అగ్నిపురాణమ్

గజదన్తో వహిస్తమ్భో వర్ద్ధమానోఽపరే కరాః । ఉరః పఞ్చవిధం స్యాత్తు ఆభుగ్ననర్త్తనాదికమ్ ।। ౩౪౧.

గజదంతం, వహిస్తంభం, వర్ధమానం — ఇవి ఇతర చేతి ముద్రలు. ఛాతీ ఐదు విధాలుగా ఉంటుంది — ఆలింగనం, నాట్యం మొదలైనవి.

ఉదరన్దురతిక్షామం ఖణ్డం పూర్ణమితి త్రిధా । పార్శ్వయోః పఞ్చకర్మ్మాణి జఙ్ఘాకర్మ చ పఞ్చవా ।। ౩౪౧.

ఉదరం మూడు విధాలుగా ఉంటుంది — లోపించినది, బలహీనమైనది, నిండినది. ప్రక్కలు ఐదు విధాల చర్యలు కలవు. తొడల చర్యలు కూడా ఐదు విధాలుగా ఉంటాయి.

అగ్నిరువాచ ఆభిముఖ్యన్నయన్నర్థాన్విజ్ఞేయోఽభినయో బుధైః । చతుర్ద్ధా సమ్భవః సత్త్వావాగఙ్గాహరణాశ్రయః ।। ౩౪౨.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు: అర్థాన్ని నేరుగా తెలియజేయడమే అభినయమని పండితులు తెలుసుకోవాలి. అది నాలుగు విధాలుగా కలుగుతుంది — భావం, మాట, శరీరం, స్వీకరణ ద్వారా.

స్తమ్భాదిః సాత్త్వికో వాగారమ్భో వాచిక ఆఙ్గికః । శరీరారమ్భ ఆహార్య్యో బుద్ధ్యారమ్భప్రవృత్తయః ।। ౩౪౨.

భావానికి సంబంధించినది స్థంభం మొదలైనదిగా ఉంటుంది. మాటకు సంబంధించినది మాటతో మొదలవుతుంది. శరీరానికి సంబంధించినది శరీర కదలికతో మొదలవుతుంది. వేషధారణకు సంబంధించినది బుద్ధి చర్యతో మొదలవుతుంది.

రసాదివినియోగోఽథ కథ్యతే హ్యభిమానతః । తమన్తరేణ సర్వ్వేషామపార్థైవ స్వతన్త్రతా ।। ౩౪౨.

భావాది వాడుక అనుభూతి ప్రకారం వివరించబడుతుంది. అది లేకుండా అన్ని స్వతంత్రతలు వ్యర్థమే.

సమ్భోగో విప్రలమ్భశ్చ శ్రృఙ్గారః స చతుర్విధః । పూర్వ్వానురాగమానాఖ్యః ప్రవాసకరుణాత్మకః ।। ౩౪౨.

సంబోగం, విప్రలంభం అనే రెండు రకాల శృంగారం నాలుగు విధాలుగా ఉంటుంది. మొదటిది పూర్వానురాగం, రెండవది మనసులో కలిగే తపన, మూడవది ఎదురుచూపు, నాల్గవది దూరంగా ఉండటంతో కలిగే బాధ.

విప్రలమ్భాభిదానో యః శ్రృఙ్గార ఉపచీయతే । ఆలమ్వనవిశేషైశ్చ తద్విశేషైర్న్నిరన్తరః ।। ౩౪౨.

విప్రలంభం అనే శృంగార భావం, ప్రత్యేకమైన కారణాలతో, వాటి విశేషాలతో ఎప్పటికప్పుడు పెరుగుతూ ఉంటుంది.

ఏతేభ్యోఽన్యతరం జాయమానసమ్భోగలక్షణమ్ । వివర్త్తతే చతుర్ద్ధైవ న చ ప్రాగతివర్త్తతే ।। ౩౪౨.

ఇవి రెండింటిలో ఏదో ఒకటి సంభోగ లక్షణంగా పుట్టుకొస్తుంది. అది నాలుగు విధాలుగా మారుతుంది, వేరే విధంగా జరగదు.

స్త్రీపుంసయోస్తదుదయస్తస్య నిర్విర్త్తికారతిః । నిఖిలాః సాత్త్వికాస్తత్ర వైవర్ణ్యప్రలయౌ వినా ।। ౩౪౨.

ఈ భావం స్త్రీపురుషుల మధ్య కలిగితే, అది పరిపూర్ణతను కలిగిస్తుంది. అందులో అన్ని సాత్విక లక్షణాలు ఉంటాయి, కానీ వర్ణం మారడం, మూర్చ పోవడం మాత్రం ఉండవు.

ధర్మ్మార్థకామమోక్షైశ్చ శ్రృఙ్గార ఉపచీయతే । ఆలమ్వనవిశేషైశ్చ తద్విశేషైర్న్నిరన్తరః ।। ౩౪౨.

