అగ్నిపురాణమ్

వ్యాయోగభాణవీథ్యఙ్గత్రోటకాన్యథ నాటికా । సట్టకం శిల్పకః కర్ణా ఏకో దుర్మ్మల్లికా తథా ।। ౩౩౮.

వ్యాయోగం, భాణం, వీథి, అంగం, ట్రోటకం, నాటిక, సట్టకం, శిల్పకం, కర్ణ, ఏక, దుర్మల్లికా కూడా ఉన్నాయి.

ప్రస్థానం భాణికా భాణీ గోష్ఠీ హల్లీశకాని చ । కావ్యం శ్రీగదితం నాట్యరాసకం రాసకం తథా ।। ౩౩౮.

ప్రస్థానం, భాణికా, భాణీ, గోష్ఠీ, హల్లీశకాలు, కావ్యం, శ్రీగదితం, నాట్యరాసకం, రాసకం కూడా ఉన్నాయి.

ఉల్లాప్యకం ప్రేఙ్‌క్షణఞ్చ సప్తవింశతిరేవ తత్ । సామాన్యఞ్చ విశేషశ్చ లక్ష్ణస్య ద్వయీ గతిః ।। ౩౩౮.

ఉల్లాప్యక, ప్రేఙ్షణం—ఇవి కలిపి ఇరవైయేడు. లక్షణానికి రెండు మార్గాలు ఉన్నాయి: సాధారణం, ప్రత్యేకం.

సామాన్యం సర్వ్వవిషయం శేషః క్కాపి ప్రవర్త్తతే । పూర్వ్వరఙ్గే నివృతే ద్వౌ దేశకాలావుభావపి ।। ౩౩౮.

సాధారణ లక్షణం అన్నింటికీ వర్తిస్తుంది; మిగతావి కొన్ని సందర్భాల్లో మాత్రమే జరుగుతాయి. ముందుగా పూర్వరంగం పూర్తయిన తర్వాత, స్థలం, కాలం రెండూ నిర్ణయించబడతాయి.

రసభావమిభావానుభావా అభినయాస్తథా । అఙ్కః స్థితిశ్చ సామాన్యం సర్వ్వత్రైవోపసర్పణాత్ ।। ౩౩౮.

రసం, భావం, ఉత్ప్రేరకాలు, అనుభావాలు, అభినయం, అంకం, స్థితి—ఇవి అన్నీ సాధారణంగా అన్ని చోట్ల ఉంటాయి.

విశేషోఽవసరే వాచ్యః సామాన్యం పూర్వ్వముచ్యతే । త్రివర్గసాధనన్నాట్యమిత్యాహుః కరణఞ్చ యత్ ।। ౩౩౮.

ప్రత్యేక లక్షణం అవసరమైనప్పుడు చెప్పాలి; సాధారణ లక్షణం ముందుగా చెప్పబడుతుంది. నాట్యం మూడు పురుషార్థాలకు సాధనం, అలాగే మరే కార్యమైనా.

ఇతికర్త్తవ్య్తా తస్య పూర్వ్వరఙ్గో యథావిధి । నాన్దీముఖాని ద్వాత్రింశదఙ్గాని పూర్వ్వరఙ్గకే ।। ౩౩౮.

దాని విధానం నియమప్రకారం ఉంటుంది; పూర్వరంగంలో నాందితో మొదలై ముప్పై రెండు భాగాలు ఉంటాయి.

దేవతానాం నమస్కారో గురూణామపి చ స్తుతిః । గోబ్రాహ్మణనృపాదీనామాశీర్వాదాది గీయతే ।। ౩౩౮.

దేవతలకు నమస్కారం, గురువులకు స్తోత్రం, గోవులు, బ్రాహ్మణులు, రాజులు మరియు ఇతరుల ఆశీర్వాదాలు పాడబడతాయి.

నాన్ద్యన్తే సూత్రధారోఽసౌ రుపకేషు నిబధ్యతే । గురుపూర్వక్రమం వంశప్రశంసా పౌరుషం కవేః ।। ౩౩౮.

నాందిలో చివరగా, సూత్రధారి నాటకంలో ప్రవేశిస్తాడు; ముందుగా గురువుని సత్కరించడం, తరువాత వంశాన్ని ప్రశంసించడం, కవికి సంబంధించిన మహిమను చెప్పడం మొదలవుతాయి.

సమ్బమ్ధార్థౌ చ కావ్య్స్య పఞ్చైతానేష నిర్ద్దిశేత్ । నటీ విదూషకో వాపి పారిపార్శ్విక ఏవ వా ।। ౩౩౮.

