అగ్నిపురాణమ్

విభావనా విరోధశ్చ హేతుశ్చ సమమష్టధా । స్వభావ ఏవ భావానాం స్వరూపమభిధీయతే ।। ౩౪౪.

ఊహ, విరోధం, కారణం—ఇవి ఎనిమిది విధాలుగా ఉంటాయి. వాటి సహజ స్వభావమే వాటి అసలు రూపం అని చెప్పబడుతుంది.

నిజమాగన్తుకఞ్చేతి ద్వివిధం తదుదాహృతమ్ । సాంసిద్ధికం నిజం నైమిత్తికమాగన్తుకం తథా ।। ౩౪౪.

అది రెండు విధాలుగా చెప్పబడింది: సహజమైనది, కారణంతో కలిగినది. సహజమైనదే సహజ స్వభావం, కారణంతో కలిగినదే ఆగంతుక స్వభావం.

సాదృశ్యం ధర్మ్మసామాన్యముపమా రూపకం తథా । సహోక్త్యర్థాన్తరన్యాసావితి స్యాత్తు చతుర్విధమ్ ।। ౩౪౪.

సాదృశ్యం, ధర్మం, ఉపమా, రూపకం, సహోక్తి, అర్థాంతరన్యాసం—ఇవి నాలుగు రకాలుగా ఉంటాయి.

ఉపమా నామ సా యస్యాముపమానోపమేయయోః । సత్తా చాన్తరసామాన్యయోగిత్వేపి వివక్షితం ।। ౩౪౪.

ఉపమా అంటే, ఉపమేయం మరియు ఉపమానం మధ్య కనీసం సాధారణ సాదృశ్యం ఉన్నప్పుడు, ఆ ఉద్దేశంతో చెప్పబడినది.

కిఞ్చిదాదాయ సారూప్యం లోకయాత్రా ప్రవర్త్తతే । సమాసేనాసమాసేన సా ద్విధా ప్రతియోగినః ।। ౩౪౪.

కొంత సాదృశ్యాన్ని తీసుకుని, లోకంలో మాటలు సాగుతాయి. సంక్షిప్తంగా లేదా విస్తృతంగా, రెండు విధాలుగా ఉంటాయి.

విగ్రహాదభిధానశ్య ససభాసాఽన్యథోత్తరా । ఉపమాద్యోతకపదేనోపమేయపదేన చ ।। ౩౪౪.

వాక్యాన్ని విడదీసి చూసినప్పుడు, ఉపమా సూచించే పదం ఉండొచ్చు లేదా లేకపోవొచ్చు, అలాగే ఉపమేయ పదం కూడా ఉంటుంది.

తాభ్యాఞ్చ విగ్రహాత్ త్రేధా ససమాసాన్తిమాత్ త్రిధా । విశిష్యమాణా ఉపమా భవన్త్యష్టాదశ స్ఫుటాః ।। ౩౪౪.

ఈ రెండింటి ద్వారా, విడదీసే విధానంలో మూడు రకాలుంటాయి; సమాసంతో లేదా లేకుండా మూడు రకాలుంటాయి. ఇలా, ప్రత్యేకమైన ఉపమాలు పద్దెనిమిది స్పష్టంగా ఉంటాయి.

యత్ర సాధారణో ధర్మ్మః కథ్యతే గమ్యతేఽపి వా । తే ధర్మ్మవస్తుప్రాధాన్యాద్ధర్మ్మవస్తూపమే ఉభే ।। ౩౪౪.

ఎక్కడైనా ఒక సాధారణ లక్షణం చెప్పబడితే లేదా సూచించబడితే, ఆ లక్షణం లేదా వస్తువు ముఖ్యంగా ఉంటే, వాటిని ధర్మోపమా లేదా వస్తూపమా అంటారు.

తుల్యమేవోపమీయేతే యత్రాన్యోన్యేన ధర్మ్మణౌ । పరస్పరోపమా సా స్యాత్ ప్రసిద్ధేరన్యథా తయో ।। ౩౪౪.

రెండు వస్తువులు ఒకే లక్షణంలో పరస్పరం ఉపమించబడితే, దాన్ని పరస్పర ఉపమా అంటారు. లేదంటే, అది అంతగా స్థిరపడదు.

విపరీతోపమా సా స్యాద్వ్యావృత్తేర్న్నియమోపమా । అన్యత్రాప్యనువృత్తేస్తు భవేదనియమోపమా ।। ౩౪౪.

వ్యతిరేకత వల్ల కలిగిన ఉపమాను విపరీత ఉపమా అంటారు. ఒకే సాదృశ్యం మరెక్కడైనా ఉంటే, దాన్ని అనియమ ఉపమా అంటారు.

