అగ్నిపురాణమ్

స్వతన్త్రస్యాన్యతన్త్రస్య పదస్యావర్త్తనా ద్విధా । భిన్నప్రయోజనపదస్యావృత్తిం త్వేకత్ర విగ్రాహాత్ ।। ౩౪౩.

స్వతంత్రమైన పదం లేదా ఆధీనమైన పదం రెండురకాలుగా పునరావృతమవుతుంది. వేరే ప్రయోజనంతో వేరుగా ఉన్న పదం పునరావృతమైతే, అది ఒక్కటిగా పరిగణించాలి.

ద్వయోరావృత్తపదయోః సమస్తా స్యాత్సమాసతః । అసమాసాత్తయోర్వ్యస్తా పాదే త్వేకత్ర విగ్రహాత్ ।। ౩౪౩.

రెండు పదాలు కలిపి ఉంటే సమస్తం, విడిగా ఉంటే వ్యస్తం అంటారు. ఒకే పాదంలో వేరుగా ఉంటే, అది ఒక్కటిగా పరిగణించాలి.

వాక్యస్యావృత్తిరప్యేవం యథాసమ్భవమిష్యతే । అలఙ్కారాద్యనుప్రాసో లఘుమధ్యేవమర్హణాత్ ।। ౩౪౩.

వాక్యపు పునరావృతం కూడా అవసరమైతే అంగీకరించబడుతుంది. అలంకారాలలో అనుప్రాసం తేలిక, మధ్యస్థం, ఉత్తమం అని దాని విలువను బట్టి చెప్పబడుతుంది.

యయా కయాచిద్‌వృత్యా యత్ సమానమనుభూయతే । తద్రూపాదిపదాసత్తిః సానుప్రాసా రసావహా ।। ౩౪౩.

ఏదైనా పునరావృతం ద్వారా ఒకే విధంగా అనుభూతి కలిగితే, ఆ పదాల అనుసంధానం అనుప్రాసం అని పిలుస్తారు. ఇది రసాన్ని కలిగిస్తుంది.

గోష్ఠ్యాం కుతూహలాధ్యాయీ వాగ్బన్ధశ్చిత్రముచ్యతే । ప్రశ్నః ప్రహేలికా గుప్తం చ్యుతదక్తే తథోభయమ్ ।। ౩౪౩.

సభలో ఆసక్తితో చదివే పద్యాన్ని చిత్రంగా అంటారు. ప్రశ్న, ప్రహేళిక, దాగినది, విడిచిపెట్టినది, రెండూ కలిపినవి కూడా చెప్పబడ్డాయి.

సమస్యా సప్త తద్‌భేదా నానార్థస్యానుయోగతః । యత్ర ప్రదీయతే తుల్యవర్ణవిన్యాసముత్తరం ।। ౩౪౩.

సమస్య ఏడు విధాలుగా ఉంటుంది. వివిధ అర్థాల అన్వేషణ ప్రకారం విభజనలు ఉంటాయి. ఒకే విధంగా అక్షరాలను కూర్చి సమాధానం చెప్పబడిన చోట అది సమస్య.

స ప్రశ్నః స్యాదేకపృష్టద్వపృష్టోత్తరభేదతః । ద్విధైకపృష్టో ద్వివిధః సమస్తో వ్యస్త ఏవ చ ।। ౩౪౩.

అది ప్రశ్నగా పిలవబడుతుంది. సమాధానంలో ఒకటి లేదా రెండు భాగాలు ఉంటే, ఒక్క భాగమైన ప్రశ్న రెండు విధాలుగా, మొత్తం కలిపినదీ, విడిపెట్టినదీ రెండు విధాలుగా ఉంటాయి.

ద్వయోరప్యర్థయోర్గుహ్యమానశబ్దా ప్రహేలికా । సా ద్విధార్థీ చ శాబ్దీ చ తత్రార్థీ చార్థబోధతః ।। ౩౪౩.

రెండు అర్థాల పదాలు దాగి ఉంటే దాన్ని ప్రహేళిక అంటారు. అది అర్థపరంగా, పదపరంగా రెండు విధాలుగా ఉంటుంది. అర్థపరమైనది అర్థంతో తెలుసుకోవాలి.

శబ్దావబోధతః శాబ్దీ ప్రాహుః షోఢా ప్రహేలికాం । యస్మిన్ గుప్తేఽపి వలాక్యాఙ్గే బావ్యర్థోఽపారమార్థికః ।। ౩౪౩.

పదాల ద్వారా అర్థమయ్యే ప్రహేళికను పదప్రహేళిక అంటారు. ప్రహేళిక ఆరు విధాలుగా చెప్పబడింది. పదబంధంలో దాగి ఉన్నా, అర్థం నేరుగా ఉండదు.

తదఙ్గవిహితాకాఙ్‌క్షస్తద్‌గుప్తం గూढ़మప్యదః । యత్రార్థాన్తరనిర్బాసో వాక్యాఙ్గచ్యవనాదిభిః ।। ౩౪౩.

