అగ్నిపురాణమ్

తస్య భేదాస్త్రయస్తే చ రీతివృత్తిప్రవృత్తయః ।। ౩౩౯.

అవి మూడు విధాలుగా ఉంటాయి — శైలి, విధానం, ప్రవర్తన అని చెప్పవచ్చు.

అగ్నిరువాచ వాగ్విద్యాసమ్ప్రతిజ్ఞనే రీతిః సాపి చతుర్విధా । పాఞ్చలీ గౌड़దేశీయా వైదర్భీ లాటజా తథా ।। ౩౪౦.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు — మాట, జ్ఞానం చెప్పడంలో శైలి కూడా నాలుగు రకాలుగా ఉంటుంది: పాంచాలీ, గౌడీయ, వైదర్భీ, లాటీ అని.

ఉపచారయుతా మృద్వీ పాఞ్చాలీ హ్రస్వవిగ్రహా । అనవస్థితసన్దర్భా గౌడీయా దీర్ఘవిగ్రహా ।। ౩౪౦.

పాంచాలీ శైలి మృదువుగా, అలంకారాలతో, చిన్న చిన్న వాక్యాలతో ఉంటుంది. గౌడీయ శైలి సందర్భంలో స్థిరంగా ఉండదు, దీర్ఘమైన వాక్యాలతో ఉంటుంది.

ఉపచారైర్న్న బహుభిరుపచారైర్వివర్జ్జితా । నాతికోమలసన్దర్భా వైదర్భీ ముక్తవింగ్రహా ।। ౩౪౦.

వైదర్భీ శైలిలో ఎక్కువ అలంకారాలు ఉండవు, పూర్తిగా లేకపోయినా కాదు; సందర్భం మితంగా మృదువుగా ఉంటుంది, వాక్య నిర్మాణం స్వేచ్ఛగా ఉంటుంది.

లాజీయా స్ఫుజసన్దర్భా నాతివిస్ఫురవిగ్రాహా । పరిత్యక్తాపి భూయోభిరుపచారైరుదాహృతా ।। ౩౪౦.

లాటీ శైలిలో భావం స్పష్టంగా ఉంటుంది, నిర్మాణం ఎక్కువగా విస్తరించదు, కొన్నిసార్లు ఎక్కువ అలంకారాలతో కూడా ఉంటుంది.

క్రియాస్వవిషమా వృత్తిర్భారత్యారభటీ తథా । కౌశికీ సాత్వతీ చైతి సా చతుర్ద్ధా ప్రతిష్ఠితా ।। ౩౪౦.

క్రియల్లో విధానం సమంగా ఉంటుంది. భారతీ, ఆరభటీ, కౌశికీ, సాత్వతీ — ఇవి నాలుగు ప్రధానమైనవి.

వాక్‌ప్రధానా నరప్రాయా స్త్రీయుక్తా ప్రాకృతోక్తితా । భరతేన ప్రణీతత్వాత్ భారతీ రీతిరుచ్యతే ।। ౩౪౦.

భారతీ శైలి మాటకు ప్రాముఖ్యత ఇస్తుంది, ఎక్కువగా పురుషులు, కొన్నిసార్లు స్త్రీలు కూడా వాడతారు, ప్రాకృత పదాలు ఉంటాయి. భారతుడు స్థాపించినందున దీనిని భారతీ అంటారు.

చత్వార్య్యఙ్గాని భారత్యా వీథీ ప్రహసనన్తథా । ప్రస్తావనా నాటకాదేర్వ్వీథ్యఙ్గాశ్చ త్రయోదశ ।। ౩౪౦.

భారతీకి నాలుగు భాగాలు ఉన్నాయి: వీథీ, ప్రహసనం మొదలైనవి. నాటకానికి ప్రస్తావన, వీథీకి పదమూడు భాగాలు ఉంటాయి.

ఉద్‌ఘాతకం తథైవ స్యాల్లపితం స్యాద్‌ద్వితీయకమ్ । అసత్ప్రలాపో వాక్‌శ్రేణీ నాంనికా విపణన్తథా ।। ౩౪౦.

అవి: ఉద్ఘాతకం, రెండవది లపితం, అసత్ప్రలాపం, వాక్శ్రేణీ, నామ్నికా, విపణం.

వ్యాహారస్రిమతఞ్చైవ ఛలావస్కన్దితే తథా । గణ్డోఽథ మృదవశ్చైవ త్రయోదశమథాచితమ్ ।। ౩౪౦.

