అగ్నిపురాణమ్

సహితాః సూత్రధారేణ సంలాపం యత్ర కుర్వ్వతే । చిత్రైర్వ్వాక్యైః స్వకార్య్యోత్థైః ప్రస్తుతాక్షేపిభిర్మిథ ।। ౩౩౮.

సూత్రధారితో కలిసి వారు సంభాషణ చేస్తారు; తమ పనులనుబట్టి, వివిధ మాటలతో, పరస్పరం ప్రస్తావనలతో విషయాన్ని చర్చిస్తారు.

ఆముఖం తత్తు విజ్ఞేయం బుధైః ప్రస్తావనాపి సా । ప్రవృత్తకం కథోద్‌ఘాతః ప్రయోగాతిశయస్తథా ।। ౩౩౮.

దీనిని జ్ఞానులు āmukham అని, ప్రస్తావన అని కూడా పిలుస్తారు; ప్రవృత్తకం, కథ ప్రారంభం, ప్రదర్శనలో ఉన్న విశిష్టత కూడా ఇందులో ఉంటాయి.

ఆముఖస్య త్రయో భేదా వీజాంశేషూపజాయతే । కాలం ప్రవృత్తమాశ్రిత్య సూత్రధృగ్యత్ర వర్ణయేత్ ।। ౩౩౮.

āmukhamకు మూడు విధులు ఉంటాయి, ఇవి విత్తం మొదలైన భాగాలలో కలుగుతాయి; ప్రారంభమైన కాలాన్ని ఆధారంగా తీసుకుని, సూత్రధారి వాటిని వివరించాలి.

తదాశ్రయశ్చ పాత్రస్య ప్రవేశస్తత్ ప్రవృత్తకం । సూత్రధారస్య వాక్యం వా యత్ర వాక్యార్థమేవ వా ।। ౩౩౮.

ఆ సందర్భాన్ని ఆధారంగా తీసుకుని పాత్ర ప్రవేశిస్తే, దానిని ప్రవృత్తకం అంటారు; అది సూత్రధారి మాట కావచ్చు లేదా మాటలోని అర్థం కావచ్చు.

గృహీత్వా ప్రవిశేత్ పాత్రం కథోద్‌ఘాతః స ఉచ్యతే । ప్రయోగేషు ప్రయోగన్తు సూత్రధృగ్యత్ర వర్ణయేత్ ।। ౩౩౮.

సందర్భాన్ని తీసుకుని పాత్ర ప్రవేశిస్తే, దానిని కథ ప్రారంభం అంటారు; ప్రదర్శనలో, సూత్రధారి ప్రదర్శనను ఇక్కడ వివరించాలి.

తతశ్చ ప్రవిశేత్ పాత్రం ప్రయోగాతిశయో హి సః । శరీరం నాటకాదీనామితివృత్తం ప్రచక్షతే ।। ౩౩౮.

అనంతరం పాత్ర ప్రవేశిస్తే, దానిని ప్రదర్శనలో ఉన్న విశిష్టత అంటారు; నాటకాది కథను దేహం అని అంటారు.

సిద్ధముత్ప్రేక్షితఞ్చేతి తస్య భేదాబుభౌ స్మృతౌ । సిద్ధమాగమదృష్టఞ్చ సృష్టముత్ప్రేక్షఇతం కవేః ।। ౩౩౮.

దానికి రెండు విధులు ఉన్నాయి — సిద్ధమైనది, ఊహించినది; సిద్ధమైనది వినిపించినది లేదా కనిపించినదానిపై ఆధారపడి ఉంటుంది, ఊహించినది కవి సృష్టి.

వీజం విన్దుః పతాకా చ ప్రకరీ కార్య్యమేవ చ । అర్థప్రకృతయః పఞ్చ పఞ్చ చేష్టా అపి క్రమాత్ ।। ౩౩౮.

విత్తం, బిందువు, పతాక, ప్రకరీ, కార్యం — ఇవే ఐదు రకాల విషయాలు; అలాగే ఐదు చర్యల దశలు కూడా ఉంటాయి.

ప్రారమ్భశ్చ ప్రయత్నశ్చ ప్రాప్తిః సద్భావ ఏవ చ । నియతా చ ఫలప్రాప్తిః ఫలయోగశ్చ పఞ్చమః ।। ౩౩౮.

ప్రారంభం, ప్రయత్నం, పొందడం, స్థితి, ఫలితాన్ని ఖచ్చితంగా పొందడం — ఇవే ఫలితంతో కలిసే ఐదు దశలు.