ధర్మం, అర్ధం, కామం, మోక్షం వల్ల శృంగార భావం పెరుగుతుంది. అలాగే ప్రత్యేకమైన కారణాలు, వాటి విశేషాలతో కూడా అది పెరుగుతుంది.

శ్రృఙ్గారం ద్వివిధం విద్యాద్వాఙ్‌నేపథ్యక్రియాత్మకమ్ । హాసశ్చతుర్వ్విధోఽలక్షయదన్తః స్మిత ఇతీరితః ।। ౩౪౨.

శృంగారం రెండు విధాలుగా ఉంటుంది — మాటల ద్వారా, అలంకరణలు, చర్యల ద్వారా. నవ్వు నాలుగు రకాలుగా ఉంటుంది — స్మితం (స్వల్ప నవ్వు), హాసితం (సాధారణ నవ్వు), విహాసితం (శబ్దంతో నవ్వు), ఉపహాసితం (వక్రంగా లేదా ఎగతాళిగా నవ్వు).

కిఞ్చిల్లక్షితదన్తాగ్రం హసితం ఫుల్లలోచనమ్ । విహసితం సస్వనం స్యాజ్జిహ్మోపహసితన్తు తత్ ।। ౩౪౨.

పళ్ళు కొంచెం కనిపించే నవ్వు స్మితం, కళ్లు వికసించే నవ్వు హాసితం, శబ్దంతో నవ్వు విహాసితం, వక్రంగా లేదా ఎగతాళిగా నవ్వు ఉపహాసితం అంటారు.

సశబ్దం పాపహసితమశబ్దమతిహాసితం । యశ్చాసౌ కరుణో నామ స రసస్త్రివిధో భవేత్ ।। ౩౪౨.

పాపమైన నవ్వు శబ్దంతో ఉంటుంది, గొప్ప నవ్వు శబ్దం లేకుండా ఉంటుంది. దయ అనే భావం మూడు విధాలుగా ఉంటుంది.

ధర్మ్మోపఘాతజశ్చిత్తవిలాసజనితస్తథా । శోకః శోకాద్భవేత్ స్థాయీకః క్రోధః స్వేదో రోమాఞ్చవేపథుః ।। ౩౪౨.

ధర్మానికి హాని కలిగినప్పుడు లేదా మనస్సు ఆటల వల్ల శోకం కలుగుతుంది. ఆ శోకంతో స్థిరమైన భావం, కోపం, చెమట, రోమాంచనం, వణుకు కలుగుతాయి.

అఙ్కనేపథ్యవాక్యైశ్చ రౌద్రోఽపి త్రివిధో రసః । తస్య నిర్వర్త్తకః క్రోధః స్వేదో రోమాఞ్చవేపథుః ।। ౩౪౨.

అంగచలనం, అలంకరణ, మాటల ద్వారా రౌద్ర భావం కూడా మూడు విధాలుగా ఉంటుంది. దానికి కారణం కోపం, చెమట, రోమాలు నిక్కబొడుచుకోవడం, వణుకు.

దానవీరో ధర్మవీరో యుద్ధవీర ఇతి త్రయమ్ । వీరస్తస్య చ నిష్పత్తిహేతురుత్సాహ ఇష్యతే ।। ౩౪౨.

వీర భావం మూడు రకాలుగా ఉంటుంది — దానవీరుడు, ధర్మవీరుడు, యుద్ధవీరుడు. వీర భావానికి కారణం ఉత్సాహం.

ఆరమ్భేషు భవేద్యత్ర వీరమేవానువర్త్తతే । భయానకో నామ రసస్తస్య నిర్వర్తకం భయం ।। ౩౪౨.

ప్రారంభాలలో ఎక్కడ వీరత్వం కొనసాగుతుందో అక్కడ వీర భావమే ఉంటుంది. భయానక భావానికి కారణం భయం.

ఉద్వేజనః క్షోభణశ్య వీభత్సో ద్వివిధః స్మృతః । ఉద్వేజనః స్యాత్ ప్లుత్యాద్యైః క్షోభణో రుధిరాదిభిః ।। ౩౪౨.

వికృతి భావం రెండు విధాలుగా ఉంటుంది — ఒకటి అసహ్యం కలిగించేది, మరొకటి కలత కలిగించేది. మలమూత్రాదులు చూసి అసహ్యం కలుగుతుంది, రక్తం వంటివాటితో కలత కలుగుతుంది.

జుగుప్సారమ్భికా తస్య సాత్త్వికాంశో నివర్త్తతే । కావ్యశోభాకరాన్ ధర్మ్మానలఙ్కారాన్ ప్రచక్ష్యతే ।। ౩౪౨.

దానికి మొదలు జుగుప్స (అసహ్యం)తో ఉంటుంది. దాని సాత్విక భాగం తగ్గిపోతుంది. కావ్యానికి అందాన్ని ఇచ్చే అలంకారాలు ఇప్పుడు వివరించబడతాయి.

