అగ్నిపురాణమ్

ఆలమ్బనవిభావస్య భావైరుద్వుద్ధసంస్కృతైః । మనోవాగ్‌బుద్ధివపుషాం స్మృతీచ్ఛాద్వేషయత్నత ।। ౩౩౯.

ఆధార విభావాల ద్వారా మెరుగుపడిన భావాలతో మనస్సు, మాట, బుద్ధి, శరీరం — స్మృతి, కోరిక, ద్వేషం, ప్రయత్నం వల్ల కదులుతాయి.

ఆరమ్భ ఏవ విదుషామనుభావ ఇతి స్మృతః । స చానుభూయతే చాత్ర భవత్యుత నిరుచ్యతే ।। ౩౩౯.

పండితులకు ఆరంభమే అనుభావం అని అంటారు. అది ఇక్కడ అనుభూతి చెందబడుతుంది, అలాగే వివరించబడుతుంది.

మనోవ్యాపారభూయిష్ఠో మన ఆరమ్భ ఉచ్యతే । ద్వివిధః పౌరుషస్త్రైణ ఈట్టశోఽపి ప్రసిధ్యతి ।। ౩౩౯.

మనస్సు ప్రారంభం అనేది ప్రధానమైన మానసిక చర్యగా పిలుస్తారు. ఇది రెండు రకాలుగా ఉంటుంది. మగవారి లక్షణాలు మూడు విధాలుగా ప్రసిద్ధి చెందాయి.

శోభా విలాసో మాధుర్య్యం స్థైర్య్యం గామ్భీర్య్యమేవ చ । లలితఞ్చ తథౌదార్య్యన్తేజోఽష్టావితి పౌరుషాః ।। ౩౩౯.

కాంతి, వినోదం, మాధుర్యం, స్థిరత్వం, గంభీరత, లాలిత్యం, ఉదారత, తేజస్సు — ఇవే ఎనిమిది పురుష లక్షణాలు.

నీచనిన్దోత్తమస్పర్ద్ధా శౌర్య్యం దాక్షాదికారణం । మనోధర్మ్మే భవేచ్ఛోభా శోభతే భవనం యథా ।। ౩౩౯.

తక్కువవారు, నిందితులు, ఉత్తములు మధ్య పోటీ, శౌర్యం, నైపుణ్యం మొదలైన కారణాలు — మానసిక లక్షణాల్లో కాంతి ఇల్లు ఎలా ప్రకాశిస్తుందో అలా వెలుగుతుంది.

భావో హావశ్చ హేలా చ శోభా కాన్తిస్తథైవ చ । దీప్తిర్మ్మాధుర్య్యశౌర్య్యే చ ప్రాగలూభ్యం స్యాదుదారతా ।। ౩౩౯.

భావం, హావం, ఆటపాటలు, కాంతి, అందం, తేజస్సు, మాధుర్యం, శౌర్యం, ధైర్యం, ఉదారత — ఇవన్నీ కనిపిస్తాయి.

స్థైర్య్యం గమ్భీరతా స్త్రీణాం విభావా ద్వాదశేరితాః । భావో విలాసో హావః స్యాద్భావః కిఞ్చిచ్చ హర్షజః ।। ౩౩౯.

స్థిరత్వం, గంభీరత — ఇవి స్త్రీలకు సంబంధించిన విభావాలు, ఇవి పన్నెండు అని చెబుతారు. భావం, వినోదం, హావం — ఇవి భావాలు, కొన్ని ఆనందం వల్ల కలుగుతాయి.

విలాపో దుఃఖవచనమనులాపోఽసకృద్వచః । సంలాప ఉక్తప్రత్యుక్తమపలాపోఽన్యథావచః ।। ౩౩౯.

విలాపం అంటే దుఃఖాన్ని చెప్పే మాట. పదే పదే చెప్పడాన్ని అనులాపం అంటారు. సంభాషణ అంటే ప్రశ్న, సమాధానం. అపలాపం అంటే వేరే విషయాన్ని చెప్పడం.

వార్త్తాప్రయాణం సన్దేశో నిర్దేశః ప్రతిపాదనమ్ । తత్త్వదేశోఽతిదేశోఽయమపదేశోఽన్యవర్ణనమ్ ।। ౩౩౯.

వార్త, ప్రయాణం, సందేశం, ఉపదేశం, వివరించడం, సత్యాన్ని చెప్పడం, మరింత వివరించడం, పరోక్షంగా చెప్పడం — ఇవే పలురకాల మాటలు.

