అగ్నిపురాణమ్

అభిమానాద్రతిః సా చ పరిపోషముపేయుషీ । వ్యభిచార్య్యాదిసామాన్యాత్ శ్రృఙ్గార ఇతి గీయతే ।। ౩౩౯.

అభిమానంతో రతి పుడుతుంది, అది పెంపొందింపుకు దారితీస్తుంది. మార్పులు మొదలైన వాటితో కలిసినందున దాన్ని శృంగారం అని పిలుస్తారు.

తద్భేదాః కామమితరే హాస్యాద్యా అప్యనేకశః । స్వస్వస్థాదివిశేషోత్థపరిఘోషస్వలక్షణాః ।। ౩౩౯.

దాని విభాగాలు కామం, హాస్యం మొదలైనవి అనేకంగా ఉంటాయి. ప్రతి ఒక్కటి తనకు తానే ప్రత్యేక లక్షణాలతో, తన పరిస్థితులనుబట్టి ఏర్పడతాయి.

సత్త్వాదిగుణసన్తానాజ్జాయన్తే పరమాత్మనః । రాగాద్బవతి శ్రృఙ్గారో రౌద్రస్తైక్షణాత్ ప్రజాయతే ।। ౩౩౯.

సత్త్వ, రజస్, తమస్ అనే గుణాల పరంపర పరమాత్మ నుండి పుడతాయి. రాగం వల్ల శృంగారం, తీవ్రత వల్ల రౌద్రం పుడుతుంది.

వీరోఽవష్టమ్భజః సఙ్కోచభూర్వ్వీభత్స ఇష్యతే । శ్రృఙ్గారహాస్యకరుణా రౌద్రవీరభయానకాః ।। ౩౩౯.

ధైర్యం స్థిరత వల్ల పుడుతుంది; సంకోచం వల్ల విభత్సం పుడుతుంది. శృంగారం, హాస్యం, కరుణ, రౌద్రం, వీర, భయానకం ఇవన్నీ కలుగుతాయి.

వీరాచ్చాద్భుతనిష్పత్తిః స్యాద్వీభత్సాద్భయానకః । శ్రృఙ్గారహాస్యకరుణా రౌద్రవీరభయానకాః ।। ౩౩౯.

వీరత వల్ల ఆశ్చర్యం పుడుతుంది; విభత్సం వల్ల భయానకం పుడుతుంది. శృంగారం, హాస్యం, కరుణ, రౌద్రం, వీర, భయానకం ఇవన్నీ కలుగుతాయి.

వీభత్సాద్భుతశాన్తాఖ్యాః స్వభావాచ్చతురో రసాః । లక్ష్మీరివ వినా త్యాగాన్న వాణీ భాతి నీరసా ।। ౩౩౯.

విభత్సం వల్ల ఆశ్చర్యం, శాంతి పుడతాయి. స్వభావంగా నాలుగు రసాలు ఏర్పడతాయి. లక్ష్మీ లేని వాణి ఎలా వెలుగుపెట్టదో, త్యాగం లేని మాట కూడా రుచి లేకుండా ఉంటుంది.

అపారే కావ్యసంసారే కవిరేవ ప్రజాపతిః । యథా వై రోచతే విశ్వం తథేవం పరివర్త్తతే ।। ౩౩౯.

అపారమైన కవిత్వ లోకంలో కవి ఒక్కడే సృష్టికర్త. కవికి ఎలా నచ్చితే, ప్రపంచం కూడా అలాగే మారుతుంది.

అపారే కావ్యసంసారే కవిరేవ ప్రజాపతిః । యథా వై రోచతే విశ్వం తథేదం పరివర్త్తతే ।। ౩౩౯.

అపారమైన కవిత్వ లోకంలో కవి ఒక్కడే సృష్టికర్త. కవికి ఎలా నచ్చితే, ఈ లోకం కూడా అలాగే మారుతుంది.

న భావహీనోఽస్తి రసో న భావో రసవర్జ్జితః । భావయన్తి రసానేభిర్భావ్యన్తే చ రసా ఇతి ।। ౩౩౯.

భావం లేని రసం ఉండదు, రసం లేని భావం ఉండదు. వీటి ద్వారా రసాలు ఉద్భవిస్తాయి, అవి అనుభవించబడతాయి.

స్థాయితనోఽష్టౌ రతిముఖాః స్తమ్భాద్యా వ్యభిచారిణః । మనోఽనుకూలేఽనుభవః సుఖస్య రతిరిష్య్తే ।। ౩౩౯.

స్థిరమైన ఎనిమిది భావాలు, వాటిలో మొదటిది రతి. స్థంభం మొదలైన తాత్కాలిక భావాలు కూడా ఉంటాయి. మనసు సంతోషపడినప్పుడు ఆ అనుభూతిని రతి అంటారు.

హర్వాదిభిశ్చ మనసో వికాశో హాస ఉచ్యతే । చిత్రాదిదర్శనాచ్చేతోవైక్లవ్యం బ్రువతే భయమ్ ।। ౩౩౯.