అలఙ్కరిష్ణవస్తే చ శబ్దమర్థముభౌ త్రిధా । యే వ్యుత్పత్త్యాదినా శబ్దమలఙ్కర్త్తుమిహ క్షమాః ।। ౩౪౨.

వాక్యాన్ని, అర్థాన్ని అలంకరించదలచినవారు మూడు విధాలుగా అలంకరిస్తారు. శబ్దాన్ని అలంకరించగలిగేవారు విద్యతో మొదలైన సాధనతో చేస్తారు.

శబ్దాలఙ్కారమాహుస్తాన్ కావ్యమీమాంసకా విదః । ఛాయా ముద్రా తథోక్తిశ్చ యుక్తిర్గుమ్ఫనయా సహ ।। ౩౪౨.

కావ్య పరిశోధకులు వీటిని శబ్దాలంకారాలు అంటారు — ఛాయ, ముద్ర, వాక్యప్రయోగం, యుక్తి, కలిపి చెప్పడం.

వాకోవాక్యమనుప్రాసశ్చిత్రం దుష్కరమేవ చ । క్షేయా నవాలఙ్కృతయః శబ్దానామిత్యసఙ్కరాత్ ।। ౩౪౨.

వాక్యాలంకారం, అనుప్రాసం, చిత్ర రచన, కష్టమైన రచన — ఇవే శబ్దాలకు తొమ్మిది అలంకారాలు, అవి కలిపి ఉండవు.

తత్రాన్యోక్తేరనుకృతిశ్ఛాయా సాపి చతుర్వ్విధా । లోకచ్ఛేకార్భకోక్తీనామేకోక్తేరనుకారతః ।। ౩౪౨.

ఇక్కడ ఇతరుల మాటల అనుకరణను ఛాయ అంటారు. అది నాలుగు విధాలుగా ఉంటుంది — లోకంలో వినిపించే మాటలు, పిల్లల మాటలు, ఒకరి మాటలు అనుకరించడం.

ఆభాణకోక్తిర్లోకోక్తిః సర్వ్వసామాన్య ఏవ తాః । యానుధావతి లోకోక్తిశ్ఛాయామిచ్ఛన్తి తాం బుధాః ।। ౩౪౨.

ప్రజలు మాట్లాడే సామెతను ప్రజాసామెత అంటారు. అలాంటి సామెతలు అందరికీ వర్తిస్తాయి. తెలివైనవారు ఆ ప్రజాసామెతల నీడను ఆశిస్తూ అనుసరిస్తారు.

ఛేకా విదగ్ధా వైదగ్ధయం కలాసు కుశలా మతిః । తాముల్లిఖన్తీ ఛేకోక్తిశ్ఛాయా కవిభిరిష్యతే ।। ౩౪౨.

యావనికలలో నైపుణ్యం కలిగిన తెలివైన మనసు చెప్పేది చమత్కారంగా ఉంటుంది. కవులు ఆ చమత్కార వాక్యాన్ని, దాని నీడను కోరుకుంటారు.

అవ్యుత్పన్నోక్తిరఖిలైరర్భకోక్త్యోపలక్ష్యతే । తేనార్భకోక్తిశ్ఛాయా తన్మాత్రోక్తిమనుకుర్వ్యతీ ।। ౩౪౨.

పూర్తిగా అభ్యసించని మాటలు, పిల్లలు మాట్లాడేలా ఉండేవి, పిల్లల మాటలు అని గుర్తించబడతాయి. ఆ పిల్లల మాటల నీడ కూడా అలాంటి మాటలనే అనుకరిస్తుంది.

విప్లుతాక్షరమశ్లీలం వచో మత్తస్య తాదృశీ । యా సా భవతి మత్తోక్తిశ్ఛాయోక్తాప్యతిశోభతే ।। ౩౪౨.

అక్షరాలు తప్పిపోయిన, అసభ్యంగా ఉన్న, మత్తులో ఉన్నవారి మాటలు మత్తులో మాటలు అంటారు. వాటి నీడ కూడా పలికితే ఎంతో ఆకర్షణీయంగా ఉంటుంది.

అభిప్రాయవిశేషేణ కవిశక్తిం వివృణ్వతీ । ముత్‌ప్రదాయినీతి సా ముద్రా సైవ శయ్యాపి నో మతే ।। ౩౪౨.

ప్రత్యేక ఉద్దేశంతో కవి శక్తిని చూపిస్తూ ఆనందాన్ని కలిగించేది ముద్ర అంటారు. కానీ ఆ ముద్రను మేము విశ్రాంతి స్థలంగా పరిగణించము.

ఉక్తిః సా కథ్యతే యస్వామర్థకోఽప్యుపపత్తిమాన్ । లోకయాత్రార్థవిధినా ధినోతి హృదయం సతాం ।। ౩౪౨.

తనంతట తానే అర్థవంతంగా ఉండి, సమంజసంగా ఉండి, లోకంలో నడవాల్సిన విధానాన్ని పాటిస్తూ, సజ్జనుల హృదయాలను ఆనందింపజేసేది వాక్యం అంటారు.