అగ్నిపురాణమ్

హర్వాదిభిశ్చ మనసో వికాశో హాస ఉచ్యతే । చిత్రాదిదర్శనాచ్చేతోవైక్లవ్యం బ్రువతే భయమ్ ।। ౩౩౯.

హర్షం మొదలైన వాటితో మనసు విస్తరించడాన్ని హాస్యం అంటారు. విచిత్రమైన వాటిని చూసి మనసు కలవరపడితే దాన్ని భయం అంటారు.

జుగుప్సా చ పదార్థానాం నిన్దా దౌర్భాగ్యవాహినాం । విస్మయోఽతిశయేనార్థదర్శనాచ్చిత్తవిస్తృతిః ।। ౩౩౯.

వస్తువుల పట్ల అసహ్యం కలిగితే దాన్ని జుగుప్సా అంటారు. దురదృష్టంతో నింద కలుగుతుంది. అసాధారణమైనదాన్ని చూసి ఆశ్చర్యం పుడుతుంది, మనసు విస్తరిస్తుంది.

అష్టౌ స్తమ్భాదయః సత్త్వాద్రజసస్తమసః పరమ్ । స్తమ్భశ్చేష్టాప్రతీఘాతో భయరాగాద్యుపాహితః ।। ౩౩౯.

స్థంభం మొదలైన ఎనిమిది భావాలు సత్త్వ, రజస్, తమస్‌లకు అతీతంగా ఉంటాయి. స్థంభం అనేది భయం, రాగం మొదలైన వాటి వల్ల క్రియ ఆగిపోవడమే.

శ్రమరాగాద్యుపేతాన్తఃక్షోభజన్మ వపుర్జ్జలం । స్వేదో హర్షాదిభిర్ద్దేహోచ్ఛాసాఽన్తఃపులకోద్‌గమః ।। ౩౩౯.

శ్రమం, రాగం వంటి కారణాల వల్ల శరీరంలో లోపల కలకలం కలిగి, చెమటగా మారుతుంది. ఆనందం, భయం వంటి భావాల వల్ల చెమట వస్తుంది; అలాగే, లోపల తీవ్రమైన అనుభూతుల వల్ల రోమాలు నిక్కబొడుచుకుంటాయి.

హర్షాదిజన్మవాక్సఙ్గః స్వరభేదో భయాదిభిః । మనోవైక్లవ్యమిచ్ఛన్తి శోకమిష్టక్షయాదిభిః ।। ౩౩౯.

ఆనందం వంటి భావాల వల్ల మాటలు పుడతాయి; భయం వంటివాటితో స్వరం మారుతుంది. మనస్సు కలవరపడటం దుఃఖంలో, ఇష్టమైనది పోయినప్పుడు శోకం కలుగుతుంది.

క్రోధస్తైక్ష్ణప్రబోధశ్చ ప్రతికూ లానుకారిణి । పురుషార్థసమాప్త్యార్థో యః స ఉత్సాహ ఉచ్యతే ।। ౩౩౯.

కోపం ఉన్నప్పుడు మనసు పదునుగా మేల్కొంటుంది, ముఖ్యంగా ఎదురు మాట్లాడేవారిపై. మనుష్యుని లక్ష్యాలను సాధించేందుకు ఉండే శక్తిని ఉత్సాహం అంటారు.

చిత్తక్షోభభవోత్తమ్భో వేపథుః పరికీర్త్తితః । వైవర్ణ్యఞ్చ విచషాదాదిజన్మా కాన్తివిపర్య్యయః ।। ౩౩౯.

మనస్సు కలవరంతో, భయంతో శరీరం వణికిపోవడాన్ని వేపము అంటారు. ఆందోళన వల్ల రంగు మారడం, ముఖం మసకబారడం వంటి మార్పులు కలుగుతాయి.

దుఃఖానన్దాదిజన్నేత్రజలమశ్రు చ విశ్రుతమ్ । ఇన్ద్రియాణామస్తమయః ప్రలయో లఙ్ఘనాదిభిః ।। ౩౩౯.

దుఃఖం, ఆనందం వంటి భావాల వల్ల కన్నీళ్లు వస్తాయని అందరికీ తెలుసు. ఇంద్రియాలు పనిచేయకపోవడం, మూర్చ వంటి వాటి ద్వారా ప్రళయం కలుగుతుంది.

వైరాగ్యాదిర్మ్మనః ఖేదో నిర్వేద ఇతి కథ్యతే । మనః పీड़దిజన్మా చ సాదో గ్లానిః శరీరగా ।। ౩౩౯.

విరక్తి వంటి భావాల వల్ల మనస్సు అలసటకు లోనవుతుంది, దీనిని నిర్వేదం అంటారు. బాధ వంటివాటితో మనస్సు బలహీనపడటం, అది శరీరంలో కనిపించడాన్ని గ్లానీ అంటారు.