సముచ్యతేపమాతోఽన్యధర్మ్మవాహుల్యకీర్త్తనాత్ । వహోర్ధర్మ్మస్య సామ్యేపి వైలక్షణ్యం వివక్షితం ।। ౩౪౪.

ఉపమా కాకుండా మరిన్ని లక్షణాలు చెప్పబడితే, ప్రధాన లక్షణంలో సాదృశ్యం ఉన్నా కూడా, ప్రత్యేకతను ఉద్దేశిస్తారు.

యదుచ్యతేఽతిరిక్తత్వం వ్యతిరేకోపమా తు సా । యత్రోపమా స్యాద్వహుభిః సదృశైః సా బహూపమా ।। ౩౪౪.

అధికంగా ఉన్నదని చెప్పినప్పుడు, దాన్ని అతిరేక ఉపమా అంటారు. ఒకదానిని అనేక వాటితో పోల్చినప్పుడు, దాన్ని బహు ఉపమా అంటారు.

ధర్మ్మాః ప్రత్యుపమానఞ్చేదన్యే మాలోపమైవ సా। ఉపమానవికారేణ లులనా విక్రియోపమా ।। ౩౪౪.

లక్షణాలను వేర్వేరు వస్తువులతో పోల్చితే, దాన్ని మాలా ఉపమా అంటారు. ఉపమానంలో మార్పు వచ్చినప్పుడు, దాన్ని విక్రియ ఉపమా అంటారు.

త్రైలోక్యాసమ్భవి కిమప్యారోప్య ప్రతియోగిని । కవినోపమీయతే యా ప్రథతే సాద్‌భుతోపమా ।। ౩౪౪.

మూడు లోకాలలో అసాధ్యమైనదాన్ని ఎదుటివాడికి ఆపాదించి, కవి దానిని పోలికగా చూపిస్తే, దానిని అద్భుతమైన ఉపమా అంటారు.

ప్రతియోగినమారోష్య తదభేదేన కీర్త్తనమ్ । ఉపమేయస్య సా మోహోపమాఽసౌ భ్రాన్తిమద్వచః ।। ౩౪౪.

ఎదుటివానిని ప్రధానంగా తీసుకుని, తేడా లేకుండా విషయాన్ని అలాగే చెప్పినప్పుడు, దానిని మోహపూరిత ఉపమా అంటారు. ఇది మాయలో ఉన్నవారి మాటలుగా భావించాలి.

ఉభయోర్ధర్మ్మిణోస్తథ్యానిశ్చయాత్ సంశయోపమా । ఉపమేయస్య సంశయ్య నిశ్చయాన్నిశ్చయోపమా ।। ౩౪౪.

రెండు విషయాల్లో లక్షణాల విషయంలో అనిశ్చితి ఉంటే, దానిని సందేహ ఉపమా అంటారు. పోలిక విషయాన్ని మాత్రమే సందేహిస్తే, అది అనిశ్చయ ఉపమా; స్పష్టత కలిగితే, అది నిశ్చయ ఉపమా.

వాక్యార్థేనైవ వాక్యార్థోపమా స్యాదుపమానతః । ఆత్మనోపమానాదుపమా సాధారణ్యతిశాయినీ ।। ౩౪౪.

ఒక వాక్యార్థాన్ని మరొక వాక్యార్థంతో పోల్చినప్పుడు, దానిని వాక్యార్ధ ఉపమా అంటారు. తానే తాను పోల్చుకున్నప్పుడు, అది సాధారణాన్ని మించిపోయే ఉపమా అవుతుంది.

ఉపమేయం యదన్యస్య తదన్యస్యోపమా మతా । యద్యుత్తరోత్తరం యాతి తదాఽసౌ గగనోపమా ।। ౩౪౪.

పోలిక విషయాన్ని మరొకదానితో పోల్చినప్పుడు, దాన్ని ఉపమా అంటారు. అది దశలవారీగా కొనసాగితే, దాన్ని గగన ఉపమా అంటారు.

ప్రశంసా చైవ నిన్దా చ కల్పితా సదృశో తథా । కిఞ్చిచ్చ సదృశీ జ్ఞేయా ఉపమా పఞ్చధా పునః ।। ౩౪౪.

ప్రశంస, నింద, ఊహించిన పోలిక, కొంతవరకు పోలిక — ఇలా ఉపమా ఐదు విధాలుగా చెప్పబడింది.

ఉపమానేన యత్తత్త్వముపమేయస్య రూప్యతే । గుణానాం సమతాం దృష్ట్వా రూపకం నామ తద్విదుః ।। ౩౪౪.

