అగ్నిపురాణమ్

శ్రృఙ్గారం ద్వివిధం విద్యాద్వాఙ్‌నేపథ్యక్రియాత్మకమ్ । హాసశ్చతుర్వ్విధోఽలక్షయదన్తః స్మిత ఇతీరితః ।। ౩౪౨.

శృంగారం రెండు విధాలుగా ఉంటుంది — మాటల ద్వారా, అలంకరణలు, చర్యల ద్వారా. నవ్వు నాలుగు రకాలుగా ఉంటుంది — స్మితం (స్వల్ప నవ్వు), హాసితం (సాధారణ నవ్వు), విహాసితం (శబ్దంతో నవ్వు), ఉపహాసితం (వక్రంగా లేదా ఎగతాళిగా నవ్వు).

కిఞ్చిల్లక్షితదన్తాగ్రం హసితం ఫుల్లలోచనమ్ । విహసితం సస్వనం స్యాజ్జిహ్మోపహసితన్తు తత్ ।। ౩౪౨.

పళ్ళు కొంచెం కనిపించే నవ్వు స్మితం, కళ్లు వికసించే నవ్వు హాసితం, శబ్దంతో నవ్వు విహాసితం, వక్రంగా లేదా ఎగతాళిగా నవ్వు ఉపహాసితం అంటారు.

సశబ్దం పాపహసితమశబ్దమతిహాసితం । యశ్చాసౌ కరుణో నామ స రసస్త్రివిధో భవేత్ ।। ౩౪౨.

పాపమైన నవ్వు శబ్దంతో ఉంటుంది, గొప్ప నవ్వు శబ్దం లేకుండా ఉంటుంది. దయ అనే భావం మూడు విధాలుగా ఉంటుంది.

ధర్మ్మోపఘాతజశ్చిత్తవిలాసజనితస్తథా । శోకః శోకాద్భవేత్ స్థాయీకః క్రోధః స్వేదో రోమాఞ్చవేపథుః ।। ౩౪౨.

ధర్మానికి హాని కలిగినప్పుడు లేదా మనస్సు ఆటల వల్ల శోకం కలుగుతుంది. ఆ శోకంతో స్థిరమైన భావం, కోపం, చెమట, రోమాంచనం, వణుకు కలుగుతాయి.

అఙ్కనేపథ్యవాక్యైశ్చ రౌద్రోఽపి త్రివిధో రసః । తస్య నిర్వర్త్తకః క్రోధః స్వేదో రోమాఞ్చవేపథుః ।। ౩౪౨.

అంగచలనం, అలంకరణ, మాటల ద్వారా రౌద్ర భావం కూడా మూడు విధాలుగా ఉంటుంది. దానికి కారణం కోపం, చెమట, రోమాలు నిక్కబొడుచుకోవడం, వణుకు.

దానవీరో ధర్మవీరో యుద్ధవీర ఇతి త్రయమ్ । వీరస్తస్య చ నిష్పత్తిహేతురుత్సాహ ఇష్యతే ।। ౩౪౨.

వీర భావం మూడు రకాలుగా ఉంటుంది — దానవీరుడు, ధర్మవీరుడు, యుద్ధవీరుడు. వీర భావానికి కారణం ఉత్సాహం.

ఆరమ్భేషు భవేద్యత్ర వీరమేవానువర్త్తతే । భయానకో నామ రసస్తస్య నిర్వర్తకం భయం ।। ౩౪౨.

ప్రారంభాలలో ఎక్కడ వీరత్వం కొనసాగుతుందో అక్కడ వీర భావమే ఉంటుంది. భయానక భావానికి కారణం భయం.

ఉద్వేజనః క్షోభణశ్య వీభత్సో ద్వివిధః స్మృతః । ఉద్వేజనః స్యాత్ ప్లుత్యాద్యైః క్షోభణో రుధిరాదిభిః ।। ౩౪౨.

వికృతి భావం రెండు విధాలుగా ఉంటుంది — ఒకటి అసహ్యం కలిగించేది, మరొకటి కలత కలిగించేది. మలమూత్రాదులు చూసి అసహ్యం కలుగుతుంది, రక్తం వంటివాటితో కలత కలుగుతుంది.

జుగుప్సారమ్భికా తస్య సాత్త్వికాంశో నివర్త్తతే । కావ్యశోభాకరాన్ ధర్మ్మానలఙ్కారాన్ ప్రచక్ష్యతే ।। ౩౪౨.

దానికి మొదలు జుగుప్స (అసహ్యం)తో ఉంటుంది. దాని సాత్విక భాగం తగ్గిపోతుంది. కావ్యానికి అందాన్ని ఇచ్చే అలంకారాలు ఇప్పుడు వివరించబడతాయి.

అలఙ్కరిష్ణవస్తే చ శబ్దమర్థముభౌ త్రిధా । యే వ్యుత్పత్త్యాదినా శబ్దమలఙ్కర్త్తుమిహ క్షమాః ।। ౩౪౨.

