యమైనది. లక్షణాలు, జాతి, క్రియ మొదలైన వాటిలో లోపాన్ని చూసినప్పుడు అది అవుతుంది.

విశేషదర్శనాయైవ సా విశేషోక్తిరుచ్యతే । ప్రసిద్ధహేతువ్యావృత్యా యత్ కిఞ్చిత్ కారణఆన్తరమ్ ।। ౩౪౪.

ప్రత్యేకతను చూపించేందుకు, దాన్ని విశేషోక్తి అంటారు. తెలిసిన కారణాన్ని తప్పించి, మరొక కారణాన్ని చూపినప్పుడు అది అవుతుంది.

యత్ర స్వాభావికత్వం వా విభావ్యం సా విభావనా । సఙ్గతీకరణం యుక్త్యా యదసంగచ్ఛమానయోః ।। ౩౪౪.

స్వభావాన్ని ఊహించాల్సిన చోట, దాన్ని విభావన అంటారు. కలిపి ఉండని రెండు విషయాలను తర్కంతో కలిపినప్పుడు కూడా అదే అంటారు.

విరోధపూర్వకత్వేన తద్విరోధ ఇతి స్మృతం । సిసాధయిషితార్థస్య హేతుర్భవతి సాధకః ।। ౩౪౪.

వ్యతిరేకతను ముందుగా చూపినప్పుడు, దాన్ని విరోధం అంటారు. స్థాపించదలచిన విషయానికి కారణం సాక్ష్యంగా ఉంటుంది.

కారకో జ్ఞాపక ఇతి ద్విధా సోఽప్యుపజాయతే । ప్రవర్త్తతే కారకాఖ్యః ప్రాక్ పశ్చాత్ కార్య్యజన్మనః ।। ౩౪౪.

కారణం రెండు విధాలుగా ఉంటుంది — ఒకటి చేయునివాడు, మరొకటి తెలియజేసేది. చేయునివాడు ముందుగా పనిచేస్తాడు, తెలియజేసేది ఫలితం వచ్చిన తర్వాత పనిచేస్తుంది.

పూర్వ్వశేష ఇతి ఖ్యాతస్తయోరేవ విశేషయోః । కార్య్యకారణభావద్వా స్వభావాద్వా నియామకాత్ ।। ౩౪౪.

ఇవి రెండింటి మధ్య ఉన్న మిగిలిన భాగాన్ని పూర్వశేషం అంటారు. ఇది కార్య-కారణ సంబంధం వల్లా, లేక స్వభావం వల్లా ఏర్పడుతుంది.

ఈపకాఖ్యస్య భేదోఽస్తి నదీపూరాదిదర్శనాత్ । అవినాభావనియమో హ్యవినాభావదర్శనాత్ ।। ౩౪౪.

నదీ నిండడిలో కనిపించే విధంగా, ఇపక అనే భేదం ఉంది. అవినాభావ సంబంధం అనేది, విడిపోని అనుబంధాన్ని చూసి తెలుస్తుంది.

అగ్నిరువాచ శబ్దార్థయోరలఙ్కారో ద్వావలఙ్కురుతే సమం । ఏకత్ర నిహితో హారః స్తనం గ్రీవామివ త్రియాః ।। ౩౪౫.

అగ్ని అన్నారు: శబ్దార్థాల అలంకారం రెండు విధాలుగా ఉంటుంది. అది రెండింటినీ సమానంగా అలంకరిస్తుంది; అది ఒక స్త్రీ మెడ, వక్షోజాలపై వేసిన హారంలా ఉంటుంది.

ప్రశస్తిః కాన్తిరౌచిత్యం సంక్షేపో యావదర్థతా । అబివ్యక్తిరితి వ్యక్తం షడ్‌భేదాస్తస్య జాగ్రతి ।। ౩౪౫.

ప్రశంస, కాంతి, యోగ్యత, సంక్షిప్తత, తగినంత, స్పష్టత — ఇవి ఆరు రకాలు అందులో స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి.

ప్రశస్తిః పరవన్మర్మ్మద్రవీకరణకర్మ్మణః । వాచో యుక్తిర్ద్విధా సా చ ప్రేమోక్తిస్తుతిభేదతః ।। ౩౪౫.