ఉపదేశశ్చ శిక్షావాక్ వ్యాజోక్తిర్వ్యపదేశకః । వోధాయ ఏష వ్యాపారః సుబుద్ధ్యారమ్భ ఇష్యతే ।। ౩౩౯.

బోధించడానికి ఉపదేశం, బోధన, సూచన, పేరుపెట్టు వంటి పనులు తెలివిగా చేయాలి.

తస్య భేదాస్త్రయస్తే చ రీతివృత్తిప్రవృత్తయః ।। ౩౩౯.

అవి మూడు విధాలుగా ఉంటాయి — శైలి, విధానం, ప్రవర్తన అని చెప్పవచ్చు.

అగ్నిరువాచ వాగ్విద్యాసమ్ప్రతిజ్ఞనే రీతిః సాపి చతుర్విధా । పాఞ్చలీ గౌड़దేశీయా వైదర్భీ లాటజా తథా ।। ౩౪౦.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు — మాట, జ్ఞానం చెప్పడంలో శైలి కూడా నాలుగు రకాలుగా ఉంటుంది: పాంచాలీ, గౌడీయ, వైదర్భీ, లాటీ అని.

ఉపచారయుతా మృద్వీ పాఞ్చాలీ హ్రస్వవిగ్రహా । అనవస్థితసన్దర్భా గౌడీయా దీర్ఘవిగ్రహా ।। ౩౪౦.

పాంచాలీ శైలి మృదువుగా, అలంకారాలతో, చిన్న చిన్న వాక్యాలతో ఉంటుంది. గౌడీయ శైలి సందర్భంలో స్థిరంగా ఉండదు, దీర్ఘమైన వాక్యాలతో ఉంటుంది.

ఉపచారైర్న్న బహుభిరుపచారైర్వివర్జ్జితా । నాతికోమలసన్దర్భా వైదర్భీ ముక్తవింగ్రహా ।। ౩౪౦.

వైదర్భీ శైలిలో ఎక్కువ అలంకారాలు ఉండవు, పూర్తిగా లేకపోయినా కాదు; సందర్భం మితంగా మృదువుగా ఉంటుంది, వాక్య నిర్మాణం స్వేచ్ఛగా ఉంటుంది.

లాజీయా స్ఫుజసన్దర్భా నాతివిస్ఫురవిగ్రాహా । పరిత్యక్తాపి భూయోభిరుపచారైరుదాహృతా ।। ౩౪౦.

లాటీ శైలిలో భావం స్పష్టంగా ఉంటుంది, నిర్మాణం ఎక్కువగా విస్తరించదు, కొన్నిసార్లు ఎక్కువ అలంకారాలతో కూడా ఉంటుంది.

క్రియాస్వవిషమా వృత్తిర్భారత్యారభటీ తథా । కౌశికీ సాత్వతీ చైతి సా చతుర్ద్ధా ప్రతిష్ఠితా ।। ౩౪౦.

క్రియల్లో విధానం సమంగా ఉంటుంది. భారతీ, ఆరభటీ, కౌశికీ, సాత్వతీ — ఇవి నాలుగు ప్రధానమైనవి.

వాక్‌ప్రధానా నరప్రాయా స్త్రీయుక్తా ప్రాకృతోక్తితా । భరతేన ప్రణీతత్వాత్ భారతీ రీతిరుచ్యతే ।। ౩౪౦.

భారతీ శైలి మాటకు ప్రాముఖ్యత ఇస్తుంది, ఎక్కువగా పురుషులు, కొన్నిసార్లు స్త్రీలు కూడా వాడతారు, ప్రాకృత పదాలు ఉంటాయి. భారతుడు స్థాపించినందున దీనిని భారతీ అంటారు.

చత్వార్య్యఙ్గాని భారత్యా వీథీ ప్రహసనన్తథా । ప్రస్తావనా నాటకాదేర్వ్వీథ్యఙ్గాశ్చ త్రయోదశ ।। ౩౪౦.

భారతీకి నాలుగు భాగాలు ఉన్నాయి: వీథీ, ప్రహసనం మొదలైనవి. నాటకానికి ప్రస్తావన, వీథీకి పదమూడు భాగాలు ఉంటాయి.

ఉద్‌ఘాతకం తథైవ స్యాల్లపితం స్యాద్‌ద్వితీయకమ్ । అసత్ప్రలాపో వాక్‌శ్రేణీ నాంనికా విపణన్తథా ।। ౩౪౦.

అవి: ఉద్ఘాతకం, రెండవది లపితం, అసత్ప్రలాపం, వాక్శ్రేణీ, నామ్నికా, విపణం.