వాక్యాన్ని, అర్థాన్ని అలంకరించదలచినవారు మూడు విధాలుగా అలంకరిస్తారు. శబ్దాన్ని అలంకరించగలిగేవారు విద్యతో మొదలైన సాధనతో చేస్తారు.

శబ్దాలఙ్కారమాహుస్తాన్ కావ్యమీమాంసకా విదః । ఛాయా ముద్రా తథోక్తిశ్చ యుక్తిర్గుమ్ఫనయా సహ ।। ౩౪౨.

కావ్య పరిశోధకులు వీటిని శబ్దాలంకారాలు అంటారు — ఛాయ, ముద్ర, వాక్యప్రయోగం, యుక్తి, కలిపి చెప్పడం.

వాకోవాక్యమనుప్రాసశ్చిత్రం దుష్కరమేవ చ । క్షేయా నవాలఙ్కృతయః శబ్దానామిత్యసఙ్కరాత్ ।। ౩౪౨.

వాక్యాలంకారం, అనుప్రాసం, చిత్ర రచన, కష్టమైన రచన — ఇవే శబ్దాలకు తొమ్మిది అలంకారాలు, అవి కలిపి ఉండవు.

తత్రాన్యోక్తేరనుకృతిశ్ఛాయా సాపి చతుర్వ్విధా । లోకచ్ఛేకార్భకోక్తీనామేకోక్తేరనుకారతః ।। ౩౪౨.

ఇక్కడ ఇతరుల మాటల అనుకరణను ఛాయ అంటారు. అది నాలుగు విధాలుగా ఉంటుంది — లోకంలో వినిపించే మాటలు, పిల్లల మాటలు, ఒకరి మాటలు అనుకరించడం.

ఆభాణకోక్తిర్లోకోక్తిః సర్వ్వసామాన్య ఏవ తాః । యానుధావతి లోకోక్తిశ్ఛాయామిచ్ఛన్తి తాం బుధాః ।। ౩౪౨.

ప్రజలు మాట్లాడే సామెతను ప్రజాసామెత అంటారు. అలాంటి సామెతలు అందరికీ వర్తిస్తాయి. తెలివైనవారు ఆ ప్రజాసామెతల నీడను ఆశిస్తూ అనుసరిస్తారు.

ఛేకా విదగ్ధా వైదగ్ధయం కలాసు కుశలా మతిః । తాముల్లిఖన్తీ ఛేకోక్తిశ్ఛాయా కవిభిరిష్యతే ।। ౩౪౨.

యావనికలలో నైపుణ్యం కలిగిన తెలివైన మనసు చెప్పేది చమత్కారంగా ఉంటుంది. కవులు ఆ చమత్కార వాక్యాన్ని, దాని నీడను కోరుకుంటారు.

అవ్యుత్పన్నోక్తిరఖిలైరర్భకోక్త్యోపలక్ష్యతే । తేనార్భకోక్తిశ్ఛాయా తన్మాత్రోక్తిమనుకుర్వ్యతీ ।। ౩౪౨.

పూర్తిగా అభ్యసించని మాటలు, పిల్లలు మాట్లాడేలా ఉండేవి, పిల్లల మాటలు అని గుర్తించబడతాయి. ఆ పిల్లల మాటల నీడ కూడా అలాంటి మాటలనే అనుకరిస్తుంది.

విప్లుతాక్షరమశ్లీలం వచో మత్తస్య తాదృశీ । యా సా భవతి మత్తోక్తిశ్ఛాయోక్తాప్యతిశోభతే ।। ౩౪౨.

అక్షరాలు తప్పిపోయిన, అసభ్యంగా ఉన్న, మత్తులో ఉన్నవారి మాటలు మత్తులో మాటలు అంటారు. వాటి నీడ కూడా పలికితే ఎంతో ఆకర్షణీయంగా ఉంటుంది.

అభిప్రాయవిశేషేణ కవిశక్తిం వివృణ్వతీ । ముత్‌ప్రదాయినీతి సా ముద్రా సైవ శయ్యాపి నో మతే ।। ౩౪౨.

ప్రత్యేక ఉద్దేశంతో కవి శక్తిని చూపిస్తూ ఆనందాన్ని కలిగించేది ముద్ర అంటారు. కానీ ఆ ముద్రను మేము విశ్రాంతి స్థలంగా పరిగణించము.

ఉక్తిః సా కథ్యతే యస్వామర్థకోఽప్యుపపత్తిమాన్ । లోకయాత్రార్థవిధినా ధినోతి హృదయం సతాం ।। ౩౪౨.

తనంతట తానే అర్థవంతంగా ఉండి, సమంజసంగా ఉండి, లోకంలో నడవాల్సిన విధానాన్ని పాటిస్తూ, సజ్జనుల హృదయాలను ఆనందింపజేసేది వాక్యం అంటారు.

