అగ్నిపురాణమ్

అకారవర్జ్జమావృత్తిః స్వరాణామతిభూయసీ । అనుస్వారవిశర్గౌ చ పారుష్యాయ నిరన్తరౌ ।। ౩౪౩.

'అ' తప్ప మిగతా స్వరాల పునరావృతం ఎక్కువైతే, అనుస్వారం, విసర్గం దగ్గరగా ఉంటే, పరుషత కలుగుతుంది.

శషసా రేఫసంయుక్తాశ్చాకారశ్చాపి భూయసా । అన్తస్థాభిన్నమాభ్యాఞ్చ హః పారుష్యాయ సంయుతః ।। ౩౪౩.

ఱ, ష అనే అక్షరాలు కలిపి, క అనే అక్షరం ఎక్కువగా వచ్చినప్పుడు, అవి పదంలో విడిపోకుండా ఉంటే, అలాగే హ అనే అక్షరం గట్టిగా పలికితే, వాటిని గుర్తించాలి.

అన్యథాపి గురుర్వర్ణః సంయుక్తే పరిపన్థిని । పారుష్యాయాదిమాంస్తత్ర పూజితా న తు పఞ్చమీ ।। ౩౪౩.

ఇంకా, రెండు అక్షరాలు కలిసిపోయి పలికేటప్పుడు, అవి కష్టంగా ఉంటే, వాటిని కూడా గట్టిగా పలికినవిగా భావించాలి. కానీ ఐదవ అక్షరాన్ని గౌరవించినప్పుడు మాత్రం కాదు.

ద్రావణి మాధవీ పఞ్చవర్ణాన్తస్థోష్మభిః క్రమాత్ । అనేకవర్ణావృత్తిర్యా భిన్నార్థప్రతిపాదికా ।। ౩౪౩.

ద్రావణి, మ అనే అక్షరం, ఐదు అక్షరాల మాధవీ పదం, ఇవన్నీ ఉష్మ అక్షరాలతో క్రమంగా కలిసినప్పుడు, అనేక అక్షరాలు కలిగి, వేరే అర్థాన్ని తెలిపే పదం యమకం అని అంటారు.

యమకం సావ్యపేతఞ్చ వ్యపేతఞ్చేతి తద్‌ద్విధా । ఆనన్తర్యాదవ్యపేతం వ్యపేతం వ్యవధానతః ।। ౩౪౩.

యమకం రెండు విధాలుగా ఉంటుంది: విడిపోకుండా ఉండేది, విడిపోయి ఉండేది. మధ్యలో అంతరము లేకపోతే అవ్యపేతం, మధ్యలో అంతరము ఉంటే వ్యపేతం అంటారు.

ద్వైవిధ్యేనానయోః స్థానపాదభేదాచ్చతుర్విధమ్ । ఆదిపాదాదిమధ్యాన్తేష్వేకద్విత్రినియోగతః ।। ౩౪౩.

ఈ రెండు రకాలూ, పద్యంలోని స్థానభేదం వల్ల, యమకం నాలుగు విధాలుగా ఉంటుంది: మొదట, మధ్యలో, చివరలో, లేదా ఒకటి, రెండు, మూడు స్థానాల్లో కలిసివుండేలా.

సప్తధా సప్తపూర్వేణ౫ చేత్ పాదేనోత్తరోత్తరః । ఏకద్విత్రిపదారమ్భస్తుల్యః షోఢా తదాపరం ।। ౩౪౩.

ముందు చెప్పిన ఏడు రకాల ప్రకారం, ప్రతి తర్వాతి పాదం ఒకటి, రెండు, మూడు పదాలతో మొదలైతే, తదుపరి విభాగం ఆరు విధాలుగా సమానంగా ఉంటుంది.

తృతీయం త్రివిధం పాదస్యాదిమధ్యాన్తగోచరమ్ । పాదాన్తయమకఞ్చైవ కాఞ్చీయమకమేవ చ ।। ౩౪౩.

మూడవది మూడు విధాలుగా ఉంటుంది: పాదం మొదట, మధ్యలో, చివరలో. అలాగే పాదాంత యమకం, కాంచి యమకం కూడా ఉంటాయి.

సంసర్గయమకఞ్చైవ విక్రాన్తయమకన్తథా । పాదాదియమకఞ్చైవ తథామ్రేడితమేవ చ ।। ౩౪౩.

సంసర్గ యమకం, విక్రాంత యమకం, పాదాది యమకం, అలాగే అమ్రేడిత యమకం కూడా ఉన్నాయి.

చతుర్వ్యవసితఞ్చైవ మాలాయమకమేవ చ । దశధా యమకం శ్రేష్ఠం తద్భేదా బహవోఽపరే ।। ౩౪౩.

చతుర్వ్యవసిత, మాలా యమకం కూడా చెప్పబడ్డాయి. ఇలా యమకం పది విధాలుగా ఉంటుంది. ఇంకా అనేక ఉపవిభాగాలు ఉన్నాయి.