ప్రశంస అంటే ఇతరుల హృదయాన్ని కరిగించే పని. మాట రెండు విధాలుంటుంది; అలాగే ప్రేమతో చెప్పిన మాట కూడా ప్రశంస ప్రకారమే రెండు రకాలుగా ఉంటుంది.

ప్రేమోక్తిస్తుతిపర్య్యాయౌ ప్రియోక్తిగుణకీర్త్తనే । కాన్తిః సర్వ్వమనోరుచ్యవాచ్యవాచకసఙ్గతిః ।। ౩౪౫.

ప్రేమతో చెప్పిన మాట, ప్రశంస — ఇవి రెండూ ఒకే అర్థం. ప్రియంగా చెప్పడం, గుణాలను పొగడటం కూడా ఒకే విధంగా ఉంటాయి. కాంతి అంటే, మనసుకు నచ్చే మాటలు, అర్థాలు, వాటి అనుసంధానం.

యథా వస్తు తథా రీతిర్యథా వృత్తిస్తథా రసః । ఉర్జ్జస్విమృదుసన్దర్భాదౌచిత్యముపజాయతే ।। ౩౪౫.

విషయం ఎలా ఉంటే, శైలి కూడా అలాగే ఉంటుంది. ఛందస్సు ఎలా ఉంటే, భావం కూడా అలాగే ఉంటుంది. బలంగా, మృదువుగా, సముచితంగా ఉండే సందర్భంలో యోగ్యత కలుగుతుంది.

సంక్షేణో వాచకైరస్పైర్వహోరర్థస్య సంగ్రహః । అన్యూనాధికతా శబ్దవస్తునోర్యావదర్థతా ।। ౩౪౫.

సంక్షిప్తత అంటే, అవసరమైన అర్థాన్ని ఎక్కువ పదాలు లేకుండా చెప్పడం. తగినంత అంటే, పదానికి, విషయానికి లోపం లేకుండా, మించి కాకుండా ఉండటం.

ప్రకటత్వమభివ్యక్తిః శ్రుతిరాక్షేప ఇత్యపి । తస్యా భేదౌ శ్రుతిస్తత్ర శబ్దం స్వార్థసమర్పణమ్ ।। ౩౪౫.

స్పష్టత అంటే, అర్థం బాగా బైటపడటం. దీనిని శ్రవణం లేదా సూచన అని కూడా అంటారు. ఇందులో రెండు భాగాలు — శ్రవణం అంటే, పదం తన అర్థాన్ని నేరుగా తెలియజేయడం.

భవేన్నైమిత్తికీ పారిభాషికీ ద్వివిధైవ సా । సఙ్కేతః పరిభాషేతి తతః స్యాత్ పారిభాషికీ ।। ౩౪౫.

ఇది రెండు విధాలుగా ఉంటుంది: ఒకటి సంప్రదాయ ప్రకారం, మరొకటి నిబంధన ప్రకారం. సంప్రదాయం, నిబంధన — వీటివల్ల నిబంధనాత్మక రూపం ఏర్పడుతుంది.

ముఖ్యౌపచారికీ చేతి సా చ సా చ ద్విధా ద్విధా । స్వాభిధేయస్ఖలద్‌వృత్తిరముఖ్యార్థస్య వాచకః ।। ౩౪౫.

ఇది కూడా రెండు విధాలుగా ఉంటుంది: ప్రాముఖ్యమైనది, ఉపచారమైనది. ఉపచారమైనది అంటే, సాధారణ అర్థం కాకుండా, వాడుక తప్పిపోయినప్పుడు చెప్పే అర్థం.

యయా శబ్దో నిమిత్తేన కేనచిత్సౌపచారికీ । సా చ లాక్షణికీ గౌణీ లక్షణాగుణయోగతః ।। ౩౪౫.

ఏదైనా కారణంతో పదాన్ని ఉపచారంగా వాడితే, దాన్ని లక్షణ లేదా గౌణార్థం అంటారు. ఇది సూచన లేదా గుణ సంబంధం వల్ల కలుగుతుంది.