శఙ్కానిష్టాగమోత్ప్రేక్షా స్యాదసూయా చ మత్సరః । మదిరాద్యుపయోగోత్థం మనః సంమోహనం మదః ।। ౩౩౯.

సందేహం అనేది అనిశ్టం జరుగుతుందేమో అన్న భావన, ఊహ, అనుమానం. అసూయను మత్సరం అంటారు. మద్యం వంటి పదార్థాలు తాగితే మనస్సు మత్తులో పడిపోతుంది, దీనిని మదము అంటారు.

క్రియాతిశయజన్మాన్తఃశరీరోత్థక్లమః శ్రమః । శ్రృఙ్గారాదిక్రియాద్వేషశ్చిత్తస్యాలస్యముచ్యతే ।। ౩౩౯.

చాలా పని చేసినప్పుడు శరీరం అలసిపోవడాన్ని శ్రమం అంటారు. ప్రేమ వంటి పనులపట్ల విరక్తి, మనస్సు చేయకూడదన్న భావనను ఆలస్యము అంటారు.

దైన్యం సత్త్వాదపభ్రంశశ్చిన్తార్థపరిభావనం । ఇతికర్త్తవ్యతోపాయాదర్శనం మోహ ఉచ్యతే ।। ౩౩౯.

దైన్యం అనేది ప్రాణశక్తి తగ్గిపోవడం, ఎప్పుడూ ఆలోచనలో మునిగిపోవడం. ఏం చేయాలో, దానికి మార్గం ఏంటో తెలియకపోవడాన్ని మోహం అంటారు.

స్మృతిః స్యాదనుభూతస్య వస్తునః ప్రతివిమ్బనం । మతిరర్థపరిచ్ఛేదస్తత్త్వజ్ఞానోపనాయితః ।। ౩౩౯.

మన అనుభవించిన విషయాన్ని గుర్తు చేసుకోవడాన్ని స్మృతి అంటారు. ఏదైనా విషయాన్ని నిజంగా తెలుసుకోవడం వల్ల వచ్చే వివేచనను మతి అంటారు.

వ్రీడానురాగాదిభవః సఙ్కోచః కోపి చేతసః । భవేచ్చపలతాఽస్థైర్యం హర్షశ్చిత్తప్రసన్నతా ।। ౩౩౯.

లజ్జ, ప్రేమ వంటి భావాల వల్ల మనస్సు సంకోచిస్తుంది. చంచలత్వం అనేది స్థిరంగా లేకపోవడం; ఆనందం అనేది మనస్సు ఉల్లాసంగా ఉండడం.

ఆవేశశ్చ ప్రతీకారః శయో వైధుర్య్యమాత్మనః । కర్త్తవ్యే ప్రతిభాభ్రంశో జड़తేత్యభిధీయతే ।। ౩౩౯.

ఆవేశం, పరిహారం, తాను ఎవరో తెలియకపోవడం ఇవన్నీ మనస్సు కలవరానికి ఉదాహరణలు. ఏం చేయాలో తెలియకపోవడాన్ని జరత్ అంటారు.

ఇష్టప్రాప్తేరుపచితః సమ్పదాభ్యుదయో ధృతిః । గర్వ్వః పరేష్వవజ్ఞానమాత్మన్యుత్కర్షభావానా ।। ౩౩౯.

ఇష్టమైనది లభించడంతో, సంపద పెరగడం వల్ల కలిగే సంతృప్తిని ధృతి అంటారు. ఇతరులకంటే తాను గొప్పవాడినన్న భావన గర్వంగా ఉంటుంది.

భవేద్విషాదో దైవాదేర్విఘాతోఽభీష్టవస్తుని । ఔస్సుక్యమీష్సితాప్రాప్తేర్వాఞ్ఛయా తరలా స్థితిః ।। ౩౩౯.

దైవం వంటి కారణాలతో ఇష్టమైనది దక్కకపోతే విషాదం కలుగుతుంది. కోరిక తీరకపోవడం వల్ల మనస్సు స్థిరంగా ఉండదు, అది చంచలత్వం.

చిత్తేన్ద్రియాణాం స్తైమిత్యమపస్మారోఽచలా స్థితిః । యుద్‌ధే బాధాదిభీస్త్రాసో వీప్సా చిత్తచమత్కృతిః ।। ౩౩౯.

మనస్సు, ఇంద్రియాలు స్థిరంగా ఉండటం అపస్మారంగా పిలుస్తారు, అది కదలని స్థితి. యుద్ధంలో లేదా ఇబ్బందుల్లో భయం కలుగుతుంది; విప్సా అనేది మనస్సు ఆశ్చర్యానికి పేరు.

క్రోధస్యాప్రశమోఽమర్షః ప్రబోధశ్తేచనోదయః । అవహిత్థం భవేద్‌గుప్తిరిఙ్గితాకారగోచరా ।। ౩౩౯.