స్వతన్త్రస్యాన్యతన్త్రస్య పదస్యావర్త్తనా ద్విధా । భిన్నప్రయోజనపదస్యావృత్తిం త్వేకత్ర విగ్రాహాత్ ।। ౩౪౩.

స్వతంత్రమైన పదం లేదా ఆధీనమైన పదం రెండురకాలుగా పునరావృతమవుతుంది. వేరే ప్రయోజనంతో వేరుగా ఉన్న పదం పునరావృతమైతే, అది ఒక్కటిగా పరిగణించాలి.

ద్వయోరావృత్తపదయోః సమస్తా స్యాత్సమాసతః । అసమాసాత్తయోర్వ్యస్తా పాదే త్వేకత్ర విగ్రహాత్ ।। ౩౪౩.

రెండు పదాలు కలిపి ఉంటే సమస్తం, విడిగా ఉంటే వ్యస్తం అంటారు. ఒకే పాదంలో వేరుగా ఉంటే, అది ఒక్కటిగా పరిగణించాలి.

వాక్యస్యావృత్తిరప్యేవం యథాసమ్భవమిష్యతే । అలఙ్కారాద్యనుప్రాసో లఘుమధ్యేవమర్హణాత్ ।। ౩౪౩.

వాక్యపు పునరావృతం కూడా అవసరమైతే అంగీకరించబడుతుంది. అలంకారాలలో అనుప్రాసం తేలిక, మధ్యస్థం, ఉత్తమం అని దాని విలువను బట్టి చెప్పబడుతుంది.

యయా కయాచిద్‌వృత్యా యత్ సమానమనుభూయతే । తద్రూపాదిపదాసత్తిః సానుప్రాసా రసావహా ।। ౩౪౩.

ఏదైనా పునరావృతం ద్వారా ఒకే విధంగా అనుభూతి కలిగితే, ఆ పదాల అనుసంధానం అనుప్రాసం అని పిలుస్తారు. ఇది రసాన్ని కలిగిస్తుంది.

గోష్ఠ్యాం కుతూహలాధ్యాయీ వాగ్బన్ధశ్చిత్రముచ్యతే । ప్రశ్నః ప్రహేలికా గుప్తం చ్యుతదక్తే తథోభయమ్ ।। ౩౪౩.

సభలో ఆసక్తితో చదివే పద్యాన్ని చిత్రంగా అంటారు. ప్రశ్న, ప్రహేళిక, దాగినది, విడిచిపెట్టినది, రెండూ కలిపినవి కూడా చెప్పబడ్డాయి.

సమస్యా సప్త తద్‌భేదా నానార్థస్యానుయోగతః । యత్ర ప్రదీయతే తుల్యవర్ణవిన్యాసముత్తరం ।। ౩౪౩.

సమస్య ఏడు విధాలుగా ఉంటుంది. వివిధ అర్థాల అన్వేషణ ప్రకారం విభజనలు ఉంటాయి. ఒకే విధంగా అక్షరాలను కూర్చి సమాధానం చెప్పబడిన చోట అది సమస్య.

స ప్రశ్నః స్యాదేకపృష్టద్వపృష్టోత్తరభేదతః । ద్విధైకపృష్టో ద్వివిధః సమస్తో వ్యస్త ఏవ చ ।। ౩౪౩.

అది ప్రశ్నగా పిలవబడుతుంది. సమాధానంలో ఒకటి లేదా రెండు భాగాలు ఉంటే, ఒక్క భాగమైన ప్రశ్న రెండు విధాలుగా, మొత్తం కలిపినదీ, విడిపెట్టినదీ రెండు విధాలుగా ఉంటాయి.

ద్వయోరప్యర్థయోర్గుహ్యమానశబ్దా ప్రహేలికా । సా ద్విధార్థీ చ శాబ్దీ చ తత్రార్థీ చార్థబోధతః ।। ౩౪౩.

రెండు అర్థాల పదాలు దాగి ఉంటే దాన్ని ప్రహేళిక అంటారు. అది అర్థపరంగా, పదపరంగా రెండు విధాలుగా ఉంటుంది. అర్థపరమైనది అర్థంతో తెలుసుకోవాలి.

శబ్దావబోధతః శాబ్దీ ప్రాహుః షోఢా ప్రహేలికాం । యస్మిన్ గుప్తేఽపి వలాక్యాఙ్గే బావ్యర్థోఽపారమార్థికః ।। ౩౪౩.

పదాల ద్వారా అర్థమయ్యే ప్రహేళికను పదప్రహేళిక అంటారు. ప్రహేళిక ఆరు విధాలుగా చెప్పబడింది. పదబంధంలో దాగి ఉన్నా, అర్థం నేరుగా ఉండదు.

తదఙ్గవిహితాకాఙ్‌క్షస్తద్‌గుప్తం గూढ़మప్యదః । యత్రార్థాన్తరనిర్బాసో వాక్యాఙ్గచ్యవనాదిభిః ।। ౩౪౩.

