అగ్నిపురాణమ్

అయుక్తయోరివ మిథో వాచ్యవాచకయోర్ద్వయోః । యోజనాయై కల్ప్యమానా యుక్తిరుత్తా మనీషిభిః ।। ౩౪౨.

రెండు విషయాల మధ్య, చెప్పదలచినది మరియు చెప్పబడినది మధ్య, సంబంధం లేకపోయినా కలిపి ఊహించేది, తెలివైనవారు ఉపాయంగా పరిగణిస్తారు.

పదఞ్చైవ పదార్థశ్చ వాక్యార్థమేవ చ । విష్యోఽస్యాః ప్రకారణం ప్రపఞ్చశ్చేతి షడ్‌విధః ।। ౩౪౨.

పదం, పదార్థం, వాక్యార్థం, విషయము, సందర్భము, వివరణ—ఇవి ఆరు రకాల పరిధులు.

గుమ్ఫనా రచనాచర్య్యా శబ్దార్థక్రమగోచరా । శబ్దానుకారాదర్థానుపూర్వ్వార్థేయం క్రమాత్త్రిధా ।। ౩౪౨.

క్రమంగా పదాల, అర్థాల ఏర్పాటులో నైపుణ్యం, శబ్దాన్ని అనుకరించడం, అర్థాల క్రమాన్ని పాటించడం—ఇవి మూడు విధాలుగా ఉంటాయి.

ఉక్తిపత్యుక్తిమద్వాక్యం వాకోవాక్యం ద్విధైవ తత్ । ఋజువక్రోక్తిభేదేన తత్రాద్యం సహజం వచః ।। ౩౪౨.

ఒక వాక్యం మరొక వాక్యాన్ని పుట్టించేది వాక్యంపై వాక్యంగా పిలుస్తారు. ఇది రెండు విధాలుగా ఉంటుంది: నేరుగా చెప్పినది సహజమైన మాట.

అగ్నిరువాచ స్యాదావృత్తిరనుప్రాసో వర్ణానాం పదవాక్యయోః । ఏకవర్ణాఽనేకవర్ణావృత్తేర్వ్వర్ణగుణో ద్విధా ।। ౩౪౩.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు: పదాల్లో, వాక్యాల్లో, అక్షరాల్లో పునరావృతం అనునాదం అంటారు. ఒకే అక్షరం లేదా అనేక అక్షరాల పునరావృతమే అక్షర గుణంగా రెండు విధాలుగా ఉంటుంది.

ఏకవర్ణగతావృత్తేర్జ్జాయన్తే పఞ్చ వృత్తయః । మధురా లలితా ప్రౌఢా భద్రా పరుషయా సహ ।। ౩౪౩.

ఒకే అక్షరం పునరావృతం వల్ల ఐదు శైలులు వస్తాయి: మధురం, లలితం, ప్రౌఢం, భద్రం, పరుషం.

మధురాయాశ్చ వర్గాన్తాదధో వర్గ్యా రణౌ స్వనౌ। హ్రస్వస్వరేణాన్తరితౌ సంయుక్తత్వం నకారయోః ।। ౩౪౩.

మధుర శైలిలో, పునరావృతమైన అక్షరాలు వర్గాంతంలో, వర్గానికి క్రింద, యుద్ధ ధ్వనిలో, హ్రస్వ స్వరంతో విడిపోయినప్పుడు, నాసిక్య అక్షరాల కలయికలో ఉంటాయి.

న కార్య్యా వర్ణ్యవర్ణానామావృత్తిః పఞ్చమాధికా । మ్హాప్రాణోష్మసంయోగప్రవిముక్తలఘూత్తరౌ ।। ౩౪౩.

ఉచ్చరించలేని లేదా అనుచితమైన అక్షరాలు ఐదుసార్లు మించకుండా పునరావృతం చేయకూడదు. aspirate, ఉష్మ కలయికలు లేని లఘువైనవి మంచివి.

లలితా బలభూయిష్ఠా ప్రౌఢా యా పణవర్గజా । ఊద్‌ర్ధ్వం రేఫేణ యుజ్యన్తే నటవర్గోనపఞ్చమాః ।। ౩౪౩.

లలిత శైలి అత్యంత బలంగా ఉంటుంది. ప్రౌఢ శైలి పణవర్గం నుంచి వస్తుంది. పైగా, రఫు కలిసినవి, నటవర్గంలోని అయిదవ అక్షరాలు కాకూడదు.

భద్రాయాం పరిశిష్టాః స్యుః పరుషా సాఽభిధీయతే । భవన్తి యస్యామూష్మాణః సంయుక్తాస్తత్తదక్షరైః ।। ౩౪౩.

భద్ర శైలిలో మిగిలిన అక్షరాలు ఉపయోగిస్తారు. పరుష శైలిలో ఉష్మ అక్షరాలు వాటి సంబంధిత అక్షరాలతో కలిసివుంటాయి.