అలాగే వ్యాహార, శ్రీమత, ఛలావస్కందిత, గండ, మృదవ, పదమూడు భాగంగా ఆచితమ్ కూడా ఉంటాయి.

తాపసాదేః ప్రహసనం పరిహాసపరం వచః । మాయేన్ద్రజాలయుద్ధాదిబహులారభటీ స్మృతా ।। ౩౪౦.

తాపసులు మొదలైనవారి మాటలు, హాస్యానికి సంబంధించినవి ప్రహసనం. మాయ, యుద్ధం వంటి విషయాలు ఎక్కువగా ఉండే శైలిని ఆరభటీ అంటారు.

సఙ్‌క్షిప్తకారపాతౌ చ వస్తూత్థాపనమేవ చ ।। ౩౪౦.

సంక్షిప్తకారపాతం, విషయాన్ని స్థాపించడం కూడా ఇందులో ఉన్నాయి.

అగ్నిరువాచ చేష్టావిశేషమప్యఙ్గప్రత్యఙ్గే కర్మ్మ చానయోః । శరీరారమ్భమిచ్ఛన్తి ప్రాయః పూర్వ్వోఽవలాశ్రయః ।। ౩౪౧.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు — అవయవాలు, వాటి భాగాల ప్రత్యేకమైన కదలికలు శరీరచలనం అంటారు. సాధారణంగా చిన్నదానిపై ఆధారపడి మొదలవుతుంది.

లీలా విలాసో విచ్ఛిత్తిర్విభ్రమం కిలకిఞ్చితం । మోట్టాయితం కుట్టమితం వివ్వోకో లలితన్తథా ।। ౩౪౧.

లీల, విలాసం, వైవిధ్యం, గందరగోళం, కిలకించితం, మొట్టాయితం, కుట్టమితం, వివ్వోక, లలిత — ఇవే పేర్లు.

వికృతం క్రీड़ితం కేలిరితి ద్వాదశధైవ సః । లీలేష్టజనచేష్టానుకరణం సంవృతక్షయే ।। ౩౪౧.

వికృతం, క్రూరమైనది, క్రీడ — ఇలా మొత్తం పన్నెండు ఉంటాయి. ఆటపాటలవారి కదలికను, పని దాచినప్పుడు అనుకరిస్తారు.

విశేషాన్ దర్శయన్ కిఞ్చిద్విలాసః సద్భిరిష్యతే । హసితక్రన్దితాదీనాం సఙ్కరః కిలకిఞ్చితం ।। ౩౪౧.

కొంత ప్రత్యేకతను చూపించడాన్ని విలాసం అంటారు. నవ్వు, ఏడుపు మొదలైనవి కలిసినదాన్ని కిలకించితం అంటారు.

వికారః కోపి వివ్వోకో లలితం సౌకుమార్య్యతః । శిరః పాణిరుపః పార్శ్వఙ్గటిరఙ్‌ఘ్రిరితి క్రమాత్ ।। ౩౪౧.

వికారం అంటే మార్పు. వివ్వోక, లలిత అనేవి సున్నితత్వం వల్ల వస్తాయి. తల, చేయి, ప్రక్క, నడుము, కాలు — ఈ క్రమంలో ఉంటాయి.

అఙ్గని భ్రూలతాదీని ప్రత్యఙ్గాన్యభిజానతే । అడ్గప్రత్యఙ్గయోః కర్మ్మ ప్రయలజనితం వినా ।। ౩౪౧.

కళ్లపై భాగాలు, కనుబొమలు మొదలైన అవయవాలు, ఉప అవయవాలు మనం గుర్తించగలం. కానీ, అవి చేసే పనులు సాధన లేకుండా కలుగవు.

న ప్రయోగః క్కచిన్ముఖ్యన్తిరశ్చీనఞ్చ తత్ క్కచిచ్ । ఆకమ్పితం కమ్పితఞ్చ౧ ధూతం విధూతమేవ చ ।। ౩౪౧.

ఎక్కడా ప్రధానమైన ప్రయోగం ఉండదు, కొన్ని చోట్ల అది పక్కదారి పడుతుంది. కంపించడం, వణుకడం, ఊగడం, బలంగా కదలడం కూడా చెప్పబడింది.

పరివాహినమాధూతమవధూతమథాచితం । నికుఞ్చితం పరవృత్తముత్‌క్షిప్తఞ్చాప్యధోగతమ్ ।। ౩౪౧.

ప్రవాహంగా కదలడం, మృదువుగా వణుకడం, బలంగా కదలడం, కూడగట్టడం, ముడుచుకోవడం, వేరుగా తిప్పడం, పైకి ఎత్తడం, క్రిందికి వదిలేయడం ఇవన్నీ ఉన్నాయి.

