అగ్నిపురాణమ్

అల్పమాత్రం సముద్దిష్టం బహుధా యత్ ప్రసర్పతి । ఫలావసానం యచ్చైవ వీజం తదభిధీయతే ।। ౩౩౮.

చిన్నగా సూచించినదీ, అనేక విధాలుగా వ్యాపించేదీ, చివరికి ఫలితాన్ని ఇచ్చేది — దానిని విత్తం అంటారు.

యత్ర వీజసముత్పత్తిర్నానార్థరససమ్భవా । కావ్యే శరీరానుగతం తన్ముఖం పరికీర్త్తితం ।। ౩౩౮.

విత్తం ఉద్భవించి, అనేక అర్థాలు, రసాలు కలిగిస్తే, అది కావ్య శరీరాన్ని అనుసరించి ముఖంగా పిలవబడుతుంది.

ఇష్టస్యార్థస్య రచనా వృత్తాన్తస్యానుపక్షయః । రాగప్రాప్తిః ప్రయోగస్య గుహ్యానాఞ్చైవ గూహనమ్ ।। ౩౩౮.

ఇష్టమైన అర్థాన్ని నిర్మించడం, కథ unfold అవడం, చర్యలో రాగాన్ని పొందడం, రహస్యాలను దాచడం.

ఆస్చర్య్యవదభిఖ్యాతం ప్రకాశానాం ప్రకాశనమ్ । అఙ్గహీనం నరో యద్వన్న శ్రేష్ఠం కావ్యమేచ చ ।। ౩౩౮.

ఆశ్చర్యంగా ఉన్నదాన్ని ఆశ్చర్యంగా, స్పష్టమైనదాన్ని స్పష్టంగా చూపించడం; అవయవాలు లేని మనిషి ఎలా ఉత్తముడు కాడు, అలాగే కావ్యం కూడా కాదు.

దేశకాలౌ వినా కిఞ్చిన్నేతివృత్తం ప్రవర్త్తతే । అతస్తయోరుపాదాననియమాత్ పదభుచ్యతే ।। ౩౩౮.

ప్రదేశం, కాలం లేకుండా కథ సాగదు; అందుకే వాటిని తప్పనిసరిగా తీసుకోవడం వల్ల దానిని స్థలం అంటారు.

దేశేషు భారతం వర్షం కాలే కృతయుగత్రయం । నర్త్తే తామ్యాం ప్రాణభృతాం సుఖదుఃఖోదయః క్కచిత్ ।। ౩౩౮.

భారతవర్షంలో మూడు కృతయుగాలు కాలం గడుస్తాయి. అక్కడక్కడ జీవులకు సుఖం, దుఃఖం మారుమూలల్లో కలుగుతుంటాయి.

సర్గే సార్గాదివార్త్తా చ ప్రసజ్జన్తీ న దుష్యతి ।। ౩౩౮.

సృష్టిలో, సృష్టికి సంబంధించిన విషయాలు యథావిధిగా జరుగుతాయి, అవి చెడిపోవు.

అగ్నిరువాచ అక్షరం పరమం బ్ర్హ్మ సనాతనమజం విభుం । వేదాన్తేషు వదన్త్యేకం చైతన్యం జ్యోతిరీశ్వరమ్ ।। ౩౩౯.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు: నాశ్వరత లేని పరమ బ్రహ్మం, శాశ్వతమైనది, జననం లేనిది, అన్నింటినీ వ్యాపించినది. ఉపనిషత్తులలో దాన్ని ఒక్కటే చైతన్యంగా, ప్రకాశమయమైన పరమేశ్వరుడిగా వర్ణిస్తారు.

ఆనన్దః సహజస్తస్య వ్యజ్యతే స కదాచన । వ్యక్తిః సా తస్య చైతన్యచమత్‌కారరసాహ్వయా ।। ౩౩౯.

ఆ పరబ్రహ్మానికి ఆనందం సహజంగా ఉంటుంది, అది కొన్నిసార్లు బయటపడుతుంది. ఆ వెలుగు, ఆ చైతన్య ఆశ్చర్యమే ఆనందస్వరూపంగా పిలవబడుతుంది.

ఆద్యస్తస్య వికారో యః సోఽహఙ్కార ఇతి స్మృతః । తతోఽభిమానస్తత్రేదం సమాప్తం భువనత్రయం ।। ౩౩౯.

దానికి మొదటి మార్పు అహంకారంగా పిలవబడుతుంది. దానివల్ల అభిమానం పుడుతుంది. అలా మూడు లోకాలు పూర్తవుతాయి.

అభిమానాద్రతిః సా చ పరిపోషముపేయుషీ । వ్యభిచార్య్యాదిసామాన్యాత్ శ్రృఙ్గార ఇతి గీయతే ।। ౩౩౯.