ముఖం ప్రతిముఖం గర్భో విమర్షశ్చ తథైవ చ । తథా నిర్వ్వహణఞ్చేతి క్రమాత్ పఞ్చైవ సన్ధయః ।। ౩౩౮.

ముఖం, ప్రతిముఖం, గర్భం, విమర్శ, అలాగే నిర్వహణ — ఇవే క్రమంగా కథలోని ఐదు భాగాలు.

అల్పమాత్రం సముద్దిష్టం బహుధా యత్ ప్రసర్పతి । ఫలావసానం యచ్చైవ వీజం తదభిధీయతే ।। ౩౩౮.

చిన్నగా సూచించినదీ, అనేక విధాలుగా వ్యాపించేదీ, చివరికి ఫలితాన్ని ఇచ్చేది — దానిని విత్తం అంటారు.

యత్ర వీజసముత్పత్తిర్నానార్థరససమ్భవా । కావ్యే శరీరానుగతం తన్ముఖం పరికీర్త్తితం ।। ౩౩౮.

విత్తం ఉద్భవించి, అనేక అర్థాలు, రసాలు కలిగిస్తే, అది కావ్య శరీరాన్ని అనుసరించి ముఖంగా పిలవబడుతుంది.

ఇష్టస్యార్థస్య రచనా వృత్తాన్తస్యానుపక్షయః । రాగప్రాప్తిః ప్రయోగస్య గుహ్యానాఞ్చైవ గూహనమ్ ।। ౩౩౮.

ఇష్టమైన అర్థాన్ని నిర్మించడం, కథ unfold అవడం, చర్యలో రాగాన్ని పొందడం, రహస్యాలను దాచడం.

ఆస్చర్య్యవదభిఖ్యాతం ప్రకాశానాం ప్రకాశనమ్ । అఙ్గహీనం నరో యద్వన్న శ్రేష్ఠం కావ్యమేచ చ ।। ౩౩౮.

ఆశ్చర్యంగా ఉన్నదాన్ని ఆశ్చర్యంగా, స్పష్టమైనదాన్ని స్పష్టంగా చూపించడం; అవయవాలు లేని మనిషి ఎలా ఉత్తముడు కాడు, అలాగే కావ్యం కూడా కాదు.

దేశకాలౌ వినా కిఞ్చిన్నేతివృత్తం ప్రవర్త్తతే । అతస్తయోరుపాదాననియమాత్ పదభుచ్యతే ।। ౩౩౮.

ప్రదేశం, కాలం లేకుండా కథ సాగదు; అందుకే వాటిని తప్పనిసరిగా తీసుకోవడం వల్ల దానిని స్థలం అంటారు.

దేశేషు భారతం వర్షం కాలే కృతయుగత్రయం । నర్త్తే తామ్యాం ప్రాణభృతాం సుఖదుఃఖోదయః క్కచిత్ ।। ౩౩౮.

భారతవర్షంలో మూడు కృతయుగాలు కాలం గడుస్తాయి. అక్కడక్కడ జీవులకు సుఖం, దుఃఖం మారుమూలల్లో కలుగుతుంటాయి.

సర్గే సార్గాదివార్త్తా చ ప్రసజ్జన్తీ న దుష్యతి ।। ౩౩౮.

సృష్టిలో, సృష్టికి సంబంధించిన విషయాలు యథావిధిగా జరుగుతాయి, అవి చెడిపోవు.

అగ్నిరువాచ అక్షరం పరమం బ్ర్హ్మ సనాతనమజం విభుం । వేదాన్తేషు వదన్త్యేకం చైతన్యం జ్యోతిరీశ్వరమ్ ।। ౩౩౯.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు: నాశ్వరత లేని పరమ బ్రహ్మం, శాశ్వతమైనది, జననం లేనిది, అన్నింటినీ వ్యాపించినది. ఉపనిషత్తులలో దాన్ని ఒక్కటే చైతన్యంగా, ప్రకాశమయమైన పరమేశ్వరుడిగా వర్ణిస్తారు.

ఆనన్దః సహజస్తస్య వ్యజ్యతే స కదాచన । వ్యక్తిః సా తస్య చైతన్యచమత్‌కారరసాహ్వయా ।। ౩౩౯.

ఆ పరబ్రహ్మానికి ఆనందం సహజంగా ఉంటుంది, అది కొన్నిసార్లు బయటపడుతుంది. ఆ వెలుగు, ఆ చైతన్య ఆశ్చర్యమే ఆనందస్వరూపంగా పిలవబడుతుంది.

