అగ్నిపురాణమ్

లలితఞ్చేతి విజ్ఞేయం త్రయోదశవిధం శిరః । భ్రూకర్మ్మ సప్తధా జ్ఞేయం పాతనం భ్రూకుటీముఖం ।। ౩౪౧.

తలలో పదమూడు విధాల కదలికలు ఉంటాయని తెలుసుకోవాలి. కనుబొమల చర్యలు ఏడురకాలుగా ఉంటాయి — అవి దించడం, ముడుచుకోవడం మొదలైనవిగా ఉంటాయి.

దృష్టిస్త్రిధా రసస్థాయిసఞ్చారిప్రతిబన్ధనా । షట్‌త్రింశద్‌భేదవిధురా రసజా తత్ర చాష్టధా ।। ౩౪౧.

దృష్టి మూడు విధాలుగా ఉంటుంది — స్థిరమైన భావానికి, చలించే భావానికి, అడ్డంకి కలిగిన భావానికి. భావాల ప్రకటనలు ముప్పై ఆరు విధాలుగా ఉంటాయి. భావం వల్ల వచ్చే ప్రకటనలు ఎనిమిది రకాలుగా ఉంటాయి.

నవధా తారకాకర్మ్మ భ్రమణఞ్చలనాదికం । షోढ़ా చ నాసికా జ్ఞేయా నిశ్వాసో నవదా మతః ।। ౩౪౧.

కళ్లబొమ్మల చర్యలు తొమ్మిది విధాలుగా ఉంటాయి — తిరుగడం, కదలడం మొదలైనవి. ముక్కు పదహారు విధాలుగా ఉంది. ఊపిరి పీల్చడం తొమ్మిది విధాలుగా చెప్పబడింది.

షోఢౌష్ఠకర్మ్మకం పాపం సప్తధా చివుకక్రియా । కలుషాదిముఖం షోढ़ా గ్రీవా నవవిధా స్మృతా ।। ౩౪౧.

పెదవుల చర్యలు ఆరు విధాలుగా ఉంటాయి. నాలుక కదలికలు ఏడురకాలుగా ఉంటాయి. నోరు కలుషత మొదలైన ఆరు విధాలుగా ఉంటుంది. మెడ తొమ్మిది విధాలుగా గుర్తించబడింది.

అసంయుతః సంయుతశ్చ భూమ్నా హస్తః ప్రముచ్యతే । పతాకస్త్రిపతాకశ్చ తథా వై కర్త్తరీముఖః ।। ౩౪౧.

చేతులు రెండు విధాలుగా చూపబడతాయి — కలిపినవి, కలపనివి. వాటిలో పతాక, త్రిపతాక, కర్తరీముఖం వంటి రూపాలు ఉంటాయి.

అర్ద్ధచన్ద్రోత్కరాలశ్చ శుక్తుణ్డస్తథైవ చ । ముష్టిశ్చ శిఖరశ్చైవ కపిత్థః ఖేటకాముఖః ।। ౩౪౧.

అర్ధచంద్రం, ఉత్కరాళం, శుకతుండం, ముష్టి, శిఖరం, కపిత్థం, ఖేటకాముఖం ఇవన్నీ ఉన్నాయి.

సూచ్యాస్యః పద్మకోషో హి శిరాః సమృగశీర్షకాః । కాంమూలకాలపద్మౌ చ చతురభ్రమరౌ తథా ।। ౩౪౧.

సూచ్యాస్యం, పద్మకోషం, శిరా, మృగశీర్షం, కామ్మూలం, ఆలపద్మం, నాలుగు భ్రమరాలు కూడా ఉన్నాయి.

హంసాస్యహంసపక్షౌ చ సన్దంశముకులౌ తథా । ఉర్ణనాభస్తాత్రచూడశ్చతుర్వింశతిరిత్యమీ ।। ౩౪౧.

హంసాస్యం, హంసపక్షం, సందంశం, ముకులం, ఉర్ణనాభం, తాత్రచూడం — ఇవన్నీ కలిపి ఇరవై నాలుగు రూపాలు.

అసంయుతకరాః ప్రోక్తాః సంయుతాస్తు త్రయోదశ । అఞ్జలిశ్చ కపోతశ్చ కర్కటః స్వస్తికస్తథా ।। ౩౪౧.

ఇవి కలపని చేతి ముద్రలు. కలిపినవి పదమూడు — అంజలి, కపోతం, కర్కటం, స్వస్తికం మొదలైనవి.

కటకో వర్ద్ధమానశ్చాప్యసఙ్గో నిషధస్తథా । దోలః పుష్పపుటశ్చైవ తథా మకర ఏవ చ ।। ౩౪౧.

కటకం, వర్ధమానం, అసంగం, నిషధం, దోల, పుష్పపుటం, అలాగే మకరం కూడా ఉన్నాయి.