అభిధేయావినాభూతా ప్రతీతిర్ల్లక్షణోచ్యతే । అభిధేయేన సమ్బన్ధాత్సామీప్యాత్సమవాయతః ।। ౩౪౫.

లక్షణ అంటే, చెప్పినదానికి విడిపోలేని అర్థాన్ని గ్రహించడం. ఇది సంబంధం, సమీపం, లేదా అంతర్భావం వల్ల కలుగుతుంది.

వైపరీత్యాత్‌క్రియాయోగాల్లక్షణా పఞ్చధా మతా । గౌణీగుణానామానన్త్యాదనన్తా తద్వివక్షయా ।। ౩౪౫.

లక్షణ ఐదు విధాలుగా భావించబడుతుంది: వ్యతిరేకత, క్రియాసంబంధం మొదలైనవి. గౌణార్థం అంతులేనిది, ఎందుకంటే గుణాలు అనేకంగా ఉంటాయి, అవి చెప్పదలచినవి.

అన్యధర్మ్మస్తతోఽన్యత్ర లోకసీమానురోధినా । సమ్యగాధీయతే యత్ర స సమాధిరిహ స్మృతః ।। ౩౪౫.

మరొక లక్షణాన్ని, లోకంలో నడిచే హద్దులకు అనుగుణంగా, సరైన చోట సరిగా వర్తింపజేస్తే, దాన్ని ఇక్కడ సమాధి అంటారు.

శ్రుతేరలభ్యమానోఽర్థో యస్మాద్భాతి సచేతనః । స ఆక్షఏపో ధ్వనిః స్యాచ్చ ధ్వనినా వ్యజ్యతే యతః ।। ౩౪౫.

శ్రవణం ద్వారా లభించని అర్థం స్పష్టంగా కనిపిస్తే, దాన్ని సూచన అంటారు. అదే ధ్వని అని కూడా అంటారు, ఎందుకంటే అది సూచన వల్ల బైటపడుతుంది.

శబ్దేనార్థేన యత్రార్థః కృత్వా స్వయముపార్జనమ్ । ప్రతిషేధ ఇవేష్టస్య యో విశేషోఽభిధిత్సయా ।। ౩౪౫.

పదం, అర్థం ద్వారా, మరో అర్థం తానే ఏర్పడితే, అది కోరినదాన్ని నిషేధించినట్టు ఉంటే, ఆ ప్రత్యేక ఉద్దేశ్యం చెప్పదలచినదానివల్ల కలుగుతుంది.

తమాక్షేపం బ్రువన్త్యత్ర స్తుతం స్తోత్రమిదం పునః । అధికారాదపేతస్య వస్తునోఽన్యస్య యా స్తుతిః ।। ౩౪౫.

ఆ సూచనను ఇక్కడ ప్రశంస అంటారు. ఇదే మళ్లీ స్తోత్రం. యోగ్యమైన విషయం లేకపోతే, మరొకదాన్ని ప్రశంసించడం సందర్భాన్ని బట్టి జరుగుతుంది.

యత్రోక్తం గమ్యతే నార్థస్తత్‌సమానవిశేషణం । సా సమాసోక్తిరుదితా సఙ్‌క్షేపార్థతయా బుధైః ।। ౩౪౫.

ఎక్కడా అర్థం నేరుగా చెప్పకపోయినా, సూచన ద్వారా గ్రహించబడితే, దాన్ని సంక్షిప్తంగా చెప్పడం అంటారు. దీనిని పండితులు సంక్షిప్తార్థంగా గుర్తిస్తారు.

అపహ్నుతిరపహ్నుత్య కిఞ్చిదన్యార్థసూచనమ్ । పర్య్యాయోక్తం యదన్యేన ప్రకారేణాభిధీయతే ।। ౩౪౫.

దాచడం అంటే, ఏదైనా విషయాన్ని దాచడం లేదా మరో అర్థాన్ని సూచించడం. పర్యాయంగా చెప్పడం అంటే, వేరే విధంగా చెప్పడం.

ఏషామేకంతమస్యేవ సమాఖ్యా ధ్వనిరిత్యతః ।। ౩౪౫.

వీటిలో అత్యున్నతమైనది ధ్వని అని అంటారు.