అగ్నిపురాణమ్

శబ్దాలఙ్కారమాహుస్తాన్ కావ్యమీమాంసకా విదః । ఛాయా ముద్రా తథోక్తిశ్చ యుక్తిర్గుమ్ఫనయా సహ ।। ౩౪౨.

కావ్య పరిశోధకులు వీటిని శబ్దాలంకారాలు అంటారు — ఛాయ, ముద్ర, వాక్యప్రయోగం, యుక్తి, కలిపి చెప్పడం.

వాకోవాక్యమనుప్రాసశ్చిత్రం దుష్కరమేవ చ । క్షేయా నవాలఙ్కృతయః శబ్దానామిత్యసఙ్కరాత్ ।। ౩౪౨.

వాక్యాలంకారం, అనుప్రాసం, చిత్ర రచన, కష్టమైన రచన — ఇవే శబ్దాలకు తొమ్మిది అలంకారాలు, అవి కలిపి ఉండవు.

తత్రాన్యోక్తేరనుకృతిశ్ఛాయా సాపి చతుర్వ్విధా । లోకచ్ఛేకార్భకోక్తీనామేకోక్తేరనుకారతః ।। ౩౪౨.

ఇక్కడ ఇతరుల మాటల అనుకరణను ఛాయ అంటారు. అది నాలుగు విధాలుగా ఉంటుంది — లోకంలో వినిపించే మాటలు, పిల్లల మాటలు, ఒకరి మాటలు అనుకరించడం.

ఆభాణకోక్తిర్లోకోక్తిః సర్వ్వసామాన్య ఏవ తాః । యానుధావతి లోకోక్తిశ్ఛాయామిచ్ఛన్తి తాం బుధాః ।। ౩౪౨.

ప్రజలు మాట్లాడే సామెతను ప్రజాసామెత అంటారు. అలాంటి సామెతలు అందరికీ వర్తిస్తాయి. తెలివైనవారు ఆ ప్రజాసామెతల నీడను ఆశిస్తూ అనుసరిస్తారు.

ఛేకా విదగ్ధా వైదగ్ధయం కలాసు కుశలా మతిః । తాముల్లిఖన్తీ ఛేకోక్తిశ్ఛాయా కవిభిరిష్యతే ।। ౩౪౨.

యావనికలలో నైపుణ్యం కలిగిన తెలివైన మనసు చెప్పేది చమత్కారంగా ఉంటుంది. కవులు ఆ చమత్కార వాక్యాన్ని, దాని నీడను కోరుకుంటారు.

అవ్యుత్పన్నోక్తిరఖిలైరర్భకోక్త్యోపలక్ష్యతే । తేనార్భకోక్తిశ్ఛాయా తన్మాత్రోక్తిమనుకుర్వ్యతీ ।। ౩౪౨.

పూర్తిగా అభ్యసించని మాటలు, పిల్లలు మాట్లాడేలా ఉండేవి, పిల్లల మాటలు అని గుర్తించబడతాయి. ఆ పిల్లల మాటల నీడ కూడా అలాంటి మాటలనే అనుకరిస్తుంది.

విప్లుతాక్షరమశ్లీలం వచో మత్తస్య తాదృశీ । యా సా భవతి మత్తోక్తిశ్ఛాయోక్తాప్యతిశోభతే ।। ౩౪౨.

అక్షరాలు తప్పిపోయిన, అసభ్యంగా ఉన్న, మత్తులో ఉన్నవారి మాటలు మత్తులో మాటలు అంటారు. వాటి నీడ కూడా పలికితే ఎంతో ఆకర్షణీయంగా ఉంటుంది.

అభిప్రాయవిశేషేణ కవిశక్తిం వివృణ్వతీ । ముత్‌ప్రదాయినీతి సా ముద్రా సైవ శయ్యాపి నో మతే ।। ౩౪౨.

ప్రత్యేక ఉద్దేశంతో కవి శక్తిని చూపిస్తూ ఆనందాన్ని కలిగించేది ముద్ర అంటారు. కానీ ఆ ముద్రను మేము విశ్రాంతి స్థలంగా పరిగణించము.

ఉక్తిః సా కథ్యతే యస్వామర్థకోఽప్యుపపత్తిమాన్ । లోకయాత్రార్థవిధినా ధినోతి హృదయం సతాం ।। ౩౪౨.

తనంతట తానే అర్థవంతంగా ఉండి, సమంజసంగా ఉండి, లోకంలో నడవాల్సిన విధానాన్ని పాటిస్తూ, సజ్జనుల హృదయాలను ఆనందింపజేసేది వాక్యం అంటారు.

ఉభౌ విధినిషేధౌ చ నియమానియమావపి । పికల్పపరిసఙ్ఖ్యే చ తదీయాః పड़థోక్తయః ।। ౩౪౨.

