అగ్నిపురాణమ్

తదఙ్గవిహితాకాఙ్క్షస్తచ్చుతం స్యాచ్చతుర్విధమ్ । స్వరవ్యఞ్జనవిన్దూనాం విసర్గస్య చ విచ్యుతేః ।। ౩౪౩.

వాక్యంలో ఒక భాగం ఉండాలని ఆశించినప్పుడు, అది లేకపోతే, ఆ లోటు నాలుగు విధాలుగా ఉంటుంది: అక్షరం, హల్లు, బిందువు లేదా విసర్గం లేకపోవడం.

దత్తేపి యత్ర వాక్యాఙ్గే ద్వితీయోర్థః ప్రతీయతే । తద్ద్న్తదాహుస్తద్భేదాః స్వరాద్యైః పూర్వ్వవన్మతాః ।। ౩౪౩.

వాక్యంలో ఒక భాగం ఉన్నా, దానివల్ల రెండవ అర్థం తెలుస్తే, దానికీ ఇదే పేరు. దాని వేరువేరు రూపాలు, హల్లులు మొదలైన వాటిలో తేడా వల్ల కలుగుతాయని ముందుగా చెప్పారు.

అపనీతాక్షరస్థానే న్యస్తే వర్ణాన్తరేఽపి చ । భాసతేఽర్థాన్తరం యత్ర చ్యుతదత్తం తదుచ్యతే ।। ౩౪౩.

ఒక అక్షరాన్ని తీసేసి, దాని స్థానంలో మరో అక్షరం పెట్టినప్పుడు, వేరే అర్థం కనబడితే, దాన్ని 'చ్యుతదత్తం' అంటారు.

సుశ్లిష్టపద్యమేకం యన్నానాశ్లోకాంశనిర్మ్మితమ్ । సా మమస్యా పరస్యాత్మపరయోః కృతిసఙ్కరాత్ ।। ౩౪౩.

వివిధ శ్లోకాల నుండి భాగాలు తీసుకుని, ఒకే పద్యంలో చక్కగా కలిపి రాస్తే, అది 'మమస్య' అంటారు. ఇది తనదైనది, పరదైనదిగా కలిపి చేసిన కలయిక.

దుఃఖేన కృతమత్యర్థం కవిసామర్థ్యసూచకమ్ । దుష్కరం నీరసత్వేపి విదగ్ధానాం మహోత్సవః ।। ౩౪౩.

దీనిని కవులు చాలా కష్టంగా, గొప్ప నైపుణ్యంతో రాస్తారు. ఆకర్షణ లేకపోయినా, తెలివైనవారికి ఇది ఎంతో ఆనందాన్ని ఇస్తుంది.

నియమాచ్చ విదర్బాచ్చ బన్ధాచ్చ భవతి త్రిధా । కవేః ప్రతిజ్ఞా నిర్మ్మాణరమ్యస్య నియమః సమృతః ।। ౩౪౩.

నియమం, విధానం, నిర్మాణం ద్వారా ఇది మూడు విధాలుగా ఉంటుంది. కవి అందంగా రచించడానికి ఉండే నియమాన్ని ఇక్కడ చెప్పారు.

ప్రాతిలోమ్యానులోమ్యఞ్చ శబ్దేనార్థేన జాయతే । అనేకధావృత్తవర్ణవిన్యాసైః శిల్పకల్పనా ।। ౩౪౩.

పదాల్లో, అర్థంలో నేరుగా లేదా తలక్రిందుగా పెట్టడం వల్ల, ఎన్నో రకాల ఛందస్సు, అక్షరాల అమరికలు కవిత్వ కళగా ఏర్పడతాయి.

ప్రాతిలోమ్యానులోమ్యఞ్చ శబ్దేనార్థేన జాయతే । అనేకధావృత్తవర్ణవిన్యాసైః శిల్పకల్పనా ।। ౩౪౩.

పదాల్లో, అర్థంలో నేరుగా లేదా తలక్రిందుగా పెట్టడం వల్ల, ఎన్నో రకాల ఛందస్సు, అక్షరాల అమరికలు కవిత్వ కళగా ఏర్పడతాయి.

తత్తత్ప్రసిద్ధవస్తూనాం బన్ధ ఇత్యభిధీయతే । గోమూత్రికార్ద్ధభ్రమణే సర్వ్వతోభద్రమమ్బుజమ్ ।। ౩౪౩.

ప్రసిద్ధమైన రూపాల అమరికను 'బంధం' అంటారు. అందులో గోమూత్రిక, అరవలయం, సర్వతోభద్రం, కమలం వంటి రూపాలు ఉంటాయి.

చక్రఞ్చక్రాబ్జకం దణ్డో మురజాశ్చేతి చాష్టధా । ప్రత్యర్ధం ప్రతిపాదం స్యాదేకాన్తరసమాక్షరా ।। ౩౪౩.