ఉభౌ విధినిషేధౌ చ నియమానియమావపి । పికల్పపరిసఙ్ఖ్యే చ తదీయాః పड़థోక్తయః ।। ౩౪౨.

ఆజ్ఞ, నిషేధం, నియమం, అనియమం, ప్రత్యామ్నాయాల లెక్కింపు—ఇవి అన్నింటిలోనూ వాటి వాక్యాలు అర్థం చేసుకోవాలి.

అయుక్తయోరివ మిథో వాచ్యవాచకయోర్ద్వయోః । యోజనాయై కల్ప్యమానా యుక్తిరుత్తా మనీషిభిః ।। ౩౪౨.

రెండు విషయాల మధ్య, చెప్పదలచినది మరియు చెప్పబడినది మధ్య, సంబంధం లేకపోయినా కలిపి ఊహించేది, తెలివైనవారు ఉపాయంగా పరిగణిస్తారు.

పదఞ్చైవ పదార్థశ్చ వాక్యార్థమేవ చ । విష్యోఽస్యాః ప్రకారణం ప్రపఞ్చశ్చేతి షడ్‌విధః ।। ౩౪౨.

పదం, పదార్థం, వాక్యార్థం, విషయము, సందర్భము, వివరణ—ఇవి ఆరు రకాల పరిధులు.

గుమ్ఫనా రచనాచర్య్యా శబ్దార్థక్రమగోచరా । శబ్దానుకారాదర్థానుపూర్వ్వార్థేయం క్రమాత్త్రిధా ।। ౩౪౨.

క్రమంగా పదాల, అర్థాల ఏర్పాటులో నైపుణ్యం, శబ్దాన్ని అనుకరించడం, అర్థాల క్రమాన్ని పాటించడం—ఇవి మూడు విధాలుగా ఉంటాయి.

ఉక్తిపత్యుక్తిమద్వాక్యం వాకోవాక్యం ద్విధైవ తత్ । ఋజువక్రోక్తిభేదేన తత్రాద్యం సహజం వచః ।। ౩౪౨.

ఒక వాక్యం మరొక వాక్యాన్ని పుట్టించేది వాక్యంపై వాక్యంగా పిలుస్తారు. ఇది రెండు విధాలుగా ఉంటుంది: నేరుగా చెప్పినది సహజమైన మాట.

అగ్నిరువాచ స్యాదావృత్తిరనుప్రాసో వర్ణానాం పదవాక్యయోః । ఏకవర్ణాఽనేకవర్ణావృత్తేర్వ్వర్ణగుణో ద్విధా ।। ౩౪౩.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు: పదాల్లో, వాక్యాల్లో, అక్షరాల్లో పునరావృతం అనునాదం అంటారు. ఒకే అక్షరం లేదా అనేక అక్షరాల పునరావృతమే అక్షర గుణంగా రెండు విధాలుగా ఉంటుంది.

ఏకవర్ణగతావృత్తేర్జ్జాయన్తే పఞ్చ వృత్తయః । మధురా లలితా ప్రౌఢా భద్రా పరుషయా సహ ।। ౩౪౩.

ఒకే అక్షరం పునరావృతం వల్ల ఐదు శైలులు వస్తాయి: మధురం, లలితం, ప్రౌఢం, భద్రం, పరుషం.

మధురాయాశ్చ వర్గాన్తాదధో వర్గ్యా రణౌ స్వనౌ। హ్రస్వస్వరేణాన్తరితౌ సంయుక్తత్వం నకారయోః ।। ౩౪౩.

మధుర శైలిలో, పునరావృతమైన అక్షరాలు వర్గాంతంలో, వర్గానికి క్రింద, యుద్ధ ధ్వనిలో, హ్రస్వ స్వరంతో విడిపోయినప్పుడు, నాసిక్య అక్షరాల కలయికలో ఉంటాయి.

న కార్య్యా వర్ణ్యవర్ణానామావృత్తిః పఞ్చమాధికా । మ్హాప్రాణోష్మసంయోగప్రవిముక్తలఘూత్తరౌ ।। ౩౪౩.

ఉచ్చరించలేని లేదా అనుచితమైన అక్షరాలు ఐదుసార్లు మించకుండా పునరావృతం చేయకూడదు. aspirate, ఉష్మ కలయికలు లేని లఘువైనవి మంచివి.

లలితా బలభూయిష్ఠా ప్రౌఢా యా పణవర్గజా । ఊద్‌ర్ధ్వం రేఫేణ యుజ్యన్తే నటవర్గోనపఞ్చమాః ।। ౩౪౩.

లలిత శైలి అత్యంత బలంగా ఉంటుంది. ప్రౌఢ శైలి పణవర్గం నుంచి వస్తుంది. పైగా, రఫు కలిసినవి, నటవర్గంలోని అయిదవ అక్షరాలు కాకూడదు.