వాక్యంలో ఒక భాగం ఉండాలని ఆశించినప్పుడు, అది దాచిపెట్టబడినదైనా, రహస్యంగా ఉన్నదైనా, ఆ భాగాన్ని తీసివేయడం లేదా మార్చడం వల్ల అర్థం బయటపడితే, దాన్ని ఈ పేరుతో పిలుస్తారు.

తదఙ్గవిహితాకాఙ్క్షస్తచ్చుతం స్యాచ్చతుర్విధమ్ । స్వరవ్యఞ్జనవిన్దూనాం విసర్గస్య చ విచ్యుతేః ।। ౩౪౩.

వాక్యంలో ఒక భాగం ఉండాలని ఆశించినప్పుడు, అది లేకపోతే, ఆ లోటు నాలుగు విధాలుగా ఉంటుంది: అక్షరం, హల్లు, బిందువు లేదా విసర్గం లేకపోవడం.

దత్తేపి యత్ర వాక్యాఙ్గే ద్వితీయోర్థః ప్రతీయతే । తద్ద్న్తదాహుస్తద్భేదాః స్వరాద్యైః పూర్వ్వవన్మతాః ।। ౩౪౩.

వాక్యంలో ఒక భాగం ఉన్నా, దానివల్ల రెండవ అర్థం తెలుస్తే, దానికీ ఇదే పేరు. దాని వేరువేరు రూపాలు, హల్లులు మొదలైన వాటిలో తేడా వల్ల కలుగుతాయని ముందుగా చెప్పారు.

అపనీతాక్షరస్థానే న్యస్తే వర్ణాన్తరేఽపి చ । భాసతేఽర్థాన్తరం యత్ర చ్యుతదత్తం తదుచ్యతే ।। ౩౪౩.

ఒక అక్షరాన్ని తీసేసి, దాని స్థానంలో మరో అక్షరం పెట్టినప్పుడు, వేరే అర్థం కనబడితే, దాన్ని 'చ్యుతదత్తం' అంటారు.

సుశ్లిష్టపద్యమేకం యన్నానాశ్లోకాంశనిర్మ్మితమ్ । సా మమస్యా పరస్యాత్మపరయోః కృతిసఙ్కరాత్ ।। ౩౪౩.

వివిధ శ్లోకాల నుండి భాగాలు తీసుకుని, ఒకే పద్యంలో చక్కగా కలిపి రాస్తే, అది 'మమస్య' అంటారు. ఇది తనదైనది, పరదైనదిగా కలిపి చేసిన కలయిక.

దుఃఖేన కృతమత్యర్థం కవిసామర్థ్యసూచకమ్ । దుష్కరం నీరసత్వేపి విదగ్ధానాం మహోత్సవః ।। ౩౪౩.

దీనిని కవులు చాలా కష్టంగా, గొప్ప నైపుణ్యంతో రాస్తారు. ఆకర్షణ లేకపోయినా, తెలివైనవారికి ఇది ఎంతో ఆనందాన్ని ఇస్తుంది.

నియమాచ్చ విదర్బాచ్చ బన్ధాచ్చ భవతి త్రిధా । కవేః ప్రతిజ్ఞా నిర్మ్మాణరమ్యస్య నియమః సమృతః ।। ౩౪౩.

నియమం, విధానం, నిర్మాణం ద్వారా ఇది మూడు విధాలుగా ఉంటుంది. కవి అందంగా రచించడానికి ఉండే నియమాన్ని ఇక్కడ చెప్పారు.

ప్రాతిలోమ్యానులోమ్యఞ్చ శబ్దేనార్థేన జాయతే । అనేకధావృత్తవర్ణవిన్యాసైః శిల్పకల్పనా ।। ౩౪౩.

పదాల్లో, అర్థంలో నేరుగా లేదా తలక్రిందుగా పెట్టడం వల్ల, ఎన్నో రకాల ఛందస్సు, అక్షరాల అమరికలు కవిత్వ కళగా ఏర్పడతాయి.

ప్రాతిలోమ్యానులోమ్యఞ్చ శబ్దేనార్థేన జాయతే । అనేకధావృత్తవర్ణవిన్యాసైః శిల్పకల్పనా ।। ౩౪౩.

పదాల్లో, అర్థంలో నేరుగా లేదా తలక్రిందుగా పెట్టడం వల్ల, ఎన్నో రకాల ఛందస్సు, అక్షరాల అమరికలు కవిత్వ కళగా ఏర్పడతాయి.

తత్తత్ప్రసిద్ధవస్తూనాం బన్ధ ఇత్యభిధీయతే । గోమూత్రికార్ద్ధభ్రమణే సర్వ్వతోభద్రమమ్బుజమ్ ।। ౩౪౩.

ప్రసిద్ధమైన రూపాల అమరికను 'బంధం' అంటారు. అందులో గోమూత్రిక, అరవలయం, సర్వతోభద్రం, కమలం వంటి రూపాలు ఉంటాయి.

