అగ్నిపురాణమ్

ద్విధా గోమూత్రికాం పూర్వ్వామాహురశ్వపదాం పరే । అన్త్యాఙ్గోమూత్రికాం ధేనుం జాలబన్ధం వదన్తి హి ।। ౩౪౩.

గోమూత్రిక రెండు విధాలుగా ఉంటుంది: మొదటిది అశ్వపదా అంటారు, రెండవది చివర్లో గోమూత్రిక ఉంటే దానిని ధేను అంటారు. జాలబంధమూ చెప్పబడింది.

అర్ద్ధాభ్యామర్ధపాదైశ్చ కుర్య్యాద్విన్యాసమేతయోః । న్యస్తానామిహ వర్ణానామధోధః క్రమభాగినాం ।। ౩౪౩.

అర్ధాలతో, అర్ధపాదాలతో ఈ రెండింటిలో అక్షరాలను క్రమంగా కింద పెట్టాలి.

అధోధః స్థితవర్ణానాం యావత్తూర్య్యపదన్నయేత్ । తుర్య్యపాదాన్నయేదూద్‌ర్ధ్వం పాదార్ద్ధం ప్రాతిలోమ్యతః ।। ౩౪౩.

కింద పెట్టిన అక్షరాలను నాలుగో పాదం వరకు నడిపించాలి; నాలుగో పాదం నుండి పైకి, అర్ధపాదాన్ని తలక్రిందుగా నడిపించాలి.

తదేవ సర్వ్వతోభద్రం త్రివిధం సరసీరుహం । చతుష్పత్రం తతో విఘ్నం చతుష్పత్రే ఉభే అపి ।। ౩౪౩.

అదే సర్వతోభద్రం మూడు విధాలుగా ఉంటుంది. కమలమూ మూడు విధాలుగా ఉంటుంది. నాలుగు రేకల రూపాన్ని విఘ్నం అంటారు. రెండూ నాలుగు రేకల అమరికలో కనిపిస్తాయి.

అథ ప్రథమపాదస్య మూర్ద్ధన్యస్త్రిపదాక్షరం । సర్వ్వేషామేవ పాదానామన్తే తదుపజాయతే ।। ౩౪౩.

ఇప్పుడు, మొదటి పాదంలో మొదటివారి మూడు అక్షరాలు, అన్ని పాదాల చివర కూడా కనిపిస్తాయి.

ప్రాక్పదస్యాన్తిమం ప్రత్యక్ పాదాదౌ ప్రాతిలోమ్యతః । అన్త్యపాదాన్తిమఞ్చాద్యపాదాదావక్షరద్వయం ।। ౩౪౩.

మునుపటి పాదం చివరి అక్షరం, తర్వాతి పాదం మొదట్లో తలక్రిందుగా వస్తుంది. చివరి పాదం చివరి అక్షరం, మొదటి పాదం మొదట్లో రెండు అక్షరాలతో వస్తుంది.

చతుశ్ఛదే భవేదష్టచ్ఛదే వర్ణత్రయం పునః । స్యాత్ షోड़శచ్ఛదే త్వేకాన్తరఞ్చేదేకమక్షరం ।। ౩౪౩.

నాలుగు వైపుల రూపంలో మూడు అక్షరాలు ఉంటాయి; ఎనిమిది వైపులలో కూడా అలాగే. పదహారు వైపులలో, ఒక విడత ఉంటే, ఒక అక్షరం మాత్రమే ఉంటుంది.

కర్ణికాం తోలయేదూద్‌ర్ధ్వం పత్రాకారాక్షరావలిం । ప్రవేశయేత్ కర్ణికాయాఞ్చతుష్పత్రసరోరుహే ।। ౩౪౩.

పద్మంలో ఉన్న మధ్య భాగాన్ని పైకి తీసి, దాని చుట్టూ పత్రాల్లా అక్షరాలను వరుసగా అమర్చాలి. ఆ మధ్య భాగాన్ని నాలుగు పత్రాల పద్మంలో ప్రవేశపెట్టాలి.

కర్ణికాయాం లిఖేదేకం ద్వే ద్వే దిక్షు విదిక్షు చ । ప్రవేశనిర్గమౌ దిక్షు కుర్య్యాదష్టచ్ఛదేఽమ్బుజే ।। ౩౪౩.

ఆ మధ్య భాగంలో ఒక అక్షరాన్ని, దిక్కులలో మరియు మధ్య దిక్కులలో రెండేసి అక్షరాలను వ్రాయాలి. ప్రవేశం, నిష్క్రమణం ఎనిమిది పత్రాల పద్మంలో చేయాలి.

విశ్వగ్విషమవర్ణానాం తావత్ పత్రాబలీజుషాం । మధ్యే సమాక్షరన్యాసః సరోజే షోड़శచ్ఛదే ।। ౩౪౩.