వ్యాహారస్రిమతఞ్చైవ ఛలావస్కన్దితే తథా । గణ్డోఽథ మృదవశ్చైవ త్రయోదశమథాచితమ్ ।। ౩౪౦.

అలాగే వ్యాహార, శ్రీమత, ఛలావస్కందిత, గండ, మృదవ, పదమూడు భాగంగా ఆచితమ్ కూడా ఉంటాయి.

తాపసాదేః ప్రహసనం పరిహాసపరం వచః । మాయేన్ద్రజాలయుద్ధాదిబహులారభటీ స్మృతా ।। ౩౪౦.

తాపసులు మొదలైనవారి మాటలు, హాస్యానికి సంబంధించినవి ప్రహసనం. మాయ, యుద్ధం వంటి విషయాలు ఎక్కువగా ఉండే శైలిని ఆరభటీ అంటారు.

సఙ్‌క్షిప్తకారపాతౌ చ వస్తూత్థాపనమేవ చ ।। ౩౪౦.

సంక్షిప్తకారపాతం, విషయాన్ని స్థాపించడం కూడా ఇందులో ఉన్నాయి.

అగ్నిరువాచ చేష్టావిశేషమప్యఙ్గప్రత్యఙ్గే కర్మ్మ చానయోః । శరీరారమ్భమిచ్ఛన్తి ప్రాయః పూర్వ్వోఽవలాశ్రయః ।। ౩౪౧.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు — అవయవాలు, వాటి భాగాల ప్రత్యేకమైన కదలికలు శరీరచలనం అంటారు. సాధారణంగా చిన్నదానిపై ఆధారపడి మొదలవుతుంది.

లీలా విలాసో విచ్ఛిత్తిర్విభ్రమం కిలకిఞ్చితం । మోట్టాయితం కుట్టమితం వివ్వోకో లలితన్తథా ।। ౩౪౧.

లీల, విలాసం, వైవిధ్యం, గందరగోళం, కిలకించితం, మొట్టాయితం, కుట్టమితం, వివ్వోక, లలిత — ఇవే పేర్లు.

వికృతం క్రీड़ితం కేలిరితి ద్వాదశధైవ సః । లీలేష్టజనచేష్టానుకరణం సంవృతక్షయే ।। ౩౪౧.

వికృతం, క్రూరమైనది, క్రీడ — ఇలా మొత్తం పన్నెండు ఉంటాయి. ఆటపాటలవారి కదలికను, పని దాచినప్పుడు అనుకరిస్తారు.

విశేషాన్ దర్శయన్ కిఞ్చిద్విలాసః సద్భిరిష్యతే । హసితక్రన్దితాదీనాం సఙ్కరః కిలకిఞ్చితం ।। ౩౪౧.

కొంత ప్రత్యేకతను చూపించడాన్ని విలాసం అంటారు. నవ్వు, ఏడుపు మొదలైనవి కలిసినదాన్ని కిలకించితం అంటారు.

వికారః కోపి వివ్వోకో లలితం సౌకుమార్య్యతః । శిరః పాణిరుపః పార్శ్వఙ్గటిరఙ్‌ఘ్రిరితి క్రమాత్ ।। ౩౪౧.

వికారం అంటే మార్పు. వివ్వోక, లలిత అనేవి సున్నితత్వం వల్ల వస్తాయి. తల, చేయి, ప్రక్క, నడుము, కాలు — ఈ క్రమంలో ఉంటాయి.

అఙ్గని భ్రూలతాదీని ప్రత్యఙ్గాన్యభిజానతే । అడ్గప్రత్యఙ్గయోః కర్మ్మ ప్రయలజనితం వినా ।। ౩౪౧.

కళ్లపై భాగాలు, కనుబొమలు మొదలైన అవయవాలు, ఉప అవయవాలు మనం గుర్తించగలం. కానీ, అవి చేసే పనులు సాధన లేకుండా కలుగవు.

న ప్రయోగః క్కచిన్ముఖ్యన్తిరశ్చీనఞ్చ తత్ క్కచిచ్ । ఆకమ్పితం కమ్పితఞ్చ౧ ధూతం విధూతమేవ చ ।। ౩౪౧.

ఎక్కడా ప్రధానమైన ప్రయోగం ఉండదు, కొన్ని చోట్ల అది పక్కదారి పడుతుంది. కంపించడం, వణుకడం, ఊగడం, బలంగా కదలడం కూడా చెప్పబడింది.