ఆజ్ఞ, నిషేధం, నియమం, అనియమం, ప్రత్యామ్నాయాల లెక్కింపు—ఇవి అన్నింటిలోనూ వాటి వాక్యాలు అర్థం చేసుకోవాలి.

అయుక్తయోరివ మిథో వాచ్యవాచకయోర్ద్వయోః । యోజనాయై కల్ప్యమానా యుక్తిరుత్తా మనీషిభిః ।। ౩౪౨.

రెండు విషయాల మధ్య, చెప్పదలచినది మరియు చెప్పబడినది మధ్య, సంబంధం లేకపోయినా కలిపి ఊహించేది, తెలివైనవారు ఉపాయంగా పరిగణిస్తారు.

పదఞ్చైవ పదార్థశ్చ వాక్యార్థమేవ చ । విష్యోఽస్యాః ప్రకారణం ప్రపఞ్చశ్చేతి షడ్‌విధః ।। ౩౪౨.

పదం, పదార్థం, వాక్యార్థం, విషయము, సందర్భము, వివరణ—ఇవి ఆరు రకాల పరిధులు.

గుమ్ఫనా రచనాచర్య్యా శబ్దార్థక్రమగోచరా । శబ్దానుకారాదర్థానుపూర్వ్వార్థేయం క్రమాత్త్రిధా ।। ౩౪౨.

క్రమంగా పదాల, అర్థాల ఏర్పాటులో నైపుణ్యం, శబ్దాన్ని అనుకరించడం, అర్థాల క్రమాన్ని పాటించడం—ఇవి మూడు విధాలుగా ఉంటాయి.

ఉక్తిపత్యుక్తిమద్వాక్యం వాకోవాక్యం ద్విధైవ తత్ । ఋజువక్రోక్తిభేదేన తత్రాద్యం సహజం వచః ।। ౩౪౨.

ఒక వాక్యం మరొక వాక్యాన్ని పుట్టించేది వాక్యంపై వాక్యంగా పిలుస్తారు. ఇది రెండు విధాలుగా ఉంటుంది: నేరుగా చెప్పినది సహజమైన మాట.

అగ్నిరువాచ స్యాదావృత్తిరనుప్రాసో వర్ణానాం పదవాక్యయోః । ఏకవర్ణాఽనేకవర్ణావృత్తేర్వ్వర్ణగుణో ద్విధా ।। ౩౪౩.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు: పదాల్లో, వాక్యాల్లో, అక్షరాల్లో పునరావృతం అనునాదం అంటారు. ఒకే అక్షరం లేదా అనేక అక్షరాల పునరావృతమే అక్షర గుణంగా రెండు విధాలుగా ఉంటుంది.

ఏకవర్ణగతావృత్తేర్జ్జాయన్తే పఞ్చ వృత్తయః । మధురా లలితా ప్రౌఢా భద్రా పరుషయా సహ ।। ౩౪౩.

ఒకే అక్షరం పునరావృతం వల్ల ఐదు శైలులు వస్తాయి: మధురం, లలితం, ప్రౌఢం, భద్రం, పరుషం.

మధురాయాశ్చ వర్గాన్తాదధో వర్గ్యా రణౌ స్వనౌ। హ్రస్వస్వరేణాన్తరితౌ సంయుక్తత్వం నకారయోః ।। ౩౪౩.

మధుర శైలిలో, పునరావృతమైన అక్షరాలు వర్గాంతంలో, వర్గానికి క్రింద, యుద్ధ ధ్వనిలో, హ్రస్వ స్వరంతో విడిపోయినప్పుడు, నాసిక్య అక్షరాల కలయికలో ఉంటాయి.

న కార్య్యా వర్ణ్యవర్ణానామావృత్తిః పఞ్చమాధికా । మ్హాప్రాణోష్మసంయోగప్రవిముక్తలఘూత్తరౌ ।। ౩౪౩.

ఉచ్చరించలేని లేదా అనుచితమైన అక్షరాలు ఐదుసార్లు మించకుండా పునరావృతం చేయకూడదు. aspirate, ఉష్మ కలయికలు లేని లఘువైనవి మంచివి.

లలితా బలభూయిష్ఠా ప్రౌఢా యా పణవర్గజా । ఊద్‌ర్ధ్వం రేఫేణ యుజ్యన్తే నటవర్గోనపఞ్చమాః ।। ౩౪౩.

లలిత శైలి అత్యంత బలంగా ఉంటుంది. ప్రౌఢ శైలి పణవర్గం నుంచి వస్తుంది. పైగా, రఫు కలిసినవి, నటవర్గంలోని అయిదవ అక్షరాలు కాకూడదు.

భద్రాయాం పరిశిష్టాః స్యుః పరుషా సాఽభిధీయతే । భవన్తి యస్యామూష్మాణః సంయుక్తాస్తత్తదక్షరైః ।। ౩౪౩.