అకారవర్జ్జమావృత్తిః స్వరాణామతిభూయసీ । అనుస్వారవిశర్గౌ చ పారుష్యాయ నిరన్తరౌ ।। ౩౪౩.

'అ' తప్ప మిగతా స్వరాల పునరావృతం ఎక్కువైతే, అనుస్వారం, విసర్గం దగ్గరగా ఉంటే, పరుషత కలుగుతుంది.

శషసా రేఫసంయుక్తాశ్చాకారశ్చాపి భూయసా । అన్తస్థాభిన్నమాభ్యాఞ్చ హః పారుష్యాయ సంయుతః ।। ౩౪౩.

ఱ, ష అనే అక్షరాలు కలిపి, క అనే అక్షరం ఎక్కువగా వచ్చినప్పుడు, అవి పదంలో విడిపోకుండా ఉంటే, అలాగే హ అనే అక్షరం గట్టిగా పలికితే, వాటిని గుర్తించాలి.

అన్యథాపి గురుర్వర్ణః సంయుక్తే పరిపన్థిని । పారుష్యాయాదిమాంస్తత్ర పూజితా న తు పఞ్చమీ ।। ౩౪౩.

ఇంకా, రెండు అక్షరాలు కలిసిపోయి పలికేటప్పుడు, అవి కష్టంగా ఉంటే, వాటిని కూడా గట్టిగా పలికినవిగా భావించాలి. కానీ ఐదవ అక్షరాన్ని గౌరవించినప్పుడు మాత్రం కాదు.

ద్రావణి మాధవీ పఞ్చవర్ణాన్తస్థోష్మభిః క్రమాత్ । అనేకవర్ణావృత్తిర్యా భిన్నార్థప్రతిపాదికా ।। ౩౪౩.

ద్రావణి, మ అనే అక్షరం, ఐదు అక్షరాల మాధవీ పదం, ఇవన్నీ ఉష్మ అక్షరాలతో క్రమంగా కలిసినప్పుడు, అనేక అక్షరాలు కలిగి, వేరే అర్థాన్ని తెలిపే పదం యమకం అని అంటారు.

యమకం సావ్యపేతఞ్చ వ్యపేతఞ్చేతి తద్‌ద్విధా । ఆనన్తర్యాదవ్యపేతం వ్యపేతం వ్యవధానతః ।। ౩౪౩.

యమకం రెండు విధాలుగా ఉంటుంది: విడిపోకుండా ఉండేది, విడిపోయి ఉండేది. మధ్యలో అంతరము లేకపోతే అవ్యపేతం, మధ్యలో అంతరము ఉంటే వ్యపేతం అంటారు.

ద్వైవిధ్యేనానయోః స్థానపాదభేదాచ్చతుర్విధమ్ । ఆదిపాదాదిమధ్యాన్తేష్వేకద్విత్రినియోగతః ।। ౩౪౩.

ఈ రెండు రకాలూ, పద్యంలోని స్థానభేదం వల్ల, యమకం నాలుగు విధాలుగా ఉంటుంది: మొదట, మధ్యలో, చివరలో, లేదా ఒకటి, రెండు, మూడు స్థానాల్లో కలిసివుండేలా.

సప్తధా సప్తపూర్వేణ౫ చేత్ పాదేనోత్తరోత్తరః । ఏకద్విత్రిపదారమ్భస్తుల్యః షోఢా తదాపరం ।। ౩౪౩.

ముందు చెప్పిన ఏడు రకాల ప్రకారం, ప్రతి తర్వాతి పాదం ఒకటి, రెండు, మూడు పదాలతో మొదలైతే, తదుపరి విభాగం ఆరు విధాలుగా సమానంగా ఉంటుంది.

తృతీయం త్రివిధం పాదస్యాదిమధ్యాన్తగోచరమ్ । పాదాన్తయమకఞ్చైవ కాఞ్చీయమకమేవ చ ।। ౩౪౩.

మూడవది మూడు విధాలుగా ఉంటుంది: పాదం మొదట, మధ్యలో, చివరలో. అలాగే పాదాంత యమకం, కాంచి యమకం కూడా ఉంటాయి.

సంసర్గయమకఞ్చైవ విక్రాన్తయమకన్తథా । పాదాదియమకఞ్చైవ తథామ్రేడితమేవ చ ।। ౩౪౩.

సంసర్గ యమకం, విక్రాంత యమకం, పాదాది యమకం, అలాగే అమ్రేడిత యమకం కూడా ఉన్నాయి.

చతుర్వ్యవసితఞ్చైవ మాలాయమకమేవ చ । దశధా యమకం శ్రేష్ఠం తద్భేదా బహవోఽపరే ।। ౩౪౩.