గజదన్తో వహిస్తమ్భో వర్ద్ధమానోఽపరే కరాః । ఉరః పఞ్చవిధం స్యాత్తు ఆభుగ్ననర్త్తనాదికమ్ ।। ౩౪౧.

గజదంతం, వహిస్తంభం, వర్ధమానం — ఇవి ఇతర చేతి ముద్రలు. ఛాతీ ఐదు విధాలుగా ఉంటుంది — ఆలింగనం, నాట్యం మొదలైనవి.

ఉదరన్దురతిక్షామం ఖణ్డం పూర్ణమితి త్రిధా । పార్శ్వయోః పఞ్చకర్మ్మాణి జఙ్ఘాకర్మ చ పఞ్చవా ।। ౩౪౧.

ఉదరం మూడు విధాలుగా ఉంటుంది — లోపించినది, బలహీనమైనది, నిండినది. ప్రక్కలు ఐదు విధాల చర్యలు కలవు. తొడల చర్యలు కూడా ఐదు విధాలుగా ఉంటాయి.

అగ్నిరువాచ ఆభిముఖ్యన్నయన్నర్థాన్విజ్ఞేయోఽభినయో బుధైః । చతుర్ద్ధా సమ్భవః సత్త్వావాగఙ్గాహరణాశ్రయః ।। ౩౪౨.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు: అర్థాన్ని నేరుగా తెలియజేయడమే అభినయమని పండితులు తెలుసుకోవాలి. అది నాలుగు విధాలుగా కలుగుతుంది — భావం, మాట, శరీరం, స్వీకరణ ద్వారా.

స్తమ్భాదిః సాత్త్వికో వాగారమ్భో వాచిక ఆఙ్గికః । శరీరారమ్భ ఆహార్య్యో బుద్ధ్యారమ్భప్రవృత్తయః ।। ౩౪౨.

భావానికి సంబంధించినది స్థంభం మొదలైనదిగా ఉంటుంది. మాటకు సంబంధించినది మాటతో మొదలవుతుంది. శరీరానికి సంబంధించినది శరీర కదలికతో మొదలవుతుంది. వేషధారణకు సంబంధించినది బుద్ధి చర్యతో మొదలవుతుంది.

రసాదివినియోగోఽథ కథ్యతే హ్యభిమానతః । తమన్తరేణ సర్వ్వేషామపార్థైవ స్వతన్త్రతా ।। ౩౪౨.

భావాది వాడుక అనుభూతి ప్రకారం వివరించబడుతుంది. అది లేకుండా అన్ని స్వతంత్రతలు వ్యర్థమే.

సమ్భోగో విప్రలమ్భశ్చ శ్రృఙ్గారః స చతుర్విధః । పూర్వ్వానురాగమానాఖ్యః ప్రవాసకరుణాత్మకః ।। ౩౪౨.

సంబోగం, విప్రలంభం అనే రెండు రకాల శృంగారం నాలుగు విధాలుగా ఉంటుంది. మొదటిది పూర్వానురాగం, రెండవది మనసులో కలిగే తపన, మూడవది ఎదురుచూపు, నాల్గవది దూరంగా ఉండటంతో కలిగే బాధ.

విప్రలమ్భాభిదానో యః శ్రృఙ్గార ఉపచీయతే । ఆలమ్వనవిశేషైశ్చ తద్విశేషైర్న్నిరన్తరః ।। ౩౪౨.

విప్రలంభం అనే శృంగార భావం, ప్రత్యేకమైన కారణాలతో, వాటి విశేషాలతో ఎప్పటికప్పుడు పెరుగుతూ ఉంటుంది.

ఏతేభ్యోఽన్యతరం జాయమానసమ్భోగలక్షణమ్ । వివర్త్తతే చతుర్ద్ధైవ న చ ప్రాగతివర్త్తతే ।। ౩౪౨.

ఇవి రెండింటిలో ఏదో ఒకటి సంభోగ లక్షణంగా పుట్టుకొస్తుంది. అది నాలుగు విధాలుగా మారుతుంది, వేరే విధంగా జరగదు.

స్త్రీపుంసయోస్తదుదయస్తస్య నిర్విర్త్తికారతిః । నిఖిలాః సాత్త్వికాస్తత్ర వైవర్ణ్యప్రలయౌ వినా ।। ౩౪౨.

ఈ భావం స్త్రీపురుషుల మధ్య కలిగితే, అది పరిపూర్ణతను కలిగిస్తుంది. అందులో అన్ని సాత్విక లక్షణాలు ఉంటాయి, కానీ వర్ణం మారడం, మూర్చ పోవడం మాత్రం ఉండవు.

ధర్మ్మార్థకామమోక్షైశ్చ శ్రృఙ్గార ఉపచీయతే । ఆలమ్వనవిశేషైశ్చ తద్విశేషైర్న్నిరన్తరః ।। ౩౪౨.

