అగ్నిపురాణమ్

క్రియాతిశయజన్మాన్తఃశరీరోత్థక్లమః శ్రమః । శ్రృఙ్గారాదిక్రియాద్వేషశ్చిత్తస్యాలస్యముచ్యతే ।। ౩౩౯.

చాలా పని చేసినప్పుడు శరీరం అలసిపోవడాన్ని శ్రమం అంటారు. ప్రేమ వంటి పనులపట్ల విరక్తి, మనస్సు చేయకూడదన్న భావనను ఆలస్యము అంటారు.

దైన్యం సత్త్వాదపభ్రంశశ్చిన్తార్థపరిభావనం । ఇతికర్త్తవ్యతోపాయాదర్శనం మోహ ఉచ్యతే ।। ౩౩౯.

దైన్యం అనేది ప్రాణశక్తి తగ్గిపోవడం, ఎప్పుడూ ఆలోచనలో మునిగిపోవడం. ఏం చేయాలో, దానికి మార్గం ఏంటో తెలియకపోవడాన్ని మోహం అంటారు.

స్మృతిః స్యాదనుభూతస్య వస్తునః ప్రతివిమ్బనం । మతిరర్థపరిచ్ఛేదస్తత్త్వజ్ఞానోపనాయితః ।। ౩౩౯.

మన అనుభవించిన విషయాన్ని గుర్తు చేసుకోవడాన్ని స్మృతి అంటారు. ఏదైనా విషయాన్ని నిజంగా తెలుసుకోవడం వల్ల వచ్చే వివేచనను మతి అంటారు.

వ్రీడానురాగాదిభవః సఙ్కోచః కోపి చేతసః । భవేచ్చపలతాఽస్థైర్యం హర్షశ్చిత్తప్రసన్నతా ।। ౩౩౯.

లజ్జ, ప్రేమ వంటి భావాల వల్ల మనస్సు సంకోచిస్తుంది. చంచలత్వం అనేది స్థిరంగా లేకపోవడం; ఆనందం అనేది మనస్సు ఉల్లాసంగా ఉండడం.

ఆవేశశ్చ ప్రతీకారః శయో వైధుర్య్యమాత్మనః । కర్త్తవ్యే ప్రతిభాభ్రంశో జड़తేత్యభిధీయతే ।। ౩౩౯.

ఆవేశం, పరిహారం, తాను ఎవరో తెలియకపోవడం ఇవన్నీ మనస్సు కలవరానికి ఉదాహరణలు. ఏం చేయాలో తెలియకపోవడాన్ని జరత్ అంటారు.

ఇష్టప్రాప్తేరుపచితః సమ్పదాభ్యుదయో ధృతిః । గర్వ్వః పరేష్వవజ్ఞానమాత్మన్యుత్కర్షభావానా ।। ౩౩౯.

ఇష్టమైనది లభించడంతో, సంపద పెరగడం వల్ల కలిగే సంతృప్తిని ధృతి అంటారు. ఇతరులకంటే తాను గొప్పవాడినన్న భావన గర్వంగా ఉంటుంది.

భవేద్విషాదో దైవాదేర్విఘాతోఽభీష్టవస్తుని । ఔస్సుక్యమీష్సితాప్రాప్తేర్వాఞ్ఛయా తరలా స్థితిః ।। ౩౩౯.

దైవం వంటి కారణాలతో ఇష్టమైనది దక్కకపోతే విషాదం కలుగుతుంది. కోరిక తీరకపోవడం వల్ల మనస్సు స్థిరంగా ఉండదు, అది చంచలత్వం.

చిత్తేన్ద్రియాణాం స్తైమిత్యమపస్మారోఽచలా స్థితిః । యుద్‌ధే బాధాదిభీస్త్రాసో వీప్సా చిత్తచమత్కృతిః ।। ౩౩౯.

మనస్సు, ఇంద్రియాలు స్థిరంగా ఉండటం అపస్మారంగా పిలుస్తారు, అది కదలని స్థితి. యుద్ధంలో లేదా ఇబ్బందుల్లో భయం కలుగుతుంది; విప్సా అనేది మనస్సు ఆశ్చర్యానికి పేరు.

క్రోధస్యాప్రశమోఽమర్షః ప్రబోధశ్తేచనోదయః । అవహిత్థం భవేద్‌గుప్తిరిఙ్గితాకారగోచరా ।। ౩౩౯.

కోపం తగ్గకపోవడాన్ని అమర్షం అంటారు; పదునుగా మేల్కొనడం ప్రబోధం. మనసులోని భావాలను దాచిపెట్టడాన్ని అవహిత్థం అంటారు, అది హావభావాల ద్వారా తెలుస్తుంది.

రోషతో గురువాగ్దణ్డపారుష్యం విదురుగ్రతాం । ఊహో వితర్కః స్యాద్వ్యాధిర్మనోవపురవగ్రహః ।। ౩౩౯.

