అగ్నిపురాణమ్

సమౌ తుర్య్యం పఞ్చమన్తు క్రమేణ వినియోజయేత్ । తుర్య్యౌ యోజ్యౌ తు తద్వచ్చ దలాన్తాః క్రమపాదయోః ।। ౩౪౩.

నాలుగవది, ఐదవదిని వరుసగా అమర్చాలి. నాలుగవ పాదాలను కూడా పత్రాల చివరల్లో పాదాల క్రమంలో కలిపి ఉంచాలి.

అర్ద్ధయోరన్తిమాద్యౌ తు మురజే సదృశావుభౌ । పాదార్ద్ధపతితో వర్ణః ప్రాతిలోమ్యానులోమతః ।। ౩౪౩.

రెండు భాగాల చివరల్లో మొదటి, చివరి అక్షరాలు మురజాకారంలో ఒకే విధంగా ఉంటాయి. పాదార్థంలో ఉంచిన అక్షరం, తిరుగుబాటు, నేరుగా రెండూ ఉండాలి.

అన్తిమం పరిబధ్నీయాద్యావత్తుర్య్యమిహాదిమత్ । పాదాత్తుర్య్యాద్యదేవాద్యం నవమాత్ షోड़శాదపి ।। ౩౪౩.

చివరిదాన్ని మొదటి నుండి నాలుగవదివరకు కట్టాలి. నాలుగవ పాదం నుండి మొదటిది, తొమ్మిదవదినుండి పదహారవదివరకు కూడా అలాగే చేయాలి.

అక్షరాత్ పుటకే మధ్యే మద్యేఽక్షరచతుష్టయమ్ । కృత్వా కుర్య్యాద్యథైతస్య మురజాకారతా భవేత్ ।। ౩౪౩.

అక్షరం నుండి మడత మధ్యలో, మధ్యలో నాలుగు అక్షరాలను ఉంచి, మురజాకారంగా ఏర్పడేలా అమర్చాలి.

ద్వితీయం చక్రశార్దూలవిక్రీడితకసమ్పదమ్ । గోమూత్రికా సర్వవృత్తైరన్యే బన్ధాస్త్వనుష్టుభా ।। ౩౪౩.

రెండవది చక్రం, శార్దూలవిక్రీడితం, గోమూత్రికా అన్నీ ఛందస్సులతో సిద్ధించాలి. మిగతా బంధాలు అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు మాత్రమే.

నామధేయం యది న చేదమీషు కవికావ్యయోః । మిత్రధేయాభితుష్యన్తి నామిత్రః ఖిద్యతే తథా ।। ౩౪౩.

ఈ పదాలకు లేదా కవిత్వానికి పేరు లేకపోతే, స్నేహితులు పేరు పెట్టడాన్ని ఆనందంగా స్వీకరిస్తారు. కానీ శత్రువులు మాత్రం దానివల్ల బాధపడతారు.

వాణబాణాసనవ్యోమఖడ్గముద్గరశక్తయః । ద్విచతుర్థత్రిశ్రృఙ్గాటా దమ్భోలిముష్లాఙ్కుశాః ।। ౩౪౩.

బాణాలు, విల్లు, బాణపాత్ర, ఖడ్గం, ముఠా, శక్తి, రెండు, మూడు, నాలుగు కొమ్ముల గదలు, డమరుకం, మొగ్గ, అంకుశం—

పదం రథస్య నాగస్య పుష్కరిణ్యసిపుత్రికా । ఏతే బన్ధాస్తథా చాన్యే ఏవం జ్ఞేయాః స్వయం బుధైః ।। ౩౪౩.

రథపు పాదం, ఏనుగు, పద్మసరోవరం, ఖడ్గపు పొట్టు—ఇవి బంధాలుగా చెప్పబడతాయి. ఇంకా ఇతర బంధాలు కూడా ఉన్నాయి. వీటిని జ్ఞానులు తాము తెలుసుకోవాలి.

అగ్నిరువాచ అలఙ్కరణమర్థానామర్థాలఙ్కార ఇష్యతే । తం వినా శబ్దసౌన్దర్య్యమపి నాస్తి మనోహరమ్ ।। ౩౪౪.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు: అర్థాలకు అలంకారం చేయడమే అర్థాలంకారం. అది లేకపోతే, మాటల అందం కూడా మనసును ఆకట్టుకోదు.

అర్థాలఙ్కారరహితా విధవేవ సరస్వతీ । స్వరూపమథ సాదృశ్యముతప్రేక్షాతిశయావపి ।। ౩౪౪.