చతుర్వ్యవసిత, మాలా యమకం కూడా చెప్పబడ్డాయి. ఇలా యమకం పది విధాలుగా ఉంటుంది. ఇంకా అనేక ఉపవిభాగాలు ఉన్నాయి.

స్వతన్త్రస్యాన్యతన్త్రస్య పదస్యావర్త్తనా ద్విధా । భిన్నప్రయోజనపదస్యావృత్తిం త్వేకత్ర విగ్రాహాత్ ।। ౩౪౩.

స్వతంత్రమైన పదం లేదా ఆధీనమైన పదం రెండురకాలుగా పునరావృతమవుతుంది. వేరే ప్రయోజనంతో వేరుగా ఉన్న పదం పునరావృతమైతే, అది ఒక్కటిగా పరిగణించాలి.

ద్వయోరావృత్తపదయోః సమస్తా స్యాత్సమాసతః । అసమాసాత్తయోర్వ్యస్తా పాదే త్వేకత్ర విగ్రహాత్ ।। ౩౪౩.

రెండు పదాలు కలిపి ఉంటే సమస్తం, విడిగా ఉంటే వ్యస్తం అంటారు. ఒకే పాదంలో వేరుగా ఉంటే, అది ఒక్కటిగా పరిగణించాలి.

వాక్యస్యావృత్తిరప్యేవం యథాసమ్భవమిష్యతే । అలఙ్కారాద్యనుప్రాసో లఘుమధ్యేవమర్హణాత్ ।। ౩౪౩.

వాక్యపు పునరావృతం కూడా అవసరమైతే అంగీకరించబడుతుంది. అలంకారాలలో అనుప్రాసం తేలిక, మధ్యస్థం, ఉత్తమం అని దాని విలువను బట్టి చెప్పబడుతుంది.

యయా కయాచిద్‌వృత్యా యత్ సమానమనుభూయతే । తద్రూపాదిపదాసత్తిః సానుప్రాసా రసావహా ।। ౩౪౩.

ఏదైనా పునరావృతం ద్వారా ఒకే విధంగా అనుభూతి కలిగితే, ఆ పదాల అనుసంధానం అనుప్రాసం అని పిలుస్తారు. ఇది రసాన్ని కలిగిస్తుంది.

గోష్ఠ్యాం కుతూహలాధ్యాయీ వాగ్బన్ధశ్చిత్రముచ్యతే । ప్రశ్నః ప్రహేలికా గుప్తం చ్యుతదక్తే తథోభయమ్ ।। ౩౪౩.

సభలో ఆసక్తితో చదివే పద్యాన్ని చిత్రంగా అంటారు. ప్రశ్న, ప్రహేళిక, దాగినది, విడిచిపెట్టినది, రెండూ కలిపినవి కూడా చెప్పబడ్డాయి.

సమస్యా సప్త తద్‌భేదా నానార్థస్యానుయోగతః । యత్ర ప్రదీయతే తుల్యవర్ణవిన్యాసముత్తరం ।। ౩౪౩.

సమస్య ఏడు విధాలుగా ఉంటుంది. వివిధ అర్థాల అన్వేషణ ప్రకారం విభజనలు ఉంటాయి. ఒకే విధంగా అక్షరాలను కూర్చి సమాధానం చెప్పబడిన చోట అది సమస్య.

స ప్రశ్నః స్యాదేకపృష్టద్వపృష్టోత్తరభేదతః । ద్విధైకపృష్టో ద్వివిధః సమస్తో వ్యస్త ఏవ చ ।। ౩౪౩.

అది ప్రశ్నగా పిలవబడుతుంది. సమాధానంలో ఒకటి లేదా రెండు భాగాలు ఉంటే, ఒక్క భాగమైన ప్రశ్న రెండు విధాలుగా, మొత్తం కలిపినదీ, విడిపెట్టినదీ రెండు విధాలుగా ఉంటాయి.

ద్వయోరప్యర్థయోర్గుహ్యమానశబ్దా ప్రహేలికా । సా ద్విధార్థీ చ శాబ్దీ చ తత్రార్థీ చార్థబోధతః ।। ౩౪౩.

రెండు అర్థాల పదాలు దాగి ఉంటే దాన్ని ప్రహేళిక అంటారు. అది అర్థపరంగా, పదపరంగా రెండు విధాలుగా ఉంటుంది. అర్థపరమైనది అర్థంతో తెలుసుకోవాలి.

శబ్దావబోధతః శాబ్దీ ప్రాహుః షోఢా ప్రహేలికాం । యస్మిన్ గుప్తేఽపి వలాక్యాఙ్గే బావ్యర్థోఽపారమార్థికః ।। ౩౪౩.

పదాల ద్వారా అర్థమయ్యే ప్రహేళికను పదప్రహేళిక అంటారు. ప్రహేళిక ఆరు విధాలుగా చెప్పబడింది. పదబంధంలో దాగి ఉన్నా, అర్థం నేరుగా ఉండదు.