పోలిక ద్వారా అసలు విషయాన్ని చూపించి, లక్షణాలు సమానంగా ఉన్నప్పుడు, దాన్ని రూపకం అంటారు.

ఉపమైవ తిరోభూతభేదా రూపకమేవ వా । సహోక్తిః సహభావేన కథనం తుల్యధర్మ్మిణాం ।। ౩౪౪.

ఉపమా తేడా కనిపించకుండా పోయినప్పుడు, లేదా రూపకం కూడా అలాగే ఉన్నప్పుడు, సమాన లక్షణాలున్న వాటిని కలిపి చెప్పడాన్ని సహోక్తి అంటారు.

భవేదర్థాన్తరన్యాసః సాదృశ్యేనోత్తరేణ సః । అన్యథోపస్థితా వృత్తిశ్చేతన్స్యేతరస్య చ ।। ౩౪౪.

సాదృశ్యంతో మరొక అర్థాన్ని తర్వాత ప్రవేశపెట్టినప్పుడు, లేదా విధానం వేరుగా కనిపించినప్పుడు, దాన్ని అర్థాంతరన్యాసం లేదా వృత్తి అంటారు.

అన్యథా మన్యతే యత్ర తాముత్ప్రేక్షఆం ప్రచక్షతే । లోకసీమానివృత్తస్య వస్తుధర్మ్మస్య కీర్త్తనమ్ ।। ౩౪౪.

ఏదైనా విషయాన్ని వేరుగా ఊహించినప్పుడు, దాన్ని ఉత్త్రేక్ష అంటారు. ఇది లోక పరిమితిని మించి ఉన్న లక్షణాన్ని వివరించడమే.

భవేదతిశయో నామ సమ్భవాసమ్భవాద్ ద్విధా । గుణజాతిక్రియాదీనాం యత్ర వైకల్యదర్శనం ।। ౩౪౪.

అతిశయము అనేది రెండు విధాలుగా ఉంటుంది — సాధ్యమైనది, అసాధ్యమైనది. లక్షణాలు, జాతి, క్రియ మొదలైన వాటిలో లోపాన్ని చూసినప్పుడు అది అవుతుంది.

విశేషదర్శనాయైవ సా విశేషోక్తిరుచ్యతే । ప్రసిద్ధహేతువ్యావృత్యా యత్ కిఞ్చిత్ కారణఆన్తరమ్ ।। ౩౪౪.

ప్రత్యేకతను చూపించేందుకు, దాన్ని విశేషోక్తి అంటారు. తెలిసిన కారణాన్ని తప్పించి, మరొక కారణాన్ని చూపినప్పుడు అది అవుతుంది.

యత్ర స్వాభావికత్వం వా విభావ్యం సా విభావనా । సఙ్గతీకరణం యుక్త్యా యదసంగచ్ఛమానయోః ।। ౩౪౪.

స్వభావాన్ని ఊహించాల్సిన చోట, దాన్ని విభావన అంటారు. కలిపి ఉండని రెండు విషయాలను తర్కంతో కలిపినప్పుడు కూడా అదే అంటారు.

విరోధపూర్వకత్వేన తద్విరోధ ఇతి స్మృతం । సిసాధయిషితార్థస్య హేతుర్భవతి సాధకః ।। ౩౪౪.

వ్యతిరేకతను ముందుగా చూపినప్పుడు, దాన్ని విరోధం అంటారు. స్థాపించదలచిన విషయానికి కారణం సాక్ష్యంగా ఉంటుంది.

కారకో జ్ఞాపక ఇతి ద్విధా సోఽప్యుపజాయతే । ప్రవర్త్తతే కారకాఖ్యః ప్రాక్ పశ్చాత్ కార్య్యజన్మనః ।। ౩౪౪.

కారణం రెండు విధాలుగా ఉంటుంది — ఒకటి చేయునివాడు, మరొకటి తెలియజేసేది. చేయునివాడు ముందుగా పనిచేస్తాడు, తెలియజేసేది ఫలితం వచ్చిన తర్వాత పనిచేస్తుంది.

పూర్వ్వశేష ఇతి ఖ్యాతస్తయోరేవ విశేషయోః । కార్య్యకారణభావద్వా స్వభావాద్వా నియామకాత్ ।। ౩౪౪.

ఇవి రెండింటి మధ్య ఉన్న మిగిలిన భాగాన్ని పూర్వశేషం అంటారు. ఇది కార్య-కారణ సంబంధం వల్లా, లేక స్వభావం వల్లా ఏర్పడుతుంది.