కావ్యానికి సంబంధించిన సంబంధం, అర్థం మొదలైన ఐదు విషయాలను ఇక్కడ నటి, విదూషకుడు లేదా సహాయుడు ఎవరు కావచ్చు వారు తెలియజేయాలి.

సహితాః సూత్రధారేణ సంలాపం యత్ర కుర్వ్వతే । చిత్రైర్వ్వాక్యైః స్వకార్య్యోత్థైః ప్రస్తుతాక్షేపిభిర్మిథ ।। ౩౩౮.

సూత్రధారితో కలిసి వారు సంభాషణ చేస్తారు; తమ పనులనుబట్టి, వివిధ మాటలతో, పరస్పరం ప్రస్తావనలతో విషయాన్ని చర్చిస్తారు.

ఆముఖం తత్తు విజ్ఞేయం బుధైః ప్రస్తావనాపి సా । ప్రవృత్తకం కథోద్‌ఘాతః ప్రయోగాతిశయస్తథా ।। ౩౩౮.

దీనిని జ్ఞానులు āmukham అని, ప్రస్తావన అని కూడా పిలుస్తారు; ప్రవృత్తకం, కథ ప్రారంభం, ప్రదర్శనలో ఉన్న విశిష్టత కూడా ఇందులో ఉంటాయి.

ఆముఖస్య త్రయో భేదా వీజాంశేషూపజాయతే । కాలం ప్రవృత్తమాశ్రిత్య సూత్రధృగ్యత్ర వర్ణయేత్ ।। ౩౩౮.

āmukhamకు మూడు విధులు ఉంటాయి, ఇవి విత్తం మొదలైన భాగాలలో కలుగుతాయి; ప్రారంభమైన కాలాన్ని ఆధారంగా తీసుకుని, సూత్రధారి వాటిని వివరించాలి.

తదాశ్రయశ్చ పాత్రస్య ప్రవేశస్తత్ ప్రవృత్తకం । సూత్రధారస్య వాక్యం వా యత్ర వాక్యార్థమేవ వా ।। ౩౩౮.

ఆ సందర్భాన్ని ఆధారంగా తీసుకుని పాత్ర ప్రవేశిస్తే, దానిని ప్రవృత్తకం అంటారు; అది సూత్రధారి మాట కావచ్చు లేదా మాటలోని అర్థం కావచ్చు.

గృహీత్వా ప్రవిశేత్ పాత్రం కథోద్‌ఘాతః స ఉచ్యతే । ప్రయోగేషు ప్రయోగన్తు సూత్రధృగ్యత్ర వర్ణయేత్ ।। ౩౩౮.

సందర్భాన్ని తీసుకుని పాత్ర ప్రవేశిస్తే, దానిని కథ ప్రారంభం అంటారు; ప్రదర్శనలో, సూత్రధారి ప్రదర్శనను ఇక్కడ వివరించాలి.

తతశ్చ ప్రవిశేత్ పాత్రం ప్రయోగాతిశయో హి సః । శరీరం నాటకాదీనామితివృత్తం ప్రచక్షతే ।। ౩౩౮.

అనంతరం పాత్ర ప్రవేశిస్తే, దానిని ప్రదర్శనలో ఉన్న విశిష్టత అంటారు; నాటకాది కథను దేహం అని అంటారు.

సిద్ధముత్ప్రేక్షితఞ్చేతి తస్య భేదాబుభౌ స్మృతౌ । సిద్ధమాగమదృష్టఞ్చ సృష్టముత్ప్రేక్షఇతం కవేః ।। ౩౩౮.

దానికి రెండు విధులు ఉన్నాయి — సిద్ధమైనది, ఊహించినది; సిద్ధమైనది వినిపించినది లేదా కనిపించినదానిపై ఆధారపడి ఉంటుంది, ఊహించినది కవి సృష్టి.

వీజం విన్దుః పతాకా చ ప్రకరీ కార్య్యమేవ చ । అర్థప్రకృతయః పఞ్చ పఞ్చ చేష్టా అపి క్రమాత్ ।। ౩౩౮.

విత్తం, బిందువు, పతాక, ప్రకరీ, కార్యం — ఇవే ఐదు రకాల విషయాలు; అలాగే ఐదు చర్యల దశలు కూడా ఉంటాయి.

ప్రారమ్భశ్చ ప్రయత్నశ్చ ప్రాప్తిః సద్భావ ఏవ చ । నియతా చ ఫలప్రాప్తిః ఫలయోగశ్చ పఞ్చమః ।। ౩౩౮.

ప్రారంభం, ప్రయత్నం, పొందడం, స్థితి, ఫలితాన్ని ఖచ్చితంగా పొందడం — ఇవే ఫలితంతో కలిసే ఐదు దశలు.

