అగ్నిపురాణమ్

తాపసాదేః ప్రహసనం పరిహాసపరం వచః । మాయేన్ద్రజాలయుద్ధాదిబహులారభటీ స్మృతా ।। ౩౪౦.

తాపసులు మొదలైనవారి మాటలు, హాస్యానికి సంబంధించినవి ప్రహసనం. మాయ, యుద్ధం వంటి విషయాలు ఎక్కువగా ఉండే శైలిని ఆరభటీ అంటారు.

సఙ్‌క్షిప్తకారపాతౌ చ వస్తూత్థాపనమేవ చ ।। ౩౪౦.

సంక్షిప్తకారపాతం, విషయాన్ని స్థాపించడం కూడా ఇందులో ఉన్నాయి.

అగ్నిరువాచ చేష్టావిశేషమప్యఙ్గప్రత్యఙ్గే కర్మ్మ చానయోః । శరీరారమ్భమిచ్ఛన్తి ప్రాయః పూర్వ్వోఽవలాశ్రయః ।। ౩౪౧.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు — అవయవాలు, వాటి భాగాల ప్రత్యేకమైన కదలికలు శరీరచలనం అంటారు. సాధారణంగా చిన్నదానిపై ఆధారపడి మొదలవుతుంది.

లీలా విలాసో విచ్ఛిత్తిర్విభ్రమం కిలకిఞ్చితం । మోట్టాయితం కుట్టమితం వివ్వోకో లలితన్తథా ।। ౩౪౧.

లీల, విలాసం, వైవిధ్యం, గందరగోళం, కిలకించితం, మొట్టాయితం, కుట్టమితం, వివ్వోక, లలిత — ఇవే పేర్లు.

వికృతం క్రీड़ితం కేలిరితి ద్వాదశధైవ సః । లీలేష్టజనచేష్టానుకరణం సంవృతక్షయే ।। ౩౪౧.

వికృతం, క్రూరమైనది, క్రీడ — ఇలా మొత్తం పన్నెండు ఉంటాయి. ఆటపాటలవారి కదలికను, పని దాచినప్పుడు అనుకరిస్తారు.

విశేషాన్ దర్శయన్ కిఞ్చిద్విలాసః సద్భిరిష్యతే । హసితక్రన్దితాదీనాం సఙ్కరః కిలకిఞ్చితం ।। ౩౪౧.

కొంత ప్రత్యేకతను చూపించడాన్ని విలాసం అంటారు. నవ్వు, ఏడుపు మొదలైనవి కలిసినదాన్ని కిలకించితం అంటారు.

వికారః కోపి వివ్వోకో లలితం సౌకుమార్య్యతః । శిరః పాణిరుపః పార్శ్వఙ్గటిరఙ్‌ఘ్రిరితి క్రమాత్ ।। ౩౪౧.

వికారం అంటే మార్పు. వివ్వోక, లలిత అనేవి సున్నితత్వం వల్ల వస్తాయి. తల, చేయి, ప్రక్క, నడుము, కాలు — ఈ క్రమంలో ఉంటాయి.

అఙ్గని భ్రూలతాదీని ప్రత్యఙ్గాన్యభిజానతే । అడ్గప్రత్యఙ్గయోః కర్మ్మ ప్రయలజనితం వినా ।। ౩౪౧.

కళ్లపై భాగాలు, కనుబొమలు మొదలైన అవయవాలు, ఉప అవయవాలు మనం గుర్తించగలం. కానీ, అవి చేసే పనులు సాధన లేకుండా కలుగవు.

న ప్రయోగః క్కచిన్ముఖ్యన్తిరశ్చీనఞ్చ తత్ క్కచిచ్ । ఆకమ్పితం కమ్పితఞ్చ౧ ధూతం విధూతమేవ చ ।। ౩౪౧.

ఎక్కడా ప్రధానమైన ప్రయోగం ఉండదు, కొన్ని చోట్ల అది పక్కదారి పడుతుంది. కంపించడం, వణుకడం, ఊగడం, బలంగా కదలడం కూడా చెప్పబడింది.

పరివాహినమాధూతమవధూతమథాచితం । నికుఞ్చితం పరవృత్తముత్‌క్షిప్తఞ్చాప్యధోగతమ్ ।। ౩౪౧.

ప్రవాహంగా కదలడం, మృదువుగా వణుకడం, బలంగా కదలడం, కూడగట్టడం, ముడుచుకోవడం, వేరుగా తిప్పడం, పైకి ఎత్తడం, క్రిందికి వదిలేయడం ఇవన్నీ ఉన్నాయి.