అన్ని దిక్కులలో విస్తరించిన అక్షరాల సంఖ్యకు తగినన్ని పత్రాలున్న పద్మంలో, మధ్యలో అక్షరాలను అమర్చాలి.

ద్విధా చక్రం చతురరం షड़రన్తత్ర చాదిమం । పూర్వ్వార్ద్ధే సదృశా వర్ణాః పాదప్రథమపఞ్చమా ।। ౩౪౩.

చక్రాన్ని రెండు భాగాలుగా చేసి, నాలుగు అంచులను కలిగించి, ఆ మొదటి భాగంలో, తూర్పు భాగంలో, పాదంలోని మొదటి, ఐదవ అక్షరాలకు సమానమైన అక్షరాలను ఉంచాలి.

అయుజోఽశ్వయుజశ్చైవ తుర్య్యావప్యష్టమావపి । తస్యోపపాదప్రాక్ప్రత్యగరేషు చ యథాక్రమం ।। ౩౪౩.

బేసి, జత సంఖ్యలు, అలాగే నాలుగవది, ఎనిమిదవదిని కూడా, వాటి ముందరి, తరువాతి భాగాలలో తగిన విధంగా ఉంచాలి.

స్యాత్పాదార్ద్ధచతుష్కన్తు నాభౌ తస్యాద్యమక్షరం । పశ్చిమారావధి నయేన్నేమౌ శేషే పదద్వయీ ।। ౩౪౩.

పాదాన్ని నలుగురుగా విడగొట్టి, మధ్యలో మొదటి అక్షరాన్ని ఉంచాలి. ఆ రెండింటిని పడమర చివర వరకు నడిపించాలి. మిగతా రెండు పాదాలను మిగిలిన భాగంలో ఉంచాలి.

తృతీయం తుర్య్యపాదాన్తే ప్రథమౌ సదృశావుభౌ । వర్ణౌ పాढ़త్రయస్యాపి దశమః సదృశో యది ।। ౩౪౩.

మూడవది, నాలుగవ పాదం చివర ఉంచాలి. మొదటి రెండు ఒకే విధంగా ఉంటే, అలాగే మూడు భాగాలలో పదవ అక్షరం కూడా ఒకే విధంగా ఉంటే, అలాగే చేయాలి.

ప్రథమే చరమే తస్య షడ్‌వర్ణాః పశ్చిమే యది । భవన్తి ద్వ్యన్తరం తర్హి వృహచ్చక్రముదాహృతం ।। ౩౪౩.

మొదటి, చివరిలో, పడమర భాగంలో ఆరు అక్షరాలు ఉంటే, రెండు మధ్య ఖాళీ ఉంటే, దానిని మహా చక్రం అంటారు.

సమ్ముఖాద్వయే పాదమేకైకం క్రమశో లిఖేత్ । నాభౌ తు వర్ణం దశమం నేమౌ తుర్య్యపదన్నయేత్ ।। ౩౪౩.

రెండు పాదాలను ఎదురెదురుగా వరుసగా వ్రాయాలి. మధ్య భాగంలో పదవ అక్షరాన్ని ఉంచాలి. ఇవి నాలుగవ పాదానికి చేరకుండా చూడాలి.

శ్లోకస్యాద్యన్తదశమాః సమా ఆద్యన్తిమౌ యుజోః । ఆదౌ వర్ణః సమౌ తుర్య్యపఞ్చమావాద్యతుర్య్యయోః ।। ౩౪౩.

శ్లోకంలో మొదటి, చివరి, పదవ అక్షరాలు ఒకే విధంగా ఉంటే, జత సంఖ్యల్లో మొదటి, చివరివి కూడా సమానంగా ఉంటాయి. మొదట్లో, నాలుగవ, ఐదవ పాదాల్లో అక్షరాలు సమానంగా ఉంటాయి.

ద్వితాయప్రాతిలోమ్యేన తృతీయం జాయతే యది । పదం విదధ్యాత్ పత్రస్య దణ్డశ్చక్రాబ్జకం కృతేః ।। ౩౪౩.

రెండవది, తిరుగుబాటు ద్వారా మూడవది వస్తే, పాదాన్ని పత్రానికి కేటాయించాలి. దండాన్ని చక్రపద్మ ఏర్పాటుకు కట్టాలి.

ద్వితీయౌ ప్రాగ్దలే తుల్యౌ సప్తమౌ చ తథాపరౌ । సట్టశావుత్తరదలౌ ద్వితీయాభ్యామథార్ద్ధయోః ।। ౩౪౩.

తూర్పు పత్రంలో రెండవది, తదుపరి పత్రంలో ఏడవది, ఉత్తర పత్రంలో ఆరవది, ఏడవది, అలాగే రెండవదిని రెండు భాగాలుగా ఉంచాలి.