భద్ర శైలిలో మిగిలిన అక్షరాలు ఉపయోగిస్తారు. పరుష శైలిలో ఉష్మ అక్షరాలు వాటి సంబంధిత అక్షరాలతో కలిసివుంటాయి.

అకారవర్జ్జమావృత్తిః స్వరాణామతిభూయసీ । అనుస్వారవిశర్గౌ చ పారుష్యాయ నిరన్తరౌ ।। ౩౪౩.

'అ' తప్ప మిగతా స్వరాల పునరావృతం ఎక్కువైతే, అనుస్వారం, విసర్గం దగ్గరగా ఉంటే, పరుషత కలుగుతుంది.

శషసా రేఫసంయుక్తాశ్చాకారశ్చాపి భూయసా । అన్తస్థాభిన్నమాభ్యాఞ్చ హః పారుష్యాయ సంయుతః ।। ౩౪౩.

ఱ, ష అనే అక్షరాలు కలిపి, క అనే అక్షరం ఎక్కువగా వచ్చినప్పుడు, అవి పదంలో విడిపోకుండా ఉంటే, అలాగే హ అనే అక్షరం గట్టిగా పలికితే, వాటిని గుర్తించాలి.

అన్యథాపి గురుర్వర్ణః సంయుక్తే పరిపన్థిని । పారుష్యాయాదిమాంస్తత్ర పూజితా న తు పఞ్చమీ ।। ౩౪౩.

ఇంకా, రెండు అక్షరాలు కలిసిపోయి పలికేటప్పుడు, అవి కష్టంగా ఉంటే, వాటిని కూడా గట్టిగా పలికినవిగా భావించాలి. కానీ ఐదవ అక్షరాన్ని గౌరవించినప్పుడు మాత్రం కాదు.

ద్రావణి మాధవీ పఞ్చవర్ణాన్తస్థోష్మభిః క్రమాత్ । అనేకవర్ణావృత్తిర్యా భిన్నార్థప్రతిపాదికా ।। ౩౪౩.

ద్రావణి, మ అనే అక్షరం, ఐదు అక్షరాల మాధవీ పదం, ఇవన్నీ ఉష్మ అక్షరాలతో క్రమంగా కలిసినప్పుడు, అనేక అక్షరాలు కలిగి, వేరే అర్థాన్ని తెలిపే పదం యమకం అని అంటారు.

యమకం సావ్యపేతఞ్చ వ్యపేతఞ్చేతి తద్‌ద్విధా । ఆనన్తర్యాదవ్యపేతం వ్యపేతం వ్యవధానతః ।। ౩౪౩.

యమకం రెండు విధాలుగా ఉంటుంది: విడిపోకుండా ఉండేది, విడిపోయి ఉండేది. మధ్యలో అంతరము లేకపోతే అవ్యపేతం, మధ్యలో అంతరము ఉంటే వ్యపేతం అంటారు.

ద్వైవిధ్యేనానయోః స్థానపాదభేదాచ్చతుర్విధమ్ । ఆదిపాదాదిమధ్యాన్తేష్వేకద్విత్రినియోగతః ।। ౩౪౩.

ఈ రెండు రకాలూ, పద్యంలోని స్థానభేదం వల్ల, యమకం నాలుగు విధాలుగా ఉంటుంది: మొదట, మధ్యలో, చివరలో, లేదా ఒకటి, రెండు, మూడు స్థానాల్లో కలిసివుండేలా.

సప్తధా సప్తపూర్వేణ౫ చేత్ పాదేనోత్తరోత్తరః । ఏకద్విత్రిపదారమ్భస్తుల్యః షోఢా తదాపరం ।। ౩౪౩.

ముందు చెప్పిన ఏడు రకాల ప్రకారం, ప్రతి తర్వాతి పాదం ఒకటి, రెండు, మూడు పదాలతో మొదలైతే, తదుపరి విభాగం ఆరు విధాలుగా సమానంగా ఉంటుంది.

తృతీయం త్రివిధం పాదస్యాదిమధ్యాన్తగోచరమ్ । పాదాన్తయమకఞ్చైవ కాఞ్చీయమకమేవ చ ।। ౩౪౩.

మూడవది మూడు విధాలుగా ఉంటుంది: పాదం మొదట, మధ్యలో, చివరలో. అలాగే పాదాంత యమకం, కాంచి యమకం కూడా ఉంటాయి.

సంసర్గయమకఞ్చైవ విక్రాన్తయమకన్తథా । పాదాదియమకఞ్చైవ తథామ్రేడితమేవ చ ।। ౩౪౩.

సంసర్గ యమకం, విక్రాంత యమకం, పాదాది యమకం, అలాగే అమ్రేడిత యమకం కూడా ఉన్నాయి.