ఆద్యస్తస్య వికారో యః సోఽహఙ్కార ఇతి స్మృతః । తతోఽభిమానస్తత్రేదం సమాప్తం భువనత్రయం ।। ౩౩౯.

దానికి మొదటి మార్పు అహంకారంగా పిలవబడుతుంది. దానివల్ల అభిమానం పుడుతుంది. అలా మూడు లోకాలు పూర్తవుతాయి.

అభిమానాద్రతిః సా చ పరిపోషముపేయుషీ । వ్యభిచార్య్యాదిసామాన్యాత్ శ్రృఙ్గార ఇతి గీయతే ।। ౩౩౯.

అభిమానంతో రతి పుడుతుంది, అది పెంపొందింపుకు దారితీస్తుంది. మార్పులు మొదలైన వాటితో కలిసినందున దాన్ని శృంగారం అని పిలుస్తారు.

తద్భేదాః కామమితరే హాస్యాద్యా అప్యనేకశః । స్వస్వస్థాదివిశేషోత్థపరిఘోషస్వలక్షణాః ।। ౩౩౯.

దాని విభాగాలు కామం, హాస్యం మొదలైనవి అనేకంగా ఉంటాయి. ప్రతి ఒక్కటి తనకు తానే ప్రత్యేక లక్షణాలతో, తన పరిస్థితులనుబట్టి ఏర్పడతాయి.

సత్త్వాదిగుణసన్తానాజ్జాయన్తే పరమాత్మనః । రాగాద్బవతి శ్రృఙ్గారో రౌద్రస్తైక్షణాత్ ప్రజాయతే ।। ౩౩౯.

సత్త్వ, రజస్, తమస్ అనే గుణాల పరంపర పరమాత్మ నుండి పుడతాయి. రాగం వల్ల శృంగారం, తీవ్రత వల్ల రౌద్రం పుడుతుంది.

వీరోఽవష్టమ్భజః సఙ్కోచభూర్వ్వీభత్స ఇష్యతే । శ్రృఙ్గారహాస్యకరుణా రౌద్రవీరభయానకాః ।। ౩౩౯.

ధైర్యం స్థిరత వల్ల పుడుతుంది; సంకోచం వల్ల విభత్సం పుడుతుంది. శృంగారం, హాస్యం, కరుణ, రౌద్రం, వీర, భయానకం ఇవన్నీ కలుగుతాయి.

వీరాచ్చాద్భుతనిష్పత్తిః స్యాద్వీభత్సాద్భయానకః । శ్రృఙ్గారహాస్యకరుణా రౌద్రవీరభయానకాః ।। ౩౩౯.

వీరత వల్ల ఆశ్చర్యం పుడుతుంది; విభత్సం వల్ల భయానకం పుడుతుంది. శృంగారం, హాస్యం, కరుణ, రౌద్రం, వీర, భయానకం ఇవన్నీ కలుగుతాయి.

వీభత్సాద్భుతశాన్తాఖ్యాః స్వభావాచ్చతురో రసాః । లక్ష్మీరివ వినా త్యాగాన్న వాణీ భాతి నీరసా ।। ౩౩౯.

విభత్సం వల్ల ఆశ్చర్యం, శాంతి పుడతాయి. స్వభావంగా నాలుగు రసాలు ఏర్పడతాయి. లక్ష్మీ లేని వాణి ఎలా వెలుగుపెట్టదో, త్యాగం లేని మాట కూడా రుచి లేకుండా ఉంటుంది.

అపారే కావ్యసంసారే కవిరేవ ప్రజాపతిః । యథా వై రోచతే విశ్వం తథేవం పరివర్త్తతే ।। ౩౩౯.

అపారమైన కవిత్వ లోకంలో కవి ఒక్కడే సృష్టికర్త. కవికి ఎలా నచ్చితే, ప్రపంచం కూడా అలాగే మారుతుంది.

అపారే కావ్యసంసారే కవిరేవ ప్రజాపతిః । యథా వై రోచతే విశ్వం తథేదం పరివర్త్తతే ।। ౩౩౯.

అపారమైన కవిత్వ లోకంలో కవి ఒక్కడే సృష్టికర్త. కవికి ఎలా నచ్చితే, ఈ లోకం కూడా అలాగే మారుతుంది.

న భావహీనోఽస్తి రసో న భావో రసవర్జ్జితః । భావయన్తి రసానేభిర్భావ్యన్తే చ రసా ఇతి ।। ౩౩౯.

భావం లేని రసం ఉండదు, రసం లేని భావం ఉండదు. వీటి ద్వారా రసాలు ఉద్భవిస్తాయి, అవి అనుభవించబడతాయి.