హర్షం మొదలైన వాటితో మనసు విస్తరించడాన్ని హాస్యం అంటారు. విచిత్రమైన వాటిని చూసి మనసు కలవరపడితే దాన్ని భయం అంటారు.

జుగుప్సా చ పదార్థానాం నిన్దా దౌర్భాగ్యవాహినాం । విస్మయోఽతిశయేనార్థదర్శనాచ్చిత్తవిస్తృతిః ।। ౩౩౯.

వస్తువుల పట్ల అసహ్యం కలిగితే దాన్ని జుగుప్సా అంటారు. దురదృష్టంతో నింద కలుగుతుంది. అసాధారణమైనదాన్ని చూసి ఆశ్చర్యం పుడుతుంది, మనసు విస్తరిస్తుంది.

అష్టౌ స్తమ్భాదయః సత్త్వాద్రజసస్తమసః పరమ్ । స్తమ్భశ్చేష్టాప్రతీఘాతో భయరాగాద్యుపాహితః ।। ౩౩౯.

స్థంభం మొదలైన ఎనిమిది భావాలు సత్త్వ, రజస్, తమస్‌లకు అతీతంగా ఉంటాయి. స్థంభం అనేది భయం, రాగం మొదలైన వాటి వల్ల క్రియ ఆగిపోవడమే.

శ్రమరాగాద్యుపేతాన్తఃక్షోభజన్మ వపుర్జ్జలం । స్వేదో హర్షాదిభిర్ద్దేహోచ్ఛాసాఽన్తఃపులకోద్‌గమః ।। ౩౩౯.

శ్రమం, రాగం వంటి కారణాల వల్ల శరీరంలో లోపల కలకలం కలిగి, చెమటగా మారుతుంది. ఆనందం, భయం వంటి భావాల వల్ల చెమట వస్తుంది; అలాగే, లోపల తీవ్రమైన అనుభూతుల వల్ల రోమాలు నిక్కబొడుచుకుంటాయి.

హర్షాదిజన్మవాక్సఙ్గః స్వరభేదో భయాదిభిః । మనోవైక్లవ్యమిచ్ఛన్తి శోకమిష్టక్షయాదిభిః ।। ౩౩౯.

ఆనందం వంటి భావాల వల్ల మాటలు పుడతాయి; భయం వంటివాటితో స్వరం మారుతుంది. మనస్సు కలవరపడటం దుఃఖంలో, ఇష్టమైనది పోయినప్పుడు శోకం కలుగుతుంది.

క్రోధస్తైక్ష్ణప్రబోధశ్చ ప్రతికూ లానుకారిణి । పురుషార్థసమాప్త్యార్థో యః స ఉత్సాహ ఉచ్యతే ।। ౩౩౯.

కోపం ఉన్నప్పుడు మనసు పదునుగా మేల్కొంటుంది, ముఖ్యంగా ఎదురు మాట్లాడేవారిపై. మనుష్యుని లక్ష్యాలను సాధించేందుకు ఉండే శక్తిని ఉత్సాహం అంటారు.

చిత్తక్షోభభవోత్తమ్భో వేపథుః పరికీర్త్తితః । వైవర్ణ్యఞ్చ విచషాదాదిజన్మా కాన్తివిపర్య్యయః ।। ౩౩౯.

మనస్సు కలవరంతో, భయంతో శరీరం వణికిపోవడాన్ని వేపము అంటారు. ఆందోళన వల్ల రంగు మారడం, ముఖం మసకబారడం వంటి మార్పులు కలుగుతాయి.

దుఃఖానన్దాదిజన్నేత్రజలమశ్రు చ విశ్రుతమ్ । ఇన్ద్రియాణామస్తమయః ప్రలయో లఙ్ఘనాదిభిః ।। ౩౩౯.

దుఃఖం, ఆనందం వంటి భావాల వల్ల కన్నీళ్లు వస్తాయని అందరికీ తెలుసు. ఇంద్రియాలు పనిచేయకపోవడం, మూర్చ వంటి వాటి ద్వారా ప్రళయం కలుగుతుంది.

వైరాగ్యాదిర్మ్మనః ఖేదో నిర్వేద ఇతి కథ్యతే । మనః పీड़దిజన్మా చ సాదో గ్లానిః శరీరగా ।। ౩౩౯.

విరక్తి వంటి భావాల వల్ల మనస్సు అలసటకు లోనవుతుంది, దీనిని నిర్వేదం అంటారు. బాధ వంటివాటితో మనస్సు బలహీనపడటం, అది శరీరంలో కనిపించడాన్ని గ్లానీ అంటారు.

శఙ్కానిష్టాగమోత్ప్రేక్షా స్యాదసూయా చ మత్సరః । మదిరాద్యుపయోగోత్థం మనః సంమోహనం మదః ।। ౩౩౯.