చక్రఞ్చక్రాబ్జకం దణ్డో మురజాశ్చేతి చాష్టధా । ప్రత్యర్ధం ప్రతిపాదం స్యాదేకాన్తరసమాక్షరా ।। ౩౪౩.

చక్రం, చక్రాబ్జకం, దండం, మురజం — ఇవి ఎనిమిది విధాలుగా ఉంటాయి. అర్థాన్ని అర్థంగా, పాదాన్ని పాదంగా, లేదా మారుమూల అక్షరాలతో ఏర్పడతాయి.

ద్విధా గోమూత్రికాం పూర్వ్వామాహురశ్వపదాం పరే । అన్త్యాఙ్గోమూత్రికాం ధేనుం జాలబన్ధం వదన్తి హి ।। ౩౪౩.

గోమూత్రిక రెండు విధాలుగా ఉంటుంది: మొదటిది అశ్వపదా అంటారు, రెండవది చివర్లో గోమూత్రిక ఉంటే దానిని ధేను అంటారు. జాలబంధమూ చెప్పబడింది.

అర్ద్ధాభ్యామర్ధపాదైశ్చ కుర్య్యాద్విన్యాసమేతయోః । న్యస్తానామిహ వర్ణానామధోధః క్రమభాగినాం ।। ౩౪౩.

అర్ధాలతో, అర్ధపాదాలతో ఈ రెండింటిలో అక్షరాలను క్రమంగా కింద పెట్టాలి.

అధోధః స్థితవర్ణానాం యావత్తూర్య్యపదన్నయేత్ । తుర్య్యపాదాన్నయేదూద్‌ర్ధ్వం పాదార్ద్ధం ప్రాతిలోమ్యతః ।। ౩౪౩.

కింద పెట్టిన అక్షరాలను నాలుగో పాదం వరకు నడిపించాలి; నాలుగో పాదం నుండి పైకి, అర్ధపాదాన్ని తలక్రిందుగా నడిపించాలి.

తదేవ సర్వ్వతోభద్రం త్రివిధం సరసీరుహం । చతుష్పత్రం తతో విఘ్నం చతుష్పత్రే ఉభే అపి ।। ౩౪౩.

అదే సర్వతోభద్రం మూడు విధాలుగా ఉంటుంది. కమలమూ మూడు విధాలుగా ఉంటుంది. నాలుగు రేకల రూపాన్ని విఘ్నం అంటారు. రెండూ నాలుగు రేకల అమరికలో కనిపిస్తాయి.

అథ ప్రథమపాదస్య మూర్ద్ధన్యస్త్రిపదాక్షరం । సర్వ్వేషామేవ పాదానామన్తే తదుపజాయతే ।। ౩౪౩.

ఇప్పుడు, మొదటి పాదంలో మొదటివారి మూడు అక్షరాలు, అన్ని పాదాల చివర కూడా కనిపిస్తాయి.

ప్రాక్పదస్యాన్తిమం ప్రత్యక్ పాదాదౌ ప్రాతిలోమ్యతః । అన్త్యపాదాన్తిమఞ్చాద్యపాదాదావక్షరద్వయం ।। ౩౪౩.

మునుపటి పాదం చివరి అక్షరం, తర్వాతి పాదం మొదట్లో తలక్రిందుగా వస్తుంది. చివరి పాదం చివరి అక్షరం, మొదటి పాదం మొదట్లో రెండు అక్షరాలతో వస్తుంది.

చతుశ్ఛదే భవేదష్టచ్ఛదే వర్ణత్రయం పునః । స్యాత్ షోड़శచ్ఛదే త్వేకాన్తరఞ్చేదేకమక్షరం ।। ౩౪౩.

నాలుగు వైపుల రూపంలో మూడు అక్షరాలు ఉంటాయి; ఎనిమిది వైపులలో కూడా అలాగే. పదహారు వైపులలో, ఒక విడత ఉంటే, ఒక అక్షరం మాత్రమే ఉంటుంది.

కర్ణికాం తోలయేదూద్‌ర్ధ్వం పత్రాకారాక్షరావలిం । ప్రవేశయేత్ కర్ణికాయాఞ్చతుష్పత్రసరోరుహే ।। ౩౪౩.

పద్మంలో ఉన్న మధ్య భాగాన్ని పైకి తీసి, దాని చుట్టూ పత్రాల్లా అక్షరాలను వరుసగా అమర్చాలి. ఆ మధ్య భాగాన్ని నాలుగు పత్రాల పద్మంలో ప్రవేశపెట్టాలి.

కర్ణికాయాం లిఖేదేకం ద్వే ద్వే దిక్షు విదిక్షు చ । ప్రవేశనిర్గమౌ దిక్షు కుర్య్యాదష్టచ్ఛదేఽమ్బుజే ।। ౩౪౩.

ఆ మధ్య భాగంలో ఒక అక్షరాన్ని, దిక్కులలో మరియు మధ్య దిక్కులలో రెండేసి అక్షరాలను వ్రాయాలి. ప్రవేశం, నిష్క్రమణం ఎనిమిది పత్రాల పద్మంలో చేయాలి.