కోపంతో గురువు చెప్పే కఠినమైన మాటలు ఉగ్రత. ఊహ అనేది ఊహించుకోవడం, వితర్కం అనేది తర్కించడం, వ్యాధి అనేది మనస్సు, శరీరం బాధపడడం.

అనిబద్ధప్రలాపాదిరున్మాదో మదనాదిభిః । తత్వజ్ఞానాదినా చేతఃకషాయోపరమః శమః ।। ౩౩౯.

అనియంత్రితంగా మాట్లాడటం, ప్రవర్తించడం మద్యం వంటి కారణాలతో వచ్చే ఉన్మాదం. నిజమైన జ్ఞానం వంటివాటితో మనస్సులోని మలినాలు పోవడాన్ని శమం అంటారు.

కవిభిర్యోజనీయా వై భావాః కావ్యాదికే రసాః । విభావ్యతే హి రత్యాదిర్యత్ర యేన విభావ్యతే ।। ౩౩౯.

కవులు ఉపయోగించే భావాలు, కావ్యాల్లో కనిపించే రసాలు, ప్రేమ మొదలైన అనుభూతులు — ఇవన్నీ మన హృదయంలో ఎలా ప్రబలంగా కనిపిస్తాయో, అవే వాటి ద్వారా వెలుగులోకి వస్తాయి.

విభావో నామ స ద్వేధాలమ్బనోద్దీపనాత్మకః । రత్యాదిభావవర్గోఽయం యమాజీవ్యోపజాయతే ।। ౩౩౯.

దీనిని 'విభావం' అంటారు. ఇది రెండు విధాలుగా ఉంటుంది — ఆధారంగా ఉండేది, ప్రేరణ కలిగించేది. ప్రేమ మొదలైన భావాలు ఇవి కలిగినప్పుడు మనలో ఉద్భవిస్తాయి.

ఆలమ్బనవిభావోఽసౌ నాయకాదిభవస్తథా । ధీరోదాత్తో ధీరోద్ధతః స్యాద్ధీరలలితస్తథా ।। ౩౩౯.

ఆధార విభావం అంటే నాయకుడు మొదలైనవారి ద్వారా కలిగేది. నాయకుడు నాలుగు విధాలుగా ఉంటాడు — శాంతంగా, గంభీరంగా, ధైర్యంగా, సున్నితంగా.

ధీరప్రశాన్త ఇత్యేవం చతుర్ద్ధా నాయకః స్మృతః । అనుకూలో దక్షఇణశ్చ శఠో ధృష్టః ప్రవర్త్తితః ।। ౩౩౯.

నాయకుడు ఈ నాలుగు రకాలుగా గుర్తించబడతాడు — అనుకూలుడు, నిపుణుడు, మాయగాడు, ధైర్యవంతుడు, చురుకైనవాడు.

పీఠమర్ద్దో విటశ్చైవ విదూషక ఇతి త్రయః । శ్రృడ్గారే నర్మ్మసచివా నాయకస్యానునాయకా ।। ౩౩౯.

పీఠమర్దుడు, వినోదప్రియుడు, విదూషకుడు — వీరు ముగ్గురు నాయకుని ప్రేమలో సహాయులు, అతని మిత్రులుగా ఉంటారు.

పీఠమర్ద్దః సమ్బలకః శ్రీమాంస్తద్వేశజో విటః । విదూషకో వైహసికస్త్వష్టనాయకనాయికాః ।। ౩౩౯.

పీఠమర్దుడు సహాయకుడు, వినోదప్రియుడు ప్రత్యర్థి, విదూషకుడు హాస్యకారుడు. వీరే ఉపనాయకులు, ఉపనాయికలు.

స్వకీయా పరకీయా చ పునర్భూరితి కౌశికాః । సామాన్యా న పునర్భూరిరిత్యాద్యా బహుభేదతః ।। ౩౩౯.

నాయికలు — స్వంతమైనవారు, పరాయివారు, మళ్లీ పెళ్లి అయినవారు అని వర్గీకరిస్తారు. నిపుణులు సాధారణమైనవారు, మళ్లీ పెళ్లి కానివారు, ఇంకా అనేక రకాలుగా చెబుతారు.

ఉద్దీపనవిభావాస్తే సంస్కారైర్వివిధైః స్థితైః । ఆలమ్బనవిభావేషు భావానుద్దీపయన్తి యే ।। ౩౩౯.

ప్రేరణ విభావాలు అనేక రకాల స్మృతుల ద్వారా, ఆధార విభావాల్లో భావాలను ఉత్తేజింపజేస్తాయి.

చతుఃషష్టికలా ద్వేధా కర్మ్మాద్యైర్గీతికాదిభిః । కుహకం స్మృతిరప్యేషాం ప్రాయో హాసోపహారకః ।। ౩౩౯.