చక్రం, చక్రాబ్జకం, దండం, మురజం — ఇవి ఎనిమిది విధాలుగా ఉంటాయి. అర్థాన్ని అర్థంగా, పాదాన్ని పాదంగా, లేదా మారుమూల అక్షరాలతో ఏర్పడతాయి.

ద్విధా గోమూత్రికాం పూర్వ్వామాహురశ్వపదాం పరే । అన్త్యాఙ్గోమూత్రికాం ధేనుం జాలబన్ధం వదన్తి హి ।। ౩౪౩.

గోమూత్రిక రెండు విధాలుగా ఉంటుంది: మొదటిది అశ్వపదా అంటారు, రెండవది చివర్లో గోమూత్రిక ఉంటే దానిని ధేను అంటారు. జాలబంధమూ చెప్పబడింది.

అర్ద్ధాభ్యామర్ధపాదైశ్చ కుర్య్యాద్విన్యాసమేతయోః । న్యస్తానామిహ వర్ణానామధోధః క్రమభాగినాం ।। ౩౪౩.

అర్ధాలతో, అర్ధపాదాలతో ఈ రెండింటిలో అక్షరాలను క్రమంగా కింద పెట్టాలి.

అధోధః స్థితవర్ణానాం యావత్తూర్య్యపదన్నయేత్ । తుర్య్యపాదాన్నయేదూద్‌ర్ధ్వం పాదార్ద్ధం ప్రాతిలోమ్యతః ।। ౩౪౩.

కింద పెట్టిన అక్షరాలను నాలుగో పాదం వరకు నడిపించాలి; నాలుగో పాదం నుండి పైకి, అర్ధపాదాన్ని తలక్రిందుగా నడిపించాలి.

తదేవ సర్వ్వతోభద్రం త్రివిధం సరసీరుహం । చతుష్పత్రం తతో విఘ్నం చతుష్పత్రే ఉభే అపి ।। ౩౪౩.

అదే సర్వతోభద్రం మూడు విధాలుగా ఉంటుంది. కమలమూ మూడు విధాలుగా ఉంటుంది. నాలుగు రేకల రూపాన్ని విఘ్నం అంటారు. రెండూ నాలుగు రేకల అమరికలో కనిపిస్తాయి.

అథ ప్రథమపాదస్య మూర్ద్ధన్యస్త్రిపదాక్షరం । సర్వ్వేషామేవ పాదానామన్తే తదుపజాయతే ।। ౩౪౩.

ఇప్పుడు, మొదటి పాదంలో మొదటివారి మూడు అక్షరాలు, అన్ని పాదాల చివర కూడా కనిపిస్తాయి.

ప్రాక్పదస్యాన్తిమం ప్రత్యక్ పాదాదౌ ప్రాతిలోమ్యతః । అన్త్యపాదాన్తిమఞ్చాద్యపాదాదావక్షరద్వయం ।। ౩౪౩.

మునుపటి పాదం చివరి అక్షరం, తర్వాతి పాదం మొదట్లో తలక్రిందుగా వస్తుంది. చివరి పాదం చివరి అక్షరం, మొదటి పాదం మొదట్లో రెండు అక్షరాలతో వస్తుంది.

చతుశ్ఛదే భవేదష్టచ్ఛదే వర్ణత్రయం పునః । స్యాత్ షోड़శచ్ఛదే త్వేకాన్తరఞ్చేదేకమక్షరం ।। ౩౪౩.

నాలుగు వైపుల రూపంలో మూడు అక్షరాలు ఉంటాయి; ఎనిమిది వైపులలో కూడా అలాగే. పదహారు వైపులలో, ఒక విడత ఉంటే, ఒక అక్షరం మాత్రమే ఉంటుంది.

కర్ణికాం తోలయేదూద్‌ర్ధ్వం పత్రాకారాక్షరావలిం । ప్రవేశయేత్ కర్ణికాయాఞ్చతుష్పత్రసరోరుహే ।। ౩౪౩.

పద్మంలో ఉన్న మధ్య భాగాన్ని పైకి తీసి, దాని చుట్టూ పత్రాల్లా అక్షరాలను వరుసగా అమర్చాలి. ఆ మధ్య భాగాన్ని నాలుగు పత్రాల పద్మంలో ప్రవేశపెట్టాలి.

కర్ణికాయాం లిఖేదేకం ద్వే ద్వే దిక్షు విదిక్షు చ । ప్రవేశనిర్గమౌ దిక్షు కుర్య్యాదష్టచ్ఛదేఽమ్బుజే ।। ౩౪౩.

ఆ మధ్య భాగంలో ఒక అక్షరాన్ని, దిక్కులలో మరియు మధ్య దిక్కులలో రెండేసి అక్షరాలను వ్రాయాలి. ప్రవేశం, నిష్క్రమణం ఎనిమిది పత్రాల పద్మంలో చేయాలి.