అభిమానంతో రతి పుడుతుంది, అది పెంపొందింపుకు దారితీస్తుంది. మార్పులు మొదలైన వాటితో కలిసినందున దాన్ని శృంగారం అని పిలుస్తారు.

తద్భేదాః కామమితరే హాస్యాద్యా అప్యనేకశః । స్వస్వస్థాదివిశేషోత్థపరిఘోషస్వలక్షణాః ।। ౩౩౯.

దాని విభాగాలు కామం, హాస్యం మొదలైనవి అనేకంగా ఉంటాయి. ప్రతి ఒక్కటి తనకు తానే ప్రత్యేక లక్షణాలతో, తన పరిస్థితులనుబట్టి ఏర్పడతాయి.

సత్త్వాదిగుణసన్తానాజ్జాయన్తే పరమాత్మనః । రాగాద్బవతి శ్రృఙ్గారో రౌద్రస్తైక్షణాత్ ప్రజాయతే ।। ౩౩౯.

సత్త్వ, రజస్, తమస్ అనే గుణాల పరంపర పరమాత్మ నుండి పుడతాయి. రాగం వల్ల శృంగారం, తీవ్రత వల్ల రౌద్రం పుడుతుంది.

వీరోఽవష్టమ్భజః సఙ్కోచభూర్వ్వీభత్స ఇష్యతే । శ్రృఙ్గారహాస్యకరుణా రౌద్రవీరభయానకాః ।। ౩౩౯.

ధైర్యం స్థిరత వల్ల పుడుతుంది; సంకోచం వల్ల విభత్సం పుడుతుంది. శృంగారం, హాస్యం, కరుణ, రౌద్రం, వీర, భయానకం ఇవన్నీ కలుగుతాయి.

వీరాచ్చాద్భుతనిష్పత్తిః స్యాద్వీభత్సాద్భయానకః । శ్రృఙ్గారహాస్యకరుణా రౌద్రవీరభయానకాః ।। ౩౩౯.

వీరత వల్ల ఆశ్చర్యం పుడుతుంది; విభత్సం వల్ల భయానకం పుడుతుంది. శృంగారం, హాస్యం, కరుణ, రౌద్రం, వీర, భయానకం ఇవన్నీ కలుగుతాయి.

వీభత్సాద్భుతశాన్తాఖ్యాః స్వభావాచ్చతురో రసాః । లక్ష్మీరివ వినా త్యాగాన్న వాణీ భాతి నీరసా ।। ౩౩౯.

విభత్సం వల్ల ఆశ్చర్యం, శాంతి పుడతాయి. స్వభావంగా నాలుగు రసాలు ఏర్పడతాయి. లక్ష్మీ లేని వాణి ఎలా వెలుగుపెట్టదో, త్యాగం లేని మాట కూడా రుచి లేకుండా ఉంటుంది.

అపారే కావ్యసంసారే కవిరేవ ప్రజాపతిః । యథా వై రోచతే విశ్వం తథేవం పరివర్త్తతే ।। ౩౩౯.

అపారమైన కవిత్వ లోకంలో కవి ఒక్కడే సృష్టికర్త. కవికి ఎలా నచ్చితే, ప్రపంచం కూడా అలాగే మారుతుంది.

అపారే కావ్యసంసారే కవిరేవ ప్రజాపతిః । యథా వై రోచతే విశ్వం తథేదం పరివర్త్తతే ।। ౩౩౯.

అపారమైన కవిత్వ లోకంలో కవి ఒక్కడే సృష్టికర్త. కవికి ఎలా నచ్చితే, ఈ లోకం కూడా అలాగే మారుతుంది.

న భావహీనోఽస్తి రసో న భావో రసవర్జ్జితః । భావయన్తి రసానేభిర్భావ్యన్తే చ రసా ఇతి ।। ౩౩౯.

భావం లేని రసం ఉండదు, రసం లేని భావం ఉండదు. వీటి ద్వారా రసాలు ఉద్భవిస్తాయి, అవి అనుభవించబడతాయి.

స్థాయితనోఽష్టౌ రతిముఖాః స్తమ్భాద్యా వ్యభిచారిణః । మనోఽనుకూలేఽనుభవః సుఖస్య రతిరిష్య్తే ।। ౩౩౯.

స్థిరమైన ఎనిమిది భావాలు, వాటిలో మొదటిది రతి. స్థంభం మొదలైన తాత్కాలిక భావాలు కూడా ఉంటాయి. మనసు సంతోషపడినప్పుడు ఆ అనుభూతిని రతి అంటారు.

