అగ్నిపురాణమ్

అనిబద్ధప్రలాపాదిరున్మాదో మదనాదిభిః । తత్వజ్ఞానాదినా చేతఃకషాయోపరమః శమః ।। ౩౩౯.

అనియంత్రితంగా మాట్లాడటం, ప్రవర్తించడం మద్యం వంటి కారణాలతో వచ్చే ఉన్మాదం. నిజమైన జ్ఞానం వంటివాటితో మనస్సులోని మలినాలు పోవడాన్ని శమం అంటారు.

కవిభిర్యోజనీయా వై భావాః కావ్యాదికే రసాః । విభావ్యతే హి రత్యాదిర్యత్ర యేన విభావ్యతే ।। ౩౩౯.

కవులు ఉపయోగించే భావాలు, కావ్యాల్లో కనిపించే రసాలు, ప్రేమ మొదలైన అనుభూతులు — ఇవన్నీ మన హృదయంలో ఎలా ప్రబలంగా కనిపిస్తాయో, అవే వాటి ద్వారా వెలుగులోకి వస్తాయి.

విభావో నామ స ద్వేధాలమ్బనోద్దీపనాత్మకః । రత్యాదిభావవర్గోఽయం యమాజీవ్యోపజాయతే ।। ౩౩౯.

దీనిని 'విభావం' అంటారు. ఇది రెండు విధాలుగా ఉంటుంది — ఆధారంగా ఉండేది, ప్రేరణ కలిగించేది. ప్రేమ మొదలైన భావాలు ఇవి కలిగినప్పుడు మనలో ఉద్భవిస్తాయి.

ఆలమ్బనవిభావోఽసౌ నాయకాదిభవస్తథా । ధీరోదాత్తో ధీరోద్ధతః స్యాద్ధీరలలితస్తథా ।। ౩౩౯.

ఆధార విభావం అంటే నాయకుడు మొదలైనవారి ద్వారా కలిగేది. నాయకుడు నాలుగు విధాలుగా ఉంటాడు — శాంతంగా, గంభీరంగా, ధైర్యంగా, సున్నితంగా.

ధీరప్రశాన్త ఇత్యేవం చతుర్ద్ధా నాయకః స్మృతః । అనుకూలో దక్షఇణశ్చ శఠో ధృష్టః ప్రవర్త్తితః ।। ౩౩౯.

నాయకుడు ఈ నాలుగు రకాలుగా గుర్తించబడతాడు — అనుకూలుడు, నిపుణుడు, మాయగాడు, ధైర్యవంతుడు, చురుకైనవాడు.

పీఠమర్ద్దో విటశ్చైవ విదూషక ఇతి త్రయః । శ్రృడ్గారే నర్మ్మసచివా నాయకస్యానునాయకా ।। ౩౩౯.

పీఠమర్దుడు, వినోదప్రియుడు, విదూషకుడు — వీరు ముగ్గురు నాయకుని ప్రేమలో సహాయులు, అతని మిత్రులుగా ఉంటారు.

పీఠమర్ద్దః సమ్బలకః శ్రీమాంస్తద్వేశజో విటః । విదూషకో వైహసికస్త్వష్టనాయకనాయికాః ।। ౩౩౯.

పీఠమర్దుడు సహాయకుడు, వినోదప్రియుడు ప్రత్యర్థి, విదూషకుడు హాస్యకారుడు. వీరే ఉపనాయకులు, ఉపనాయికలు.

స్వకీయా పరకీయా చ పునర్భూరితి కౌశికాః । సామాన్యా న పునర్భూరిరిత్యాద్యా బహుభేదతః ।। ౩౩౯.

నాయికలు — స్వంతమైనవారు, పరాయివారు, మళ్లీ పెళ్లి అయినవారు అని వర్గీకరిస్తారు. నిపుణులు సాధారణమైనవారు, మళ్లీ పెళ్లి కానివారు, ఇంకా అనేక రకాలుగా చెబుతారు.

ఉద్దీపనవిభావాస్తే సంస్కారైర్వివిధైః స్థితైః । ఆలమ్బనవిభావేషు భావానుద్దీపయన్తి యే ।। ౩౩౯.

ప్రేరణ విభావాలు అనేక రకాల స్మృతుల ద్వారా, ఆధార విభావాల్లో భావాలను ఉత్తేజింపజేస్తాయి.

చతుఃషష్టికలా ద్వేధా కర్మ్మాద్యైర్గీతికాదిభిః । కుహకం స్మృతిరప్యేషాం ప్రాయో హాసోపహారకః ।। ౩౩౯.