ధర్మం, అర్ధం, కామం, మోక్షం వల్ల శృంగార భావం పెరుగుతుంది. అలాగే ప్రత్యేకమైన కారణాలు, వాటి విశేషాలతో కూడా అది పెరుగుతుంది.

శ్రృఙ్గారం ద్వివిధం విద్యాద్వాఙ్‌నేపథ్యక్రియాత్మకమ్ । హాసశ్చతుర్వ్విధోఽలక్షయదన్తః స్మిత ఇతీరితః ।। ౩౪౨.

శృంగారం రెండు విధాలుగా ఉంటుంది — మాటల ద్వారా, అలంకరణలు, చర్యల ద్వారా. నవ్వు నాలుగు రకాలుగా ఉంటుంది — స్మితం (స్వల్ప నవ్వు), హాసితం (సాధారణ నవ్వు), విహాసితం (శబ్దంతో నవ్వు), ఉపహాసితం (వక్రంగా లేదా ఎగతాళిగా నవ్వు).

కిఞ్చిల్లక్షితదన్తాగ్రం హసితం ఫుల్లలోచనమ్ । విహసితం సస్వనం స్యాజ్జిహ్మోపహసితన్తు తత్ ।। ౩౪౨.

పళ్ళు కొంచెం కనిపించే నవ్వు స్మితం, కళ్లు వికసించే నవ్వు హాసితం, శబ్దంతో నవ్వు విహాసితం, వక్రంగా లేదా ఎగతాళిగా నవ్వు ఉపహాసితం అంటారు.

సశబ్దం పాపహసితమశబ్దమతిహాసితం । యశ్చాసౌ కరుణో నామ స రసస్త్రివిధో భవేత్ ।। ౩౪౨.

పాపమైన నవ్వు శబ్దంతో ఉంటుంది, గొప్ప నవ్వు శబ్దం లేకుండా ఉంటుంది. దయ అనే భావం మూడు విధాలుగా ఉంటుంది.

ధర్మ్మోపఘాతజశ్చిత్తవిలాసజనితస్తథా । శోకః శోకాద్భవేత్ స్థాయీకః క్రోధః స్వేదో రోమాఞ్చవేపథుః ।। ౩౪౨.

ధర్మానికి హాని కలిగినప్పుడు లేదా మనస్సు ఆటల వల్ల శోకం కలుగుతుంది. ఆ శోకంతో స్థిరమైన భావం, కోపం, చెమట, రోమాంచనం, వణుకు కలుగుతాయి.

అఙ్కనేపథ్యవాక్యైశ్చ రౌద్రోఽపి త్రివిధో రసః । తస్య నిర్వర్త్తకః క్రోధః స్వేదో రోమాఞ్చవేపథుః ।। ౩౪౨.

అంగచలనం, అలంకరణ, మాటల ద్వారా రౌద్ర భావం కూడా మూడు విధాలుగా ఉంటుంది. దానికి కారణం కోపం, చెమట, రోమాలు నిక్కబొడుచుకోవడం, వణుకు.

దానవీరో ధర్మవీరో యుద్ధవీర ఇతి త్రయమ్ । వీరస్తస్య చ నిష్పత్తిహేతురుత్సాహ ఇష్యతే ।। ౩౪౨.

వీర భావం మూడు రకాలుగా ఉంటుంది — దానవీరుడు, ధర్మవీరుడు, యుద్ధవీరుడు. వీర భావానికి కారణం ఉత్సాహం.

ఆరమ్భేషు భవేద్యత్ర వీరమేవానువర్త్తతే । భయానకో నామ రసస్తస్య నిర్వర్తకం భయం ।। ౩౪౨.

ప్రారంభాలలో ఎక్కడ వీరత్వం కొనసాగుతుందో అక్కడ వీర భావమే ఉంటుంది. భయానక భావానికి కారణం భయం.

ఉద్వేజనః క్షోభణశ్య వీభత్సో ద్వివిధః స్మృతః । ఉద్వేజనః స్యాత్ ప్లుత్యాద్యైః క్షోభణో రుధిరాదిభిః ।। ౩౪౨.

వికృతి భావం రెండు విధాలుగా ఉంటుంది — ఒకటి అసహ్యం కలిగించేది, మరొకటి కలత కలిగించేది. మలమూత్రాదులు చూసి అసహ్యం కలుగుతుంది, రక్తం వంటివాటితో కలత కలుగుతుంది.

జుగుప్సారమ్భికా తస్య సాత్త్వికాంశో నివర్త్తతే । కావ్యశోభాకరాన్ ధర్మ్మానలఙ్కారాన్ ప్రచక్ష్యతే ।। ౩౪౨.

దానికి మొదలు జుగుప్స (అసహ్యం)తో ఉంటుంది. దాని సాత్విక భాగం తగ్గిపోతుంది. కావ్యానికి అందాన్ని ఇచ్చే అలంకారాలు ఇప్పుడు వివరించబడతాయి.