కోపం తగ్గకపోవడాన్ని అమర్షం అంటారు; పదునుగా మేల్కొనడం ప్రబోధం. మనసులోని భావాలను దాచిపెట్టడాన్ని అవహిత్థం అంటారు, అది హావభావాల ద్వారా తెలుస్తుంది.

రోషతో గురువాగ్దణ్డపారుష్యం విదురుగ్రతాం । ఊహో వితర్కః స్యాద్వ్యాధిర్మనోవపురవగ్రహః ।। ౩౩౯.

కోపంతో గురువు చెప్పే కఠినమైన మాటలు ఉగ్రత. ఊహ అనేది ఊహించుకోవడం, వితర్కం అనేది తర్కించడం, వ్యాధి అనేది మనస్సు, శరీరం బాధపడడం.

అనిబద్ధప్రలాపాదిరున్మాదో మదనాదిభిః । తత్వజ్ఞానాదినా చేతఃకషాయోపరమః శమః ।। ౩౩౯.

అనియంత్రితంగా మాట్లాడటం, ప్రవర్తించడం మద్యం వంటి కారణాలతో వచ్చే ఉన్మాదం. నిజమైన జ్ఞానం వంటివాటితో మనస్సులోని మలినాలు పోవడాన్ని శమం అంటారు.

కవిభిర్యోజనీయా వై భావాః కావ్యాదికే రసాః । విభావ్యతే హి రత్యాదిర్యత్ర యేన విభావ్యతే ।। ౩౩౯.

కవులు ఉపయోగించే భావాలు, కావ్యాల్లో కనిపించే రసాలు, ప్రేమ మొదలైన అనుభూతులు — ఇవన్నీ మన హృదయంలో ఎలా ప్రబలంగా కనిపిస్తాయో, అవే వాటి ద్వారా వెలుగులోకి వస్తాయి.

విభావో నామ స ద్వేధాలమ్బనోద్దీపనాత్మకః । రత్యాదిభావవర్గోఽయం యమాజీవ్యోపజాయతే ।। ౩౩౯.

దీనిని 'విభావం' అంటారు. ఇది రెండు విధాలుగా ఉంటుంది — ఆధారంగా ఉండేది, ప్రేరణ కలిగించేది. ప్రేమ మొదలైన భావాలు ఇవి కలిగినప్పుడు మనలో ఉద్భవిస్తాయి.

ఆలమ్బనవిభావోఽసౌ నాయకాదిభవస్తథా । ధీరోదాత్తో ధీరోద్ధతః స్యాద్ధీరలలితస్తథా ।। ౩౩౯.

ఆధార విభావం అంటే నాయకుడు మొదలైనవారి ద్వారా కలిగేది. నాయకుడు నాలుగు విధాలుగా ఉంటాడు — శాంతంగా, గంభీరంగా, ధైర్యంగా, సున్నితంగా.

ధీరప్రశాన్త ఇత్యేవం చతుర్ద్ధా నాయకః స్మృతః । అనుకూలో దక్షఇణశ్చ శఠో ధృష్టః ప్రవర్త్తితః ।। ౩౩౯.

నాయకుడు ఈ నాలుగు రకాలుగా గుర్తించబడతాడు — అనుకూలుడు, నిపుణుడు, మాయగాడు, ధైర్యవంతుడు, చురుకైనవాడు.

పీఠమర్ద్దో విటశ్చైవ విదూషక ఇతి త్రయః । శ్రృడ్గారే నర్మ్మసచివా నాయకస్యానునాయకా ।। ౩౩౯.

పీఠమర్దుడు, వినోదప్రియుడు, విదూషకుడు — వీరు ముగ్గురు నాయకుని ప్రేమలో సహాయులు, అతని మిత్రులుగా ఉంటారు.

పీఠమర్ద్దః సమ్బలకః శ్రీమాంస్తద్వేశజో విటః । విదూషకో వైహసికస్త్వష్టనాయకనాయికాః ।। ౩౩౯.

పీఠమర్దుడు సహాయకుడు, వినోదప్రియుడు ప్రత్యర్థి, విదూషకుడు హాస్యకారుడు. వీరే ఉపనాయకులు, ఉపనాయికలు.

స్వకీయా పరకీయా చ పునర్భూరితి కౌశికాః । సామాన్యా న పునర్భూరిరిత్యాద్యా బహుభేదతః ।। ౩౩౯.

నాయికలు — స్వంతమైనవారు, పరాయివారు, మళ్లీ పెళ్లి అయినవారు అని వర్గీకరిస్తారు. నిపుణులు సాధారణమైనవారు, మళ్లీ పెళ్లి కానివారు, ఇంకా అనేక రకాలుగా చెబుతారు.

ఉద్దీపనవిభావాస్తే సంస్కారైర్వివిధైః స్థితైః । ఆలమ్బనవిభావేషు భావానుద్దీపయన్తి యే ।। ౩౩౯.

ప్రేరణ విభావాలు అనేక రకాల స్మృతుల ద్వారా, ఆధార విభావాల్లో భావాలను ఉత్తేజింపజేస్తాయి.