హర్వాదిభిశ్చ మనసో వికాశో హాస ఉచ్యతే । చిత్రాదిదర్శనాచ్చేతోవైక్లవ్యం బ్రువతే భయమ్ ।। ౩౩౯.

హర్షం మొదలైన వాటితో మనసు విస్తరించడాన్ని హాస్యం అంటారు. విచిత్రమైన వాటిని చూసి మనసు కలవరపడితే దాన్ని భయం అంటారు.

జుగుప్సా చ పదార్థానాం నిన్దా దౌర్భాగ్యవాహినాం । విస్మయోఽతిశయేనార్థదర్శనాచ్చిత్తవిస్తృతిః ।। ౩౩౯.

వస్తువుల పట్ల అసహ్యం కలిగితే దాన్ని జుగుప్సా అంటారు. దురదృష్టంతో నింద కలుగుతుంది. అసాధారణమైనదాన్ని చూసి ఆశ్చర్యం పుడుతుంది, మనసు విస్తరిస్తుంది.

అష్టౌ స్తమ్భాదయః సత్త్వాద్రజసస్తమసః పరమ్ । స్తమ్భశ్చేష్టాప్రతీఘాతో భయరాగాద్యుపాహితః ।। ౩౩౯.

స్థంభం మొదలైన ఎనిమిది భావాలు సత్త్వ, రజస్, తమస్‌లకు అతీతంగా ఉంటాయి. స్థంభం అనేది భయం, రాగం మొదలైన వాటి వల్ల క్రియ ఆగిపోవడమే.

శ్రమరాగాద్యుపేతాన్తఃక్షోభజన్మ వపుర్జ్జలం । స్వేదో హర్షాదిభిర్ద్దేహోచ్ఛాసాఽన్తఃపులకోద్‌గమః ।। ౩౩౯.

శ్రమం, రాగం వంటి కారణాల వల్ల శరీరంలో లోపల కలకలం కలిగి, చెమటగా మారుతుంది. ఆనందం, భయం వంటి భావాల వల్ల చెమట వస్తుంది; అలాగే, లోపల తీవ్రమైన అనుభూతుల వల్ల రోమాలు నిక్కబొడుచుకుంటాయి.

హర్షాదిజన్మవాక్సఙ్గః స్వరభేదో భయాదిభిః । మనోవైక్లవ్యమిచ్ఛన్తి శోకమిష్టక్షయాదిభిః ।। ౩౩౯.

ఆనందం వంటి భావాల వల్ల మాటలు పుడతాయి; భయం వంటివాటితో స్వరం మారుతుంది. మనస్సు కలవరపడటం దుఃఖంలో, ఇష్టమైనది పోయినప్పుడు శోకం కలుగుతుంది.

క్రోధస్తైక్ష్ణప్రబోధశ్చ ప్రతికూ లానుకారిణి । పురుషార్థసమాప్త్యార్థో యః స ఉత్సాహ ఉచ్యతే ।। ౩౩౯.

కోపం ఉన్నప్పుడు మనసు పదునుగా మేల్కొంటుంది, ముఖ్యంగా ఎదురు మాట్లాడేవారిపై. మనుష్యుని లక్ష్యాలను సాధించేందుకు ఉండే శక్తిని ఉత్సాహం అంటారు.

చిత్తక్షోభభవోత్తమ్భో వేపథుః పరికీర్త్తితః । వైవర్ణ్యఞ్చ విచషాదాదిజన్మా కాన్తివిపర్య్యయః ।। ౩౩౯.

మనస్సు కలవరంతో, భయంతో శరీరం వణికిపోవడాన్ని వేపము అంటారు. ఆందోళన వల్ల రంగు మారడం, ముఖం మసకబారడం వంటి మార్పులు కలుగుతాయి.

దుఃఖానన్దాదిజన్నేత్రజలమశ్రు చ విశ్రుతమ్ । ఇన్ద్రియాణామస్తమయః ప్రలయో లఙ్ఘనాదిభిః ।। ౩౩౯.

దుఃఖం, ఆనందం వంటి భావాల వల్ల కన్నీళ్లు వస్తాయని అందరికీ తెలుసు. ఇంద్రియాలు పనిచేయకపోవడం, మూర్చ వంటి వాటి ద్వారా ప్రళయం కలుగుతుంది.

వైరాగ్యాదిర్మ్మనః ఖేదో నిర్వేద ఇతి కథ్యతే । మనః పీड़దిజన్మా చ సాదో గ్లానిః శరీరగా ।। ౩౩౯.

విరక్తి వంటి భావాల వల్ల మనస్సు అలసటకు లోనవుతుంది, దీనిని నిర్వేదం అంటారు. బాధ వంటివాటితో మనస్సు బలహీనపడటం, అది శరీరంలో కనిపించడాన్ని గ్లానీ అంటారు.