అరవై నాలుగు కళలు రెండు విధాలుగా ఉంటాయి — క్రియలు, పాటలు మొదలైనవి. వీటి నైపుణ్యం, స్మృతి ఎక్కువగా వినోదానికి ఉపయోగపడతాయి.

ఆలమ్బనవిభావస్య భావైరుద్వుద్ధసంస్కృతైః । మనోవాగ్‌బుద్ధివపుషాం స్మృతీచ్ఛాద్వేషయత్నత ।। ౩౩౯.

ఆధార విభావాల ద్వారా మెరుగుపడిన భావాలతో మనస్సు, మాట, బుద్ధి, శరీరం — స్మృతి, కోరిక, ద్వేషం, ప్రయత్నం వల్ల కదులుతాయి.

ఆరమ్భ ఏవ విదుషామనుభావ ఇతి స్మృతః । స చానుభూయతే చాత్ర భవత్యుత నిరుచ్యతే ।। ౩౩౯.

పండితులకు ఆరంభమే అనుభావం అని అంటారు. అది ఇక్కడ అనుభూతి చెందబడుతుంది, అలాగే వివరించబడుతుంది.

మనోవ్యాపారభూయిష్ఠో మన ఆరమ్భ ఉచ్యతే । ద్వివిధః పౌరుషస్త్రైణ ఈట్టశోఽపి ప్రసిధ్యతి ।। ౩౩౯.

మనస్సు ప్రారంభం అనేది ప్రధానమైన మానసిక చర్యగా పిలుస్తారు. ఇది రెండు రకాలుగా ఉంటుంది. మగవారి లక్షణాలు మూడు విధాలుగా ప్రసిద్ధి చెందాయి.

శోభా విలాసో మాధుర్య్యం స్థైర్య్యం గామ్భీర్య్యమేవ చ । లలితఞ్చ తథౌదార్య్యన్తేజోఽష్టావితి పౌరుషాః ।। ౩౩౯.

కాంతి, వినోదం, మాధుర్యం, స్థిరత్వం, గంభీరత, లాలిత్యం, ఉదారత, తేజస్సు — ఇవే ఎనిమిది పురుష లక్షణాలు.

నీచనిన్దోత్తమస్పర్ద్ధా శౌర్య్యం దాక్షాదికారణం । మనోధర్మ్మే భవేచ్ఛోభా శోభతే భవనం యథా ।। ౩౩౯.

తక్కువవారు, నిందితులు, ఉత్తములు మధ్య పోటీ, శౌర్యం, నైపుణ్యం మొదలైన కారణాలు — మానసిక లక్షణాల్లో కాంతి ఇల్లు ఎలా ప్రకాశిస్తుందో అలా వెలుగుతుంది.

భావో హావశ్చ హేలా చ శోభా కాన్తిస్తథైవ చ । దీప్తిర్మ్మాధుర్య్యశౌర్య్యే చ ప్రాగలూభ్యం స్యాదుదారతా ।। ౩౩౯.

భావం, హావం, ఆటపాటలు, కాంతి, అందం, తేజస్సు, మాధుర్యం, శౌర్యం, ధైర్యం, ఉదారత — ఇవన్నీ కనిపిస్తాయి.

స్థైర్య్యం గమ్భీరతా స్త్రీణాం విభావా ద్వాదశేరితాః । భావో విలాసో హావః స్యాద్భావః కిఞ్చిచ్చ హర్షజః ।। ౩౩౯.

స్థిరత్వం, గంభీరత — ఇవి స్త్రీలకు సంబంధించిన విభావాలు, ఇవి పన్నెండు అని చెబుతారు. భావం, వినోదం, హావం — ఇవి భావాలు, కొన్ని ఆనందం వల్ల కలుగుతాయి.

విలాపో దుఃఖవచనమనులాపోఽసకృద్వచః । సంలాప ఉక్తప్రత్యుక్తమపలాపోఽన్యథావచః ।। ౩౩౯.

విలాపం అంటే దుఃఖాన్ని చెప్పే మాట. పదే పదే చెప్పడాన్ని అనులాపం అంటారు. సంభాషణ అంటే ప్రశ్న, సమాధానం. అపలాపం అంటే వేరే విషయాన్ని చెప్పడం.

వార్త్తాప్రయాణం సన్దేశో నిర్దేశః ప్రతిపాదనమ్ । తత్త్వదేశోఽతిదేశోఽయమపదేశోఽన్యవర్ణనమ్ ।। ౩౩౯.

వార్త, ప్రయాణం, సందేశం, ఉపదేశం, వివరించడం, సత్యాన్ని చెప్పడం, మరింత వివరించడం, పరోక్షంగా చెప్పడం — ఇవే పలురకాల మాటలు.