అరవై నాలుగు కళలు రెండు విధాలుగా ఉంటాయి — క్రియలు, పాటలు మొదలైనవి. వీటి నైపుణ్యం, స్మృతి ఎక్కువగా వినోదానికి ఉపయోగపడతాయి.

ఆలమ్బనవిభావస్య భావైరుద్వుద్ధసంస్కృతైః । మనోవాగ్‌బుద్ధివపుషాం స్మృతీచ్ఛాద్వేషయత్నత ।। ౩౩౯.

ఆధార విభావాల ద్వారా మెరుగుపడిన భావాలతో మనస్సు, మాట, బుద్ధి, శరీరం — స్మృతి, కోరిక, ద్వేషం, ప్రయత్నం వల్ల కదులుతాయి.

ఆరమ్భ ఏవ విదుషామనుభావ ఇతి స్మృతః । స చానుభూయతే చాత్ర భవత్యుత నిరుచ్యతే ।। ౩౩౯.

పండితులకు ఆరంభమే అనుభావం అని అంటారు. అది ఇక్కడ అనుభూతి చెందబడుతుంది, అలాగే వివరించబడుతుంది.

మనోవ్యాపారభూయిష్ఠో మన ఆరమ్భ ఉచ్యతే । ద్వివిధః పౌరుషస్త్రైణ ఈట్టశోఽపి ప్రసిధ్యతి ।। ౩౩౯.

మనస్సు ప్రారంభం అనేది ప్రధానమైన మానసిక చర్యగా పిలుస్తారు. ఇది రెండు రకాలుగా ఉంటుంది. మగవారి లక్షణాలు మూడు విధాలుగా ప్రసిద్ధి చెందాయి.

శోభా విలాసో మాధుర్య్యం స్థైర్య్యం గామ్భీర్య్యమేవ చ । లలితఞ్చ తథౌదార్య్యన్తేజోఽష్టావితి పౌరుషాః ।। ౩౩౯.

కాంతి, వినోదం, మాధుర్యం, స్థిరత్వం, గంభీరత, లాలిత్యం, ఉదారత, తేజస్సు — ఇవే ఎనిమిది పురుష లక్షణాలు.

నీచనిన్దోత్తమస్పర్ద్ధా శౌర్య్యం దాక్షాదికారణం । మనోధర్మ్మే భవేచ్ఛోభా శోభతే భవనం యథా ।। ౩౩౯.

తక్కువవారు, నిందితులు, ఉత్తములు మధ్య పోటీ, శౌర్యం, నైపుణ్యం మొదలైన కారణాలు — మానసిక లక్షణాల్లో కాంతి ఇల్లు ఎలా ప్రకాశిస్తుందో అలా వెలుగుతుంది.

భావో హావశ్చ హేలా చ శోభా కాన్తిస్తథైవ చ । దీప్తిర్మ్మాధుర్య్యశౌర్య్యే చ ప్రాగలూభ్యం స్యాదుదారతా ।। ౩౩౯.

భావం, హావం, ఆటపాటలు, కాంతి, అందం, తేజస్సు, మాధుర్యం, శౌర్యం, ధైర్యం, ఉదారత — ఇవన్నీ కనిపిస్తాయి.

స్థైర్య్యం గమ్భీరతా స్త్రీణాం విభావా ద్వాదశేరితాః । భావో విలాసో హావః స్యాద్భావః కిఞ్చిచ్చ హర్షజః ।। ౩౩౯.

స్థిరత్వం, గంభీరత — ఇవి స్త్రీలకు సంబంధించిన విభావాలు, ఇవి పన్నెండు అని చెబుతారు. భావం, వినోదం, హావం — ఇవి భావాలు, కొన్ని ఆనందం వల్ల కలుగుతాయి.

విలాపో దుఃఖవచనమనులాపోఽసకృద్వచః । సంలాప ఉక్తప్రత్యుక్తమపలాపోఽన్యథావచః ।। ౩౩౯.

విలాపం అంటే దుఃఖాన్ని చెప్పే మాట. పదే పదే చెప్పడాన్ని అనులాపం అంటారు. సంభాషణ అంటే ప్రశ్న, సమాధానం. అపలాపం అంటే వేరే విషయాన్ని చెప్పడం.

వార్త్తాప్రయాణం సన్దేశో నిర్దేశః ప్రతిపాదనమ్ । తత్త్వదేశోఽతిదేశోఽయమపదేశోఽన్యవర్ణనమ్ ।। ౩౩౯.

వార్త, ప్రయాణం, సందేశం, ఉపదేశం, వివరించడం, సత్యాన్ని చెప్పడం, మరింత వివరించడం, పరోక్షంగా చెప్పడం — ఇవే పలురకాల మాటలు.

