అగ్నిపురాణమ్

ద్విధా చక్రం చతురరం షड़రన్తత్ర చాదిమం । పూర్వ్వార్ద్ధే సదృశా వర్ణాః పాదప్రథమపఞ్చమా ।। ౩౪౩.

చక్రాన్ని రెండు భాగాలుగా చేసి, నాలుగు అంచులను కలిగించి, ఆ మొదటి భాగంలో, తూర్పు భాగంలో, పాదంలోని మొదటి, ఐదవ అక్షరాలకు సమానమైన అక్షరాలను ఉంచాలి.

అయుజోఽశ్వయుజశ్చైవ తుర్య్యావప్యష్టమావపి । తస్యోపపాదప్రాక్ప్రత్యగరేషు చ యథాక్రమం ।। ౩౪౩.

బేసి, జత సంఖ్యలు, అలాగే నాలుగవది, ఎనిమిదవదిని కూడా, వాటి ముందరి, తరువాతి భాగాలలో తగిన విధంగా ఉంచాలి.

స్యాత్పాదార్ద్ధచతుష్కన్తు నాభౌ తస్యాద్యమక్షరం । పశ్చిమారావధి నయేన్నేమౌ శేషే పదద్వయీ ।। ౩౪౩.

పాదాన్ని నలుగురుగా విడగొట్టి, మధ్యలో మొదటి అక్షరాన్ని ఉంచాలి. ఆ రెండింటిని పడమర చివర వరకు నడిపించాలి. మిగతా రెండు పాదాలను మిగిలిన భాగంలో ఉంచాలి.

తృతీయం తుర్య్యపాదాన్తే ప్రథమౌ సదృశావుభౌ । వర్ణౌ పాढ़త్రయస్యాపి దశమః సదృశో యది ।। ౩౪౩.

మూడవది, నాలుగవ పాదం చివర ఉంచాలి. మొదటి రెండు ఒకే విధంగా ఉంటే, అలాగే మూడు భాగాలలో పదవ అక్షరం కూడా ఒకే విధంగా ఉంటే, అలాగే చేయాలి.

ప్రథమే చరమే తస్య షడ్‌వర్ణాః పశ్చిమే యది । భవన్తి ద్వ్యన్తరం తర్హి వృహచ్చక్రముదాహృతం ।। ౩౪౩.

మొదటి, చివరిలో, పడమర భాగంలో ఆరు అక్షరాలు ఉంటే, రెండు మధ్య ఖాళీ ఉంటే, దానిని మహా చక్రం అంటారు.

సమ్ముఖాద్వయే పాదమేకైకం క్రమశో లిఖేత్ । నాభౌ తు వర్ణం దశమం నేమౌ తుర్య్యపదన్నయేత్ ।। ౩౪౩.

రెండు పాదాలను ఎదురెదురుగా వరుసగా వ్రాయాలి. మధ్య భాగంలో పదవ అక్షరాన్ని ఉంచాలి. ఇవి నాలుగవ పాదానికి చేరకుండా చూడాలి.

శ్లోకస్యాద్యన్తదశమాః సమా ఆద్యన్తిమౌ యుజోః । ఆదౌ వర్ణః సమౌ తుర్య్యపఞ్చమావాద్యతుర్య్యయోః ।। ౩౪౩.

శ్లోకంలో మొదటి, చివరి, పదవ అక్షరాలు ఒకే విధంగా ఉంటే, జత సంఖ్యల్లో మొదటి, చివరివి కూడా సమానంగా ఉంటాయి. మొదట్లో, నాలుగవ, ఐదవ పాదాల్లో అక్షరాలు సమానంగా ఉంటాయి.

ద్వితాయప్రాతిలోమ్యేన తృతీయం జాయతే యది । పదం విదధ్యాత్ పత్రస్య దణ్డశ్చక్రాబ్జకం కృతేః ।। ౩౪౩.

రెండవది, తిరుగుబాటు ద్వారా మూడవది వస్తే, పాదాన్ని పత్రానికి కేటాయించాలి. దండాన్ని చక్రపద్మ ఏర్పాటుకు కట్టాలి.

ద్వితీయౌ ప్రాగ్దలే తుల్యౌ సప్తమౌ చ తథాపరౌ । సట్టశావుత్తరదలౌ ద్వితీయాభ్యామథార్ద్ధయోః ।। ౩౪౩.

తూర్పు పత్రంలో రెండవది, తదుపరి పత్రంలో ఏడవది, ఉత్తర పత్రంలో ఆరవది, ఏడవది, అలాగే రెండవదిని రెండు భాగాలుగా ఉంచాలి.