అర్థాలంకారం లేకపోతే, సరస్వతి విధవలా కనిపిస్తుంది. ఆమె స్వరూపం, సాదృశ్యం, ఊహ, విశిష్టత కూడా అలాగే ఉంటాయి.

విభావనా విరోధశ్చ హేతుశ్చ సమమష్టధా । స్వభావ ఏవ భావానాం స్వరూపమభిధీయతే ।। ౩౪౪.

ఊహ, విరోధం, కారణం—ఇవి ఎనిమిది విధాలుగా ఉంటాయి. వాటి సహజ స్వభావమే వాటి అసలు రూపం అని చెప్పబడుతుంది.

నిజమాగన్తుకఞ్చేతి ద్వివిధం తదుదాహృతమ్ । సాంసిద్ధికం నిజం నైమిత్తికమాగన్తుకం తథా ।। ౩౪౪.

అది రెండు విధాలుగా చెప్పబడింది: సహజమైనది, కారణంతో కలిగినది. సహజమైనదే సహజ స్వభావం, కారణంతో కలిగినదే ఆగంతుక స్వభావం.

సాదృశ్యం ధర్మ్మసామాన్యముపమా రూపకం తథా । సహోక్త్యర్థాన్తరన్యాసావితి స్యాత్తు చతుర్విధమ్ ।। ౩౪౪.

సాదృశ్యం, ధర్మం, ఉపమా, రూపకం, సహోక్తి, అర్థాంతరన్యాసం—ఇవి నాలుగు రకాలుగా ఉంటాయి.

ఉపమా నామ సా యస్యాముపమానోపమేయయోః । సత్తా చాన్తరసామాన్యయోగిత్వేపి వివక్షితం ।। ౩౪౪.

ఉపమా అంటే, ఉపమేయం మరియు ఉపమానం మధ్య కనీసం సాధారణ సాదృశ్యం ఉన్నప్పుడు, ఆ ఉద్దేశంతో చెప్పబడినది.

కిఞ్చిదాదాయ సారూప్యం లోకయాత్రా ప్రవర్త్తతే । సమాసేనాసమాసేన సా ద్విధా ప్రతియోగినః ।। ౩౪౪.

కొంత సాదృశ్యాన్ని తీసుకుని, లోకంలో మాటలు సాగుతాయి. సంక్షిప్తంగా లేదా విస్తృతంగా, రెండు విధాలుగా ఉంటాయి.

విగ్రహాదభిధానశ్య ససభాసాఽన్యథోత్తరా । ఉపమాద్యోతకపదేనోపమేయపదేన చ ।। ౩౪౪.

వాక్యాన్ని విడదీసి చూసినప్పుడు, ఉపమా సూచించే పదం ఉండొచ్చు లేదా లేకపోవొచ్చు, అలాగే ఉపమేయ పదం కూడా ఉంటుంది.

తాభ్యాఞ్చ విగ్రహాత్ త్రేధా ససమాసాన్తిమాత్ త్రిధా । విశిష్యమాణా ఉపమా భవన్త్యష్టాదశ స్ఫుటాః ।। ౩౪౪.

ఈ రెండింటి ద్వారా, విడదీసే విధానంలో మూడు రకాలుంటాయి; సమాసంతో లేదా లేకుండా మూడు రకాలుంటాయి. ఇలా, ప్రత్యేకమైన ఉపమాలు పద్దెనిమిది స్పష్టంగా ఉంటాయి.

యత్ర సాధారణో ధర్మ్మః కథ్యతే గమ్యతేఽపి వా । తే ధర్మ్మవస్తుప్రాధాన్యాద్ధర్మ్మవస్తూపమే ఉభే ।। ౩౪౪.

ఎక్కడైనా ఒక సాధారణ లక్షణం చెప్పబడితే లేదా సూచించబడితే, ఆ లక్షణం లేదా వస్తువు ముఖ్యంగా ఉంటే, వాటిని ధర్మోపమా లేదా వస్తూపమా అంటారు.

తుల్యమేవోపమీయేతే యత్రాన్యోన్యేన ధర్మ్మణౌ । పరస్పరోపమా సా స్యాత్ ప్రసిద్ధేరన్యథా తయో ।। ౩౪౪.

రెండు వస్తువులు ఒకే లక్షణంలో పరస్పరం ఉపమించబడితే, దాన్ని పరస్పర ఉపమా అంటారు. లేదంటే, అది అంతగా స్థిరపడదు.

విపరీతోపమా సా స్యాద్వ్యావృత్తేర్న్నియమోపమా । అన్యత్రాప్యనువృత్తేస్తు భవేదనియమోపమా ।। ౩౪౪.