ఉపదేశశ్చ శిక్షావాక్ వ్యాజోక్తిర్వ్యపదేశకః । వోధాయ ఏష వ్యాపారః సుబుద్ధ్యారమ్భ ఇష్యతే ।। ౩౩౯.

బోధించడానికి ఉపదేశం, బోధన, సూచన, పేరుపెట్టు వంటి పనులు తెలివిగా చేయాలి.

తస్య భేదాస్త్రయస్తే చ రీతివృత్తిప్రవృత్తయః ।। ౩౩౯.

అవి మూడు విధాలుగా ఉంటాయి — శైలి, విధానం, ప్రవర్తన అని చెప్పవచ్చు.

అగ్నిరువాచ వాగ్విద్యాసమ్ప్రతిజ్ఞనే రీతిః సాపి చతుర్విధా । పాఞ్చలీ గౌड़దేశీయా వైదర్భీ లాటజా తథా ।। ౩౪౦.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు — మాట, జ్ఞానం చెప్పడంలో శైలి కూడా నాలుగు రకాలుగా ఉంటుంది: పాంచాలీ, గౌడీయ, వైదర్భీ, లాటీ అని.

ఉపచారయుతా మృద్వీ పాఞ్చాలీ హ్రస్వవిగ్రహా । అనవస్థితసన్దర్భా గౌడీయా దీర్ఘవిగ్రహా ।। ౩౪౦.

పాంచాలీ శైలి మృదువుగా, అలంకారాలతో, చిన్న చిన్న వాక్యాలతో ఉంటుంది. గౌడీయ శైలి సందర్భంలో స్థిరంగా ఉండదు, దీర్ఘమైన వాక్యాలతో ఉంటుంది.

ఉపచారైర్న్న బహుభిరుపచారైర్వివర్జ్జితా । నాతికోమలసన్దర్భా వైదర్భీ ముక్తవింగ్రహా ।। ౩౪౦.

వైదర్భీ శైలిలో ఎక్కువ అలంకారాలు ఉండవు, పూర్తిగా లేకపోయినా కాదు; సందర్భం మితంగా మృదువుగా ఉంటుంది, వాక్య నిర్మాణం స్వేచ్ఛగా ఉంటుంది.

లాజీయా స్ఫుజసన్దర్భా నాతివిస్ఫురవిగ్రాహా । పరిత్యక్తాపి భూయోభిరుపచారైరుదాహృతా ।। ౩౪౦.

లాటీ శైలిలో భావం స్పష్టంగా ఉంటుంది, నిర్మాణం ఎక్కువగా విస్తరించదు, కొన్నిసార్లు ఎక్కువ అలంకారాలతో కూడా ఉంటుంది.

క్రియాస్వవిషమా వృత్తిర్భారత్యారభటీ తథా । కౌశికీ సాత్వతీ చైతి సా చతుర్ద్ధా ప్రతిష్ఠితా ।। ౩౪౦.

క్రియల్లో విధానం సమంగా ఉంటుంది. భారతీ, ఆరభటీ, కౌశికీ, సాత్వతీ — ఇవి నాలుగు ప్రధానమైనవి.

వాక్‌ప్రధానా నరప్రాయా స్త్రీయుక్తా ప్రాకృతోక్తితా । భరతేన ప్రణీతత్వాత్ భారతీ రీతిరుచ్యతే ।। ౩౪౦.

భారతీ శైలి మాటకు ప్రాముఖ్యత ఇస్తుంది, ఎక్కువగా పురుషులు, కొన్నిసార్లు స్త్రీలు కూడా వాడతారు, ప్రాకృత పదాలు ఉంటాయి. భారతుడు స్థాపించినందున దీనిని భారతీ అంటారు.

చత్వార్య్యఙ్గాని భారత్యా వీథీ ప్రహసనన్తథా । ప్రస్తావనా నాటకాదేర్వ్వీథ్యఙ్గాశ్చ త్రయోదశ ।। ౩౪౦.

భారతీకి నాలుగు భాగాలు ఉన్నాయి: వీథీ, ప్రహసనం మొదలైనవి. నాటకానికి ప్రస్తావన, వీథీకి పదమూడు భాగాలు ఉంటాయి.

ఉద్‌ఘాతకం తథైవ స్యాల్లపితం స్యాద్‌ద్వితీయకమ్ । అసత్ప్రలాపో వాక్‌శ్రేణీ నాంనికా విపణన్తథా ।। ౩౪౦.

అవి: ఉద్ఘాతకం, రెండవది లపితం, అసత్ప్రలాపం, వాక్శ్రేణీ, నామ్నికా, విపణం.