ద్వితీయషష్ఠాః సట్టశాశ్చతుర్థపఞ్చమావపి । ఆద్యన్తపాదయోస్తుల్యౌ పరార్ద్ధసప్తమావపి ।। ౩౪౩.

రెండవది, ఆరవది, ఆరవది, ఏడవది, నాలుగవది, ఐదవదిని కూడా అలాగే ఉంచాలి. మొదటి, చివరి పాదాల్లో, రెండవ భాగంలో ఏడవదిని ఉంచాలి.

సమౌ తుర్య్యం పఞ్చమన్తు క్రమేణ వినియోజయేత్ । తుర్య్యౌ యోజ్యౌ తు తద్వచ్చ దలాన్తాః క్రమపాదయోః ।। ౩౪౩.

నాలుగవది, ఐదవదిని వరుసగా అమర్చాలి. నాలుగవ పాదాలను కూడా పత్రాల చివరల్లో పాదాల క్రమంలో కలిపి ఉంచాలి.

అర్ద్ధయోరన్తిమాద్యౌ తు మురజే సదృశావుభౌ । పాదార్ద్ధపతితో వర్ణః ప్రాతిలోమ్యానులోమతః ।। ౩౪౩.

రెండు భాగాల చివరల్లో మొదటి, చివరి అక్షరాలు మురజాకారంలో ఒకే విధంగా ఉంటాయి. పాదార్థంలో ఉంచిన అక్షరం, తిరుగుబాటు, నేరుగా రెండూ ఉండాలి.

అన్తిమం పరిబధ్నీయాద్యావత్తుర్య్యమిహాదిమత్ । పాదాత్తుర్య్యాద్యదేవాద్యం నవమాత్ షోड़శాదపి ।। ౩౪౩.

చివరిదాన్ని మొదటి నుండి నాలుగవదివరకు కట్టాలి. నాలుగవ పాదం నుండి మొదటిది, తొమ్మిదవదినుండి పదహారవదివరకు కూడా అలాగే చేయాలి.

అక్షరాత్ పుటకే మధ్యే మద్యేఽక్షరచతుష్టయమ్ । కృత్వా కుర్య్యాద్యథైతస్య మురజాకారతా భవేత్ ।। ౩౪౩.

అక్షరం నుండి మడత మధ్యలో, మధ్యలో నాలుగు అక్షరాలను ఉంచి, మురజాకారంగా ఏర్పడేలా అమర్చాలి.

ద్వితీయం చక్రశార్దూలవిక్రీడితకసమ్పదమ్ । గోమూత్రికా సర్వవృత్తైరన్యే బన్ధాస్త్వనుష్టుభా ।। ౩౪౩.

రెండవది చక్రం, శార్దూలవిక్రీడితం, గోమూత్రికా అన్నీ ఛందస్సులతో సిద్ధించాలి. మిగతా బంధాలు అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు మాత్రమే.

నామధేయం యది న చేదమీషు కవికావ్యయోః । మిత్రధేయాభితుష్యన్తి నామిత్రః ఖిద్యతే తథా ।। ౩౪౩.

ఈ పదాలకు లేదా కవిత్వానికి పేరు లేకపోతే, స్నేహితులు పేరు పెట్టడాన్ని ఆనందంగా స్వీకరిస్తారు. కానీ శత్రువులు మాత్రం దానివల్ల బాధపడతారు.

వాణబాణాసనవ్యోమఖడ్గముద్గరశక్తయః । ద్విచతుర్థత్రిశ్రృఙ్గాటా దమ్భోలిముష్లాఙ్కుశాః ।। ౩౪౩.

బాణాలు, విల్లు, బాణపాత్ర, ఖడ్గం, ముఠా, శక్తి, రెండు, మూడు, నాలుగు కొమ్ముల గదలు, డమరుకం, మొగ్గ, అంకుశం—

పదం రథస్య నాగస్య పుష్కరిణ్యసిపుత్రికా । ఏతే బన్ధాస్తథా చాన్యే ఏవం జ్ఞేయాః స్వయం బుధైః ।। ౩౪౩.

రథపు పాదం, ఏనుగు, పద్మసరోవరం, ఖడ్గపు పొట్టు—ఇవి బంధాలుగా చెప్పబడతాయి. ఇంకా ఇతర బంధాలు కూడా ఉన్నాయి. వీటిని జ్ఞానులు తాము తెలుసుకోవాలి.

అగ్నిరువాచ అలఙ్కరణమర్థానామర్థాలఙ్కార ఇష్యతే । తం వినా శబ్దసౌన్దర్య్యమపి నాస్తి మనోహరమ్ ।। ౩౪౪.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు: అర్థాలకు అలంకారం చేయడమే అర్థాలంకారం. అది లేకపోతే, మాటల అందం కూడా మనసును ఆకట్టుకోదు.