లలితఞ్చేతి విజ్ఞేయం త్రయోదశవిధం శిరః । భ్రూకర్మ్మ సప్తధా జ్ఞేయం పాతనం భ్రూకుటీముఖం ।। ౩౪౧.

తలలో పదమూడు విధాల కదలికలు ఉంటాయని తెలుసుకోవాలి. కనుబొమల చర్యలు ఏడురకాలుగా ఉంటాయి — అవి దించడం, ముడుచుకోవడం మొదలైనవిగా ఉంటాయి.

దృష్టిస్త్రిధా రసస్థాయిసఞ్చారిప్రతిబన్ధనా । షట్‌త్రింశద్‌భేదవిధురా రసజా తత్ర చాష్టధా ।। ౩౪౧.

దృష్టి మూడు విధాలుగా ఉంటుంది — స్థిరమైన భావానికి, చలించే భావానికి, అడ్డంకి కలిగిన భావానికి. భావాల ప్రకటనలు ముప్పై ఆరు విధాలుగా ఉంటాయి. భావం వల్ల వచ్చే ప్రకటనలు ఎనిమిది రకాలుగా ఉంటాయి.

నవధా తారకాకర్మ్మ భ్రమణఞ్చలనాదికం । షోढ़ా చ నాసికా జ్ఞేయా నిశ్వాసో నవదా మతః ।। ౩౪౧.

కళ్లబొమ్మల చర్యలు తొమ్మిది విధాలుగా ఉంటాయి — తిరుగడం, కదలడం మొదలైనవి. ముక్కు పదహారు విధాలుగా ఉంది. ఊపిరి పీల్చడం తొమ్మిది విధాలుగా చెప్పబడింది.

షోఢౌష్ఠకర్మ్మకం పాపం సప్తధా చివుకక్రియా । కలుషాదిముఖం షోढ़ా గ్రీవా నవవిధా స్మృతా ।। ౩౪౧.

పెదవుల చర్యలు ఆరు విధాలుగా ఉంటాయి. నాలుక కదలికలు ఏడురకాలుగా ఉంటాయి. నోరు కలుషత మొదలైన ఆరు విధాలుగా ఉంటుంది. మెడ తొమ్మిది విధాలుగా గుర్తించబడింది.

అసంయుతః సంయుతశ్చ భూమ్నా హస్తః ప్రముచ్యతే । పతాకస్త్రిపతాకశ్చ తథా వై కర్త్తరీముఖః ।। ౩౪౧.

చేతులు రెండు విధాలుగా చూపబడతాయి — కలిపినవి, కలపనివి. వాటిలో పతాక, త్రిపతాక, కర్తరీముఖం వంటి రూపాలు ఉంటాయి.

అర్ద్ధచన్ద్రోత్కరాలశ్చ శుక్తుణ్డస్తథైవ చ । ముష్టిశ్చ శిఖరశ్చైవ కపిత్థః ఖేటకాముఖః ।। ౩౪౧.

అర్ధచంద్రం, ఉత్కరాళం, శుకతుండం, ముష్టి, శిఖరం, కపిత్థం, ఖేటకాముఖం ఇవన్నీ ఉన్నాయి.

సూచ్యాస్యః పద్మకోషో హి శిరాః సమృగశీర్షకాః । కాంమూలకాలపద్మౌ చ చతురభ్రమరౌ తథా ।। ౩౪౧.

సూచ్యాస్యం, పద్మకోషం, శిరా, మృగశీర్షం, కామ్మూలం, ఆలపద్మం, నాలుగు భ్రమరాలు కూడా ఉన్నాయి.

హంసాస్యహంసపక్షౌ చ సన్దంశముకులౌ తథా । ఉర్ణనాభస్తాత్రచూడశ్చతుర్వింశతిరిత్యమీ ।। ౩౪౧.

హంసాస్యం, హంసపక్షం, సందంశం, ముకులం, ఉర్ణనాభం, తాత్రచూడం — ఇవన్నీ కలిపి ఇరవై నాలుగు రూపాలు.

అసంయుతకరాః ప్రోక్తాః సంయుతాస్తు త్రయోదశ । అఞ్జలిశ్చ కపోతశ్చ కర్కటః స్వస్తికస్తథా ।। ౩౪౧.

ఇవి కలపని చేతి ముద్రలు. కలిపినవి పదమూడు — అంజలి, కపోతం, కర్కటం, స్వస్తికం మొదలైనవి.