లలితఞ్చేతి విజ్ఞేయం త్రయోదశవిధం శిరః । భ్రూకర్మ్మ సప్తధా జ్ఞేయం పాతనం భ్రూకుటీముఖం ।। ౩౪౧.

తలలో పదమూడు విధాల కదలికలు ఉంటాయని తెలుసుకోవాలి. కనుబొమల చర్యలు ఏడురకాలుగా ఉంటాయి — అవి దించడం, ముడుచుకోవడం మొదలైనవిగా ఉంటాయి.

దృష్టిస్త్రిధా రసస్థాయిసఞ్చారిప్రతిబన్ధనా । షట్‌త్రింశద్‌భేదవిధురా రసజా తత్ర చాష్టధా ।। ౩౪౧.

దృష్టి మూడు విధాలుగా ఉంటుంది — స్థిరమైన భావానికి, చలించే భావానికి, అడ్డంకి కలిగిన భావానికి. భావాల ప్రకటనలు ముప్పై ఆరు విధాలుగా ఉంటాయి. భావం వల్ల వచ్చే ప్రకటనలు ఎనిమిది రకాలుగా ఉంటాయి.

నవధా తారకాకర్మ్మ భ్రమణఞ్చలనాదికం । షోढ़ా చ నాసికా జ్ఞేయా నిశ్వాసో నవదా మతః ।। ౩౪౧.

కళ్లబొమ్మల చర్యలు తొమ్మిది విధాలుగా ఉంటాయి — తిరుగడం, కదలడం మొదలైనవి. ముక్కు పదహారు విధాలుగా ఉంది. ఊపిరి పీల్చడం తొమ్మిది విధాలుగా చెప్పబడింది.

షోఢౌష్ఠకర్మ్మకం పాపం సప్తధా చివుకక్రియా । కలుషాదిముఖం షోढ़ా గ్రీవా నవవిధా స్మృతా ।। ౩౪౧.

పెదవుల చర్యలు ఆరు విధాలుగా ఉంటాయి. నాలుక కదలికలు ఏడురకాలుగా ఉంటాయి. నోరు కలుషత మొదలైన ఆరు విధాలుగా ఉంటుంది. మెడ తొమ్మిది విధాలుగా గుర్తించబడింది.

అసంయుతః సంయుతశ్చ భూమ్నా హస్తః ప్రముచ్యతే । పతాకస్త్రిపతాకశ్చ తథా వై కర్త్తరీముఖః ।। ౩౪౧.

చేతులు రెండు విధాలుగా చూపబడతాయి — కలిపినవి, కలపనివి. వాటిలో పతాక, త్రిపతాక, కర్తరీముఖం వంటి రూపాలు ఉంటాయి.

అర్ద్ధచన్ద్రోత్కరాలశ్చ శుక్తుణ్డస్తథైవ చ । ముష్టిశ్చ శిఖరశ్చైవ కపిత్థః ఖేటకాముఖః ।। ౩౪౧.

అర్ధచంద్రం, ఉత్కరాళం, శుకతుండం, ముష్టి, శిఖరం, కపిత్థం, ఖేటకాముఖం ఇవన్నీ ఉన్నాయి.

సూచ్యాస్యః పద్మకోషో హి శిరాః సమృగశీర్షకాః । కాంమూలకాలపద్మౌ చ చతురభ్రమరౌ తథా ।। ౩౪౧.

సూచ్యాస్యం, పద్మకోషం, శిరా, మృగశీర్షం, కామ్మూలం, ఆలపద్మం, నాలుగు భ్రమరాలు కూడా ఉన్నాయి.

హంసాస్యహంసపక్షౌ చ సన్దంశముకులౌ తథా । ఉర్ణనాభస్తాత్రచూడశ్చతుర్వింశతిరిత్యమీ ।। ౩౪౧.

హంసాస్యం, హంసపక్షం, సందంశం, ముకులం, ఉర్ణనాభం, తాత్రచూడం — ఇవన్నీ కలిపి ఇరవై నాలుగు రూపాలు.

అసంయుతకరాః ప్రోక్తాః సంయుతాస్తు త్రయోదశ । అఞ్జలిశ్చ కపోతశ్చ కర్కటః స్వస్తికస్తథా ।। ౩౪౧.

ఇవి కలపని చేతి ముద్రలు. కలిపినవి పదమూడు — అంజలి, కపోతం, కర్కటం, స్వస్తికం మొదలైనవి.

కటకో వర్ద్ధమానశ్చాప్యసఙ్గో నిషధస్తథా । దోలః పుష్పపుటశ్చైవ తథా మకర ఏవ చ ।। ౩౪౧.

కటకం, వర్ధమానం, అసంగం, నిషధం, దోల, పుష్పపుటం, అలాగే మకరం కూడా ఉన్నాయి.