అర్థాలఙ్కారరహితా విధవేవ సరస్వతీ । స్వరూపమథ సాదృశ్యముతప్రేక్షాతిశయావపి ।। ౩౪౪.

అర్థాలంకారం లేకపోతే, సరస్వతి విధవలా కనిపిస్తుంది. ఆమె స్వరూపం, సాదృశ్యం, ఊహ, విశిష్టత కూడా అలాగే ఉంటాయి.

విభావనా విరోధశ్చ హేతుశ్చ సమమష్టధా । స్వభావ ఏవ భావానాం స్వరూపమభిధీయతే ।। ౩౪౪.

ఊహ, విరోధం, కారణం—ఇవి ఎనిమిది విధాలుగా ఉంటాయి. వాటి సహజ స్వభావమే వాటి అసలు రూపం అని చెప్పబడుతుంది.

నిజమాగన్తుకఞ్చేతి ద్వివిధం తదుదాహృతమ్ । సాంసిద్ధికం నిజం నైమిత్తికమాగన్తుకం తథా ।। ౩౪౪.

అది రెండు విధాలుగా చెప్పబడింది: సహజమైనది, కారణంతో కలిగినది. సహజమైనదే సహజ స్వభావం, కారణంతో కలిగినదే ఆగంతుక స్వభావం.

సాదృశ్యం ధర్మ్మసామాన్యముపమా రూపకం తథా । సహోక్త్యర్థాన్తరన్యాసావితి స్యాత్తు చతుర్విధమ్ ।। ౩౪౪.

సాదృశ్యం, ధర్మం, ఉపమా, రూపకం, సహోక్తి, అర్థాంతరన్యాసం—ఇవి నాలుగు రకాలుగా ఉంటాయి.

ఉపమా నామ సా యస్యాముపమానోపమేయయోః । సత్తా చాన్తరసామాన్యయోగిత్వేపి వివక్షితం ।। ౩౪౪.

ఉపమా అంటే, ఉపమేయం మరియు ఉపమానం మధ్య కనీసం సాధారణ సాదృశ్యం ఉన్నప్పుడు, ఆ ఉద్దేశంతో చెప్పబడినది.

కిఞ్చిదాదాయ సారూప్యం లోకయాత్రా ప్రవర్త్తతే । సమాసేనాసమాసేన సా ద్విధా ప్రతియోగినః ।। ౩౪౪.

కొంత సాదృశ్యాన్ని తీసుకుని, లోకంలో మాటలు సాగుతాయి. సంక్షిప్తంగా లేదా విస్తృతంగా, రెండు విధాలుగా ఉంటాయి.

విగ్రహాదభిధానశ్య ససభాసాఽన్యథోత్తరా । ఉపమాద్యోతకపదేనోపమేయపదేన చ ।। ౩౪౪.

వాక్యాన్ని విడదీసి చూసినప్పుడు, ఉపమా సూచించే పదం ఉండొచ్చు లేదా లేకపోవొచ్చు, అలాగే ఉపమేయ పదం కూడా ఉంటుంది.

తాభ్యాఞ్చ విగ్రహాత్ త్రేధా ససమాసాన్తిమాత్ త్రిధా । విశిష్యమాణా ఉపమా భవన్త్యష్టాదశ స్ఫుటాః ।। ౩౪౪.

ఈ రెండింటి ద్వారా, విడదీసే విధానంలో మూడు రకాలుంటాయి; సమాసంతో లేదా లేకుండా మూడు రకాలుంటాయి. ఇలా, ప్రత్యేకమైన ఉపమాలు పద్దెనిమిది స్పష్టంగా ఉంటాయి.

యత్ర సాధారణో ధర్మ్మః కథ్యతే గమ్యతేఽపి వా । తే ధర్మ్మవస్తుప్రాధాన్యాద్ధర్మ్మవస్తూపమే ఉభే ।। ౩౪౪.

ఎక్కడైనా ఒక సాధారణ లక్షణం చెప్పబడితే లేదా సూచించబడితే, ఆ లక్షణం లేదా వస్తువు ముఖ్యంగా ఉంటే, వాటిని ధర్మోపమా లేదా వస్తూపమా అంటారు.

తుల్యమేవోపమీయేతే యత్రాన్యోన్యేన ధర్మ్మణౌ । పరస్పరోపమా సా స్యాత్ ప్రసిద్ధేరన్యథా తయో ।। ౩౪౪.

రెండు వస్తువులు ఒకే లక్షణంలో పరస్పరం ఉపమించబడితే, దాన్ని పరస్పర ఉపమా అంటారు. లేదంటే, అది అంతగా స్థిరపడదు.