వాక్యంలో ఒక భాగం ఉండాలని ఆశించినప్పుడు, అది దాచిపెట్టబడినదైనా, రహస్యంగా ఉన్నదైనా, ఆ భాగాన్ని తీసివేయడం లేదా మార్చడం వల్ల అర్థం బయటపడితే, దాన్ని ఈ పేరుతో పిలుస్తారు.

తదఙ్గవిహితాకాఙ్క్షస్తచ్చుతం స్యాచ్చతుర్విధమ్ । స్వరవ్యఞ్జనవిన్దూనాం విసర్గస్య చ విచ్యుతేః ।। ౩౪౩.

వాక్యంలో ఒక భాగం ఉండాలని ఆశించినప్పుడు, అది లేకపోతే, ఆ లోటు నాలుగు విధాలుగా ఉంటుంది: అక్షరం, హల్లు, బిందువు లేదా విసర్గం లేకపోవడం.

దత్తేపి యత్ర వాక్యాఙ్గే ద్వితీయోర్థః ప్రతీయతే । తద్ద్న్తదాహుస్తద్భేదాః స్వరాద్యైః పూర్వ్వవన్మతాః ।। ౩౪౩.

వాక్యంలో ఒక భాగం ఉన్నా, దానివల్ల రెండవ అర్థం తెలుస్తే, దానికీ ఇదే పేరు. దాని వేరువేరు రూపాలు, హల్లులు మొదలైన వాటిలో తేడా వల్ల కలుగుతాయని ముందుగా చెప్పారు.

అపనీతాక్షరస్థానే న్యస్తే వర్ణాన్తరేఽపి చ । భాసతేఽర్థాన్తరం యత్ర చ్యుతదత్తం తదుచ్యతే ।। ౩౪౩.

ఒక అక్షరాన్ని తీసేసి, దాని స్థానంలో మరో అక్షరం పెట్టినప్పుడు, వేరే అర్థం కనబడితే, దాన్ని 'చ్యుతదత్తం' అంటారు.

సుశ్లిష్టపద్యమేకం యన్నానాశ్లోకాంశనిర్మ్మితమ్ । సా మమస్యా పరస్యాత్మపరయోః కృతిసఙ్కరాత్ ।। ౩౪౩.

వివిధ శ్లోకాల నుండి భాగాలు తీసుకుని, ఒకే పద్యంలో చక్కగా కలిపి రాస్తే, అది 'మమస్య' అంటారు. ఇది తనదైనది, పరదైనదిగా కలిపి చేసిన కలయిక.

దుఃఖేన కృతమత్యర్థం కవిసామర్థ్యసూచకమ్ । దుష్కరం నీరసత్వేపి విదగ్ధానాం మహోత్సవః ।। ౩౪౩.

దీనిని కవులు చాలా కష్టంగా, గొప్ప నైపుణ్యంతో రాస్తారు. ఆకర్షణ లేకపోయినా, తెలివైనవారికి ఇది ఎంతో ఆనందాన్ని ఇస్తుంది.

నియమాచ్చ విదర్బాచ్చ బన్ధాచ్చ భవతి త్రిధా । కవేః ప్రతిజ్ఞా నిర్మ్మాణరమ్యస్య నియమః సమృతః ।। ౩౪౩.

నియమం, విధానం, నిర్మాణం ద్వారా ఇది మూడు విధాలుగా ఉంటుంది. కవి అందంగా రచించడానికి ఉండే నియమాన్ని ఇక్కడ చెప్పారు.

ప్రాతిలోమ్యానులోమ్యఞ్చ శబ్దేనార్థేన జాయతే । అనేకధావృత్తవర్ణవిన్యాసైః శిల్పకల్పనా ।। ౩౪౩.

పదాల్లో, అర్థంలో నేరుగా లేదా తలక్రిందుగా పెట్టడం వల్ల, ఎన్నో రకాల ఛందస్సు, అక్షరాల అమరికలు కవిత్వ కళగా ఏర్పడతాయి.

ప్రాతిలోమ్యానులోమ్యఞ్చ శబ్దేనార్థేన జాయతే । అనేకధావృత్తవర్ణవిన్యాసైః శిల్పకల్పనా ।। ౩౪౩.

పదాల్లో, అర్థంలో నేరుగా లేదా తలక్రిందుగా పెట్టడం వల్ల, ఎన్నో రకాల ఛందస్సు, అక్షరాల అమరికలు కవిత్వ కళగా ఏర్పడతాయి.

తత్తత్ప్రసిద్ధవస్తూనాం బన్ధ ఇత్యభిధీయతే । గోమూత్రికార్ద్ధభ్రమణే సర్వ్వతోభద్రమమ్బుజమ్ ।। ౩౪౩.

ప్రసిద్ధమైన రూపాల అమరికను 'బంధం' అంటారు. అందులో గోమూత్రిక, అరవలయం, సర్వతోభద్రం, కమలం వంటి రూపాలు ఉంటాయి.