ద్వితీయషష్ఠాః సట్టశాశ్చతుర్థపఞ్చమావపి । ఆద్యన్తపాదయోస్తుల్యౌ పరార్ద్ధసప్తమావపి ।। ౩౪౩.

రెండవది, ఆరవది, ఆరవది, ఏడవది, నాలుగవది, ఐదవదిని కూడా అలాగే ఉంచాలి. మొదటి, చివరి పాదాల్లో, రెండవ భాగంలో ఏడవదిని ఉంచాలి.

సమౌ తుర్య్యం పఞ్చమన్తు క్రమేణ వినియోజయేత్ । తుర్య్యౌ యోజ్యౌ తు తద్వచ్చ దలాన్తాః క్రమపాదయోః ।। ౩౪౩.

నాలుగవది, ఐదవదిని వరుసగా అమర్చాలి. నాలుగవ పాదాలను కూడా పత్రాల చివరల్లో పాదాల క్రమంలో కలిపి ఉంచాలి.

అర్ద్ధయోరన్తిమాద్యౌ తు మురజే సదృశావుభౌ । పాదార్ద్ధపతితో వర్ణః ప్రాతిలోమ్యానులోమతః ।। ౩౪౩.

రెండు భాగాల చివరల్లో మొదటి, చివరి అక్షరాలు మురజాకారంలో ఒకే విధంగా ఉంటాయి. పాదార్థంలో ఉంచిన అక్షరం, తిరుగుబాటు, నేరుగా రెండూ ఉండాలి.

అన్తిమం పరిబధ్నీయాద్యావత్తుర్య్యమిహాదిమత్ । పాదాత్తుర్య్యాద్యదేవాద్యం నవమాత్ షోड़శాదపి ।। ౩౪౩.

చివరిదాన్ని మొదటి నుండి నాలుగవదివరకు కట్టాలి. నాలుగవ పాదం నుండి మొదటిది, తొమ్మిదవదినుండి పదహారవదివరకు కూడా అలాగే చేయాలి.

అక్షరాత్ పుటకే మధ్యే మద్యేఽక్షరచతుష్టయమ్ । కృత్వా కుర్య్యాద్యథైతస్య మురజాకారతా భవేత్ ।। ౩౪౩.

అక్షరం నుండి మడత మధ్యలో, మధ్యలో నాలుగు అక్షరాలను ఉంచి, మురజాకారంగా ఏర్పడేలా అమర్చాలి.

ద్వితీయం చక్రశార్దూలవిక్రీడితకసమ్పదమ్ । గోమూత్రికా సర్వవృత్తైరన్యే బన్ధాస్త్వనుష్టుభా ।। ౩౪౩.

రెండవది చక్రం, శార్దూలవిక్రీడితం, గోమూత్రికా అన్నీ ఛందస్సులతో సిద్ధించాలి. మిగతా బంధాలు అనుష్టుప్ ఛందస్సుకు మాత్రమే.

నామధేయం యది న చేదమీషు కవికావ్యయోః । మిత్రధేయాభితుష్యన్తి నామిత్రః ఖిద్యతే తథా ।। ౩౪౩.

ఈ పదాలకు లేదా కవిత్వానికి పేరు లేకపోతే, స్నేహితులు పేరు పెట్టడాన్ని ఆనందంగా స్వీకరిస్తారు. కానీ శత్రువులు మాత్రం దానివల్ల బాధపడతారు.

వాణబాణాసనవ్యోమఖడ్గముద్గరశక్తయః । ద్విచతుర్థత్రిశ్రృఙ్గాటా దమ్భోలిముష్లాఙ్కుశాః ।। ౩౪౩.

బాణాలు, విల్లు, బాణపాత్ర, ఖడ్గం, ముఠా, శక్తి, రెండు, మూడు, నాలుగు కొమ్ముల గదలు, డమరుకం, మొగ్గ, అంకుశం—

పదం రథస్య నాగస్య పుష్కరిణ్యసిపుత్రికా । ఏతే బన్ధాస్తథా చాన్యే ఏవం జ్ఞేయాః స్వయం బుధైః ।। ౩౪౩.

రథపు పాదం, ఏనుగు, పద్మసరోవరం, ఖడ్గపు పొట్టు—ఇవి బంధాలుగా చెప్పబడతాయి. ఇంకా ఇతర బంధాలు కూడా ఉన్నాయి. వీటిని జ్ఞానులు తాము తెలుసుకోవాలి.

అగ్నిరువాచ అలఙ్కరణమర్థానామర్థాలఙ్కార ఇష్యతే । తం వినా శబ్దసౌన్దర్య్యమపి నాస్తి మనోహరమ్ ।। ౩౪౪.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు: అర్థాలకు అలంకారం చేయడమే అర్థాలంకారం. అది లేకపోతే, మాటల అందం కూడా మనసును ఆకట్టుకోదు.