సందేహం అనేది అనిశ్టం జరుగుతుందేమో అన్న భావన, ఊహ, అనుమానం. అసూయను మత్సరం అంటారు. మద్యం వంటి పదార్థాలు తాగితే మనస్సు మత్తులో పడిపోతుంది, దీనిని మదము అంటారు.

క్రియాతిశయజన్మాన్తఃశరీరోత్థక్లమః శ్రమః । శ్రృఙ్గారాదిక్రియాద్వేషశ్చిత్తస్యాలస్యముచ్యతే ।। ౩౩౯.

చాలా పని చేసినప్పుడు శరీరం అలసిపోవడాన్ని శ్రమం అంటారు. ప్రేమ వంటి పనులపట్ల విరక్తి, మనస్సు చేయకూడదన్న భావనను ఆలస్యము అంటారు.

దైన్యం సత్త్వాదపభ్రంశశ్చిన్తార్థపరిభావనం । ఇతికర్త్తవ్యతోపాయాదర్శనం మోహ ఉచ్యతే ।। ౩౩౯.

దైన్యం అనేది ప్రాణశక్తి తగ్గిపోవడం, ఎప్పుడూ ఆలోచనలో మునిగిపోవడం. ఏం చేయాలో, దానికి మార్గం ఏంటో తెలియకపోవడాన్ని మోహం అంటారు.

స్మృతిః స్యాదనుభూతస్య వస్తునః ప్రతివిమ్బనం । మతిరర్థపరిచ్ఛేదస్తత్త్వజ్ఞానోపనాయితః ।। ౩౩౯.

మన అనుభవించిన విషయాన్ని గుర్తు చేసుకోవడాన్ని స్మృతి అంటారు. ఏదైనా విషయాన్ని నిజంగా తెలుసుకోవడం వల్ల వచ్చే వివేచనను మతి అంటారు.

వ్రీడానురాగాదిభవః సఙ్కోచః కోపి చేతసః । భవేచ్చపలతాఽస్థైర్యం హర్షశ్చిత్తప్రసన్నతా ।। ౩౩౯.

లజ్జ, ప్రేమ వంటి భావాల వల్ల మనస్సు సంకోచిస్తుంది. చంచలత్వం అనేది స్థిరంగా లేకపోవడం; ఆనందం అనేది మనస్సు ఉల్లాసంగా ఉండడం.

ఆవేశశ్చ ప్రతీకారః శయో వైధుర్య్యమాత్మనః । కర్త్తవ్యే ప్రతిభాభ్రంశో జड़తేత్యభిధీయతే ।। ౩౩౯.

ఆవేశం, పరిహారం, తాను ఎవరో తెలియకపోవడం ఇవన్నీ మనస్సు కలవరానికి ఉదాహరణలు. ఏం చేయాలో తెలియకపోవడాన్ని జరత్ అంటారు.

ఇష్టప్రాప్తేరుపచితః సమ్పదాభ్యుదయో ధృతిః । గర్వ్వః పరేష్వవజ్ఞానమాత్మన్యుత్కర్షభావానా ।। ౩౩౯.

ఇష్టమైనది లభించడంతో, సంపద పెరగడం వల్ల కలిగే సంతృప్తిని ధృతి అంటారు. ఇతరులకంటే తాను గొప్పవాడినన్న భావన గర్వంగా ఉంటుంది.

భవేద్విషాదో దైవాదేర్విఘాతోఽభీష్టవస్తుని । ఔస్సుక్యమీష్సితాప్రాప్తేర్వాఞ్ఛయా తరలా స్థితిః ।। ౩౩౯.

దైవం వంటి కారణాలతో ఇష్టమైనది దక్కకపోతే విషాదం కలుగుతుంది. కోరిక తీరకపోవడం వల్ల మనస్సు స్థిరంగా ఉండదు, అది చంచలత్వం.

చిత్తేన్ద్రియాణాం స్తైమిత్యమపస్మారోఽచలా స్థితిః । యుద్‌ధే బాధాదిభీస్త్రాసో వీప్సా చిత్తచమత్కృతిః ।। ౩౩౯.

మనస్సు, ఇంద్రియాలు స్థిరంగా ఉండటం అపస్మారంగా పిలుస్తారు, అది కదలని స్థితి. యుద్ధంలో లేదా ఇబ్బందుల్లో భయం కలుగుతుంది; విప్సా అనేది మనస్సు ఆశ్చర్యానికి పేరు.

క్రోధస్యాప్రశమోఽమర్షః ప్రబోధశ్తేచనోదయః । అవహిత్థం భవేద్‌గుప్తిరిఙ్గితాకారగోచరా ।। ౩౩౯.

కోపం తగ్గకపోవడాన్ని అమర్షం అంటారు; పదునుగా మేల్కొనడం ప్రబోధం. మనసులోని భావాలను దాచిపెట్టడాన్ని అవహిత్థం అంటారు, అది హావభావాల ద్వారా తెలుస్తుంది.