విశ్వగ్విషమవర్ణానాం తావత్ పత్రాబలీజుషాం । మధ్యే సమాక్షరన్యాసః సరోజే షోड़శచ్ఛదే ।। ౩౪౩.

అన్ని దిక్కులలో విస్తరించిన అక్షరాల సంఖ్యకు తగినన్ని పత్రాలున్న పద్మంలో, మధ్యలో అక్షరాలను అమర్చాలి.

ద్విధా చక్రం చతురరం షड़రన్తత్ర చాదిమం । పూర్వ్వార్ద్ధే సదృశా వర్ణాః పాదప్రథమపఞ్చమా ।। ౩౪౩.

చక్రాన్ని రెండు భాగాలుగా చేసి, నాలుగు అంచులను కలిగించి, ఆ మొదటి భాగంలో, తూర్పు భాగంలో, పాదంలోని మొదటి, ఐదవ అక్షరాలకు సమానమైన అక్షరాలను ఉంచాలి.

అయుజోఽశ్వయుజశ్చైవ తుర్య్యావప్యష్టమావపి । తస్యోపపాదప్రాక్ప్రత్యగరేషు చ యథాక్రమం ।। ౩౪౩.

బేసి, జత సంఖ్యలు, అలాగే నాలుగవది, ఎనిమిదవదిని కూడా, వాటి ముందరి, తరువాతి భాగాలలో తగిన విధంగా ఉంచాలి.

స్యాత్పాదార్ద్ధచతుష్కన్తు నాభౌ తస్యాద్యమక్షరం । పశ్చిమారావధి నయేన్నేమౌ శేషే పదద్వయీ ।। ౩౪౩.

పాదాన్ని నలుగురుగా విడగొట్టి, మధ్యలో మొదటి అక్షరాన్ని ఉంచాలి. ఆ రెండింటిని పడమర చివర వరకు నడిపించాలి. మిగతా రెండు పాదాలను మిగిలిన భాగంలో ఉంచాలి.

తృతీయం తుర్య్యపాదాన్తే ప్రథమౌ సదృశావుభౌ । వర్ణౌ పాढ़త్రయస్యాపి దశమః సదృశో యది ।। ౩౪౩.

మూడవది, నాలుగవ పాదం చివర ఉంచాలి. మొదటి రెండు ఒకే విధంగా ఉంటే, అలాగే మూడు భాగాలలో పదవ అక్షరం కూడా ఒకే విధంగా ఉంటే, అలాగే చేయాలి.

ప్రథమే చరమే తస్య షడ్‌వర్ణాః పశ్చిమే యది । భవన్తి ద్వ్యన్తరం తర్హి వృహచ్చక్రముదాహృతం ।। ౩౪౩.

మొదటి, చివరిలో, పడమర భాగంలో ఆరు అక్షరాలు ఉంటే, రెండు మధ్య ఖాళీ ఉంటే, దానిని మహా చక్రం అంటారు.

సమ్ముఖాద్వయే పాదమేకైకం క్రమశో లిఖేత్ । నాభౌ తు వర్ణం దశమం నేమౌ తుర్య్యపదన్నయేత్ ।। ౩౪౩.

రెండు పాదాలను ఎదురెదురుగా వరుసగా వ్రాయాలి. మధ్య భాగంలో పదవ అక్షరాన్ని ఉంచాలి. ఇవి నాలుగవ పాదానికి చేరకుండా చూడాలి.

శ్లోకస్యాద్యన్తదశమాః సమా ఆద్యన్తిమౌ యుజోః । ఆదౌ వర్ణః సమౌ తుర్య్యపఞ్చమావాద్యతుర్య్యయోః ।। ౩౪౩.

శ్లోకంలో మొదటి, చివరి, పదవ అక్షరాలు ఒకే విధంగా ఉంటే, జత సంఖ్యల్లో మొదటి, చివరివి కూడా సమానంగా ఉంటాయి. మొదట్లో, నాలుగవ, ఐదవ పాదాల్లో అక్షరాలు సమానంగా ఉంటాయి.

ద్వితాయప్రాతిలోమ్యేన తృతీయం జాయతే యది । పదం విదధ్యాత్ పత్రస్య దణ్డశ్చక్రాబ్జకం కృతేః ।। ౩౪౩.

రెండవది, తిరుగుబాటు ద్వారా మూడవది వస్తే, పాదాన్ని పత్రానికి కేటాయించాలి. దండాన్ని చక్రపద్మ ఏర్పాటుకు కట్టాలి.

ద్వితీయౌ ప్రాగ్దలే తుల్యౌ సప్తమౌ చ తథాపరౌ । సట్టశావుత్తరదలౌ ద్వితీయాభ్యామథార్ద్ధయోః ।। ౩౪౩.

తూర్పు పత్రంలో రెండవది, తదుపరి పత్రంలో ఏడవది, ఉత్తర పత్రంలో ఆరవది, ఏడవది, అలాగే రెండవదిని రెండు భాగాలుగా ఉంచాలి.