గజదన్తో వహిస్తమ్భో వర్ద్ధమానోఽపరే కరాః । ఉరః పఞ్చవిధం స్యాత్తు ఆభుగ్ననర్త్తనాదికమ్ ।। ౩౪౧.

గజదంతం, వహిస్తంభం, వర్ధమానం — ఇవి ఇతర చేతి ముద్రలు. ఛాతీ ఐదు విధాలుగా ఉంటుంది — ఆలింగనం, నాట్యం మొదలైనవి.

ఉదరన్దురతిక్షామం ఖణ్డం పూర్ణమితి త్రిధా । పార్శ్వయోః పఞ్చకర్మ్మాణి జఙ్ఘాకర్మ చ పఞ్చవా ।। ౩౪౧.

ఉదరం మూడు విధాలుగా ఉంటుంది — లోపించినది, బలహీనమైనది, నిండినది. ప్రక్కలు ఐదు విధాల చర్యలు కలవు. తొడల చర్యలు కూడా ఐదు విధాలుగా ఉంటాయి.

అగ్నిరువాచ ఆభిముఖ్యన్నయన్నర్థాన్విజ్ఞేయోఽభినయో బుధైః । చతుర్ద్ధా సమ్భవః సత్త్వావాగఙ్గాహరణాశ్రయః ।। ౩౪౨.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు: అర్థాన్ని నేరుగా తెలియజేయడమే అభినయమని పండితులు తెలుసుకోవాలి. అది నాలుగు విధాలుగా కలుగుతుంది — భావం, మాట, శరీరం, స్వీకరణ ద్వారా.

స్తమ్భాదిః సాత్త్వికో వాగారమ్భో వాచిక ఆఙ్గికః । శరీరారమ్భ ఆహార్య్యో బుద్ధ్యారమ్భప్రవృత్తయః ।। ౩౪౨.

భావానికి సంబంధించినది స్థంభం మొదలైనదిగా ఉంటుంది. మాటకు సంబంధించినది మాటతో మొదలవుతుంది. శరీరానికి సంబంధించినది శరీర కదలికతో మొదలవుతుంది. వేషధారణకు సంబంధించినది బుద్ధి చర్యతో మొదలవుతుంది.

రసాదివినియోగోఽథ కథ్యతే హ్యభిమానతః । తమన్తరేణ సర్వ్వేషామపార్థైవ స్వతన్త్రతా ।। ౩౪౨.

భావాది వాడుక అనుభూతి ప్రకారం వివరించబడుతుంది. అది లేకుండా అన్ని స్వతంత్రతలు వ్యర్థమే.

సమ్భోగో విప్రలమ్భశ్చ శ్రృఙ్గారః స చతుర్విధః । పూర్వ్వానురాగమానాఖ్యః ప్రవాసకరుణాత్మకః ।। ౩౪౨.

సంబోగం, విప్రలంభం అనే రెండు రకాల శృంగారం నాలుగు విధాలుగా ఉంటుంది. మొదటిది పూర్వానురాగం, రెండవది మనసులో కలిగే తపన, మూడవది ఎదురుచూపు, నాల్గవది దూరంగా ఉండటంతో కలిగే బాధ.

విప్రలమ్భాభిదానో యః శ్రృఙ్గార ఉపచీయతే । ఆలమ్వనవిశేషైశ్చ తద్విశేషైర్న్నిరన్తరః ।। ౩౪౨.

విప్రలంభం అనే శృంగార భావం, ప్రత్యేకమైన కారణాలతో, వాటి విశేషాలతో ఎప్పటికప్పుడు పెరుగుతూ ఉంటుంది.

ఏతేభ్యోఽన్యతరం జాయమానసమ్భోగలక్షణమ్ । వివర్త్తతే చతుర్ద్ధైవ న చ ప్రాగతివర్త్తతే ।। ౩౪౨.

ఇవి రెండింటిలో ఏదో ఒకటి సంభోగ లక్షణంగా పుట్టుకొస్తుంది. అది నాలుగు విధాలుగా మారుతుంది, వేరే విధంగా జరగదు.

స్త్రీపుంసయోస్తదుదయస్తస్య నిర్విర్త్తికారతిః । నిఖిలాః సాత్త్వికాస్తత్ర వైవర్ణ్యప్రలయౌ వినా ।। ౩౪౨.

ఈ భావం స్త్రీపురుషుల మధ్య కలిగితే, అది పరిపూర్ణతను కలిగిస్తుంది. అందులో అన్ని సాత్విక లక్షణాలు ఉంటాయి, కానీ వర్ణం మారడం, మూర్చ పోవడం మాత్రం ఉండవు.