ముఖం ప్రతిముఖం గర్భో విమర్షశ్చ తథైవ చ । తథా నిర్వ్వహణఞ్చేతి క్రమాత్ పఞ్చైవ సన్ధయః ।। ౩౩౮.

ముఖం, ప్రతిముఖం, గర్భం, విమర్శ, అలాగే నిర్వహణ — ఇవే క్రమంగా కథలోని ఐదు భాగాలు.

అల్పమాత్రం సముద్దిష్టం బహుధా యత్ ప్రసర్పతి । ఫలావసానం యచ్చైవ వీజం తదభిధీయతే ।। ౩౩౮.

చిన్నగా సూచించినదీ, అనేక విధాలుగా వ్యాపించేదీ, చివరికి ఫలితాన్ని ఇచ్చేది — దానిని విత్తం అంటారు.

యత్ర వీజసముత్పత్తిర్నానార్థరససమ్భవా । కావ్యే శరీరానుగతం తన్ముఖం పరికీర్త్తితం ।। ౩౩౮.

విత్తం ఉద్భవించి, అనేక అర్థాలు, రసాలు కలిగిస్తే, అది కావ్య శరీరాన్ని అనుసరించి ముఖంగా పిలవబడుతుంది.

ఇష్టస్యార్థస్య రచనా వృత్తాన్తస్యానుపక్షయః । రాగప్రాప్తిః ప్రయోగస్య గుహ్యానాఞ్చైవ గూహనమ్ ।। ౩౩౮.

ఇష్టమైన అర్థాన్ని నిర్మించడం, కథ unfold అవడం, చర్యలో రాగాన్ని పొందడం, రహస్యాలను దాచడం.

ఆస్చర్య్యవదభిఖ్యాతం ప్రకాశానాం ప్రకాశనమ్ । అఙ్గహీనం నరో యద్వన్న శ్రేష్ఠం కావ్యమేచ చ ।। ౩౩౮.

ఆశ్చర్యంగా ఉన్నదాన్ని ఆశ్చర్యంగా, స్పష్టమైనదాన్ని స్పష్టంగా చూపించడం; అవయవాలు లేని మనిషి ఎలా ఉత్తముడు కాడు, అలాగే కావ్యం కూడా కాదు.

దేశకాలౌ వినా కిఞ్చిన్నేతివృత్తం ప్రవర్త్తతే । అతస్తయోరుపాదాననియమాత్ పదభుచ్యతే ।। ౩౩౮.

ప్రదేశం, కాలం లేకుండా కథ సాగదు; అందుకే వాటిని తప్పనిసరిగా తీసుకోవడం వల్ల దానిని స్థలం అంటారు.

దేశేషు భారతం వర్షం కాలే కృతయుగత్రయం । నర్త్తే తామ్యాం ప్రాణభృతాం సుఖదుఃఖోదయః క్కచిత్ ।। ౩౩౮.

భారతవర్షంలో మూడు కృతయుగాలు కాలం గడుస్తాయి. అక్కడక్కడ జీవులకు సుఖం, దుఃఖం మారుమూలల్లో కలుగుతుంటాయి.

సర్గే సార్గాదివార్త్తా చ ప్రసజ్జన్తీ న దుష్యతి ।। ౩౩౮.

సృష్టిలో, సృష్టికి సంబంధించిన విషయాలు యథావిధిగా జరుగుతాయి, అవి చెడిపోవు.

అగ్నిరువాచ అక్షరం పరమం బ్ర్హ్మ సనాతనమజం విభుం । వేదాన్తేషు వదన్త్యేకం చైతన్యం జ్యోతిరీశ్వరమ్ ।। ౩౩౯.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు: నాశ్వరత లేని పరమ బ్రహ్మం, శాశ్వతమైనది, జననం లేనిది, అన్నింటినీ వ్యాపించినది. ఉపనిషత్తులలో దాన్ని ఒక్కటే చైతన్యంగా, ప్రకాశమయమైన పరమేశ్వరుడిగా వర్ణిస్తారు.

ఆనన్దః సహజస్తస్య వ్యజ్యతే స కదాచన । వ్యక్తిః సా తస్య చైతన్యచమత్‌కారరసాహ్వయా ।। ౩౩౯.

ఆ పరబ్రహ్మానికి ఆనందం సహజంగా ఉంటుంది, అది కొన్నిసార్లు బయటపడుతుంది. ఆ వెలుగు, ఆ చైతన్య ఆశ్చర్యమే ఆనందస్వరూపంగా పిలవబడుతుంది.