వ్యతిరేకత వల్ల కలిగిన ఉపమాను విపరీత ఉపమా అంటారు. ఒకే సాదృశ్యం మరెక్కడైనా ఉంటే, దాన్ని అనియమ ఉపమా అంటారు.

సముచ్యతేపమాతోఽన్యధర్మ్మవాహుల్యకీర్త్తనాత్ । వహోర్ధర్మ్మస్య సామ్యేపి వైలక్షణ్యం వివక్షితం ।। ౩౪౪.

ఉపమా కాకుండా మరిన్ని లక్షణాలు చెప్పబడితే, ప్రధాన లక్షణంలో సాదృశ్యం ఉన్నా కూడా, ప్రత్యేకతను ఉద్దేశిస్తారు.

యదుచ్యతేఽతిరిక్తత్వం వ్యతిరేకోపమా తు సా । యత్రోపమా స్యాద్వహుభిః సదృశైః సా బహూపమా ।। ౩౪౪.

అధికంగా ఉన్నదని చెప్పినప్పుడు, దాన్ని అతిరేక ఉపమా అంటారు. ఒకదానిని అనేక వాటితో పోల్చినప్పుడు, దాన్ని బహు ఉపమా అంటారు.

ధర్మ్మాః ప్రత్యుపమానఞ్చేదన్యే మాలోపమైవ సా। ఉపమానవికారేణ లులనా విక్రియోపమా ।। ౩౪౪.

లక్షణాలను వేర్వేరు వస్తువులతో పోల్చితే, దాన్ని మాలా ఉపమా అంటారు. ఉపమానంలో మార్పు వచ్చినప్పుడు, దాన్ని విక్రియ ఉపమా అంటారు.

త్రైలోక్యాసమ్భవి కిమప్యారోప్య ప్రతియోగిని । కవినోపమీయతే యా ప్రథతే సాద్‌భుతోపమా ।। ౩౪౪.

మూడు లోకాలలో అసాధ్యమైనదాన్ని ఎదుటివాడికి ఆపాదించి, కవి దానిని పోలికగా చూపిస్తే, దానిని అద్భుతమైన ఉపమా అంటారు.

ప్రతియోగినమారోష్య తదభేదేన కీర్త్తనమ్ । ఉపమేయస్య సా మోహోపమాఽసౌ భ్రాన్తిమద్వచః ।। ౩౪౪.

ఎదుటివానిని ప్రధానంగా తీసుకుని, తేడా లేకుండా విషయాన్ని అలాగే చెప్పినప్పుడు, దానిని మోహపూరిత ఉపమా అంటారు. ఇది మాయలో ఉన్నవారి మాటలుగా భావించాలి.

ఉభయోర్ధర్మ్మిణోస్తథ్యానిశ్చయాత్ సంశయోపమా । ఉపమేయస్య సంశయ్య నిశ్చయాన్నిశ్చయోపమా ।। ౩౪౪.

రెండు విషయాల్లో లక్షణాల విషయంలో అనిశ్చితి ఉంటే, దానిని సందేహ ఉపమా అంటారు. పోలిక విషయాన్ని మాత్రమే సందేహిస్తే, అది అనిశ్చయ ఉపమా; స్పష్టత కలిగితే, అది నిశ్చయ ఉపమా.

వాక్యార్థేనైవ వాక్యార్థోపమా స్యాదుపమానతః । ఆత్మనోపమానాదుపమా సాధారణ్యతిశాయినీ ।। ౩౪౪.

ఒక వాక్యార్థాన్ని మరొక వాక్యార్థంతో పోల్చినప్పుడు, దానిని వాక్యార్ధ ఉపమా అంటారు. తానే తాను పోల్చుకున్నప్పుడు, అది సాధారణాన్ని మించిపోయే ఉపమా అవుతుంది.

ఉపమేయం యదన్యస్య తదన్యస్యోపమా మతా । యద్యుత్తరోత్తరం యాతి తదాఽసౌ గగనోపమా ।। ౩౪౪.

పోలిక విషయాన్ని మరొకదానితో పోల్చినప్పుడు, దాన్ని ఉపమా అంటారు. అది దశలవారీగా కొనసాగితే, దాన్ని గగన ఉపమా అంటారు.

ప్రశంసా చైవ నిన్దా చ కల్పితా సదృశో తథా । కిఞ్చిచ్చ సదృశీ జ్ఞేయా ఉపమా పఞ్చధా పునః ।। ౩౪౪.

ప్రశంస, నింద, ఊహించిన పోలిక, కొంతవరకు పోలిక — ఇలా ఉపమా ఐదు విధాలుగా చెప్పబడింది.