అగ్నిపురాణమ్

తమసా మరుతాప్యన్యైవిభావైరతినిర్భరైః । సర్వ్వవృత్తిప్రవృత్తఞ్చ సర్వ్వభావప్రభావితమ్ ।। ౩౩౭.

చీకటి, గాలి, ఇంకా ఇతర తీవ్రమైన రూపాలతోనూ, అన్ని రకాల ప్రవర్తనలతోనూ, ప్రతి మనోవృత్తి ప్రభావంతోనూ,

సర్వ్వరీతిరసైః పుష్టం పుష్టఙ్గుణవిభూణైః । అత ఏవ మహాకావ్యం తత్కర్త్తా చ మహాకవిః ।। ౩౩౭.

అన్ని రకాల రసాలతో, ఉత్తమ గుణాలతో అలంకరించబడి, ఇలాంటిది మహాకావ్యం అని పిలవబడుతుంది; దాన్ని rachించేవాడు మహాకవి.

వాగ్వైదగ్ధ్యప్రధానేపి రస ఏవాత్ర జీవితమ్ । పృథక్ప్రయత్ననిర్వ్వర్త్యం వాగ్వక్రిమ్ని రసాద్వపుః ।। ౩౩౭.

మాటల్లో నైపుణ్యం ఎంత ఉన్నా, ఇక్కడ రసమే ప్రాణం. మాటలకు వేరుగా శ్రమించి నిర్మించినా, దానికి నిజమైన రూపం రసమే.

చతుర్వ్వర్గఫలం విశ్వగ్వ్యాఖ్యాతం నాయకాఖ్యయా । సమానవృత్తినిర్వ్యూఢః కౌశికీవృత్తికోమలః ।। ౩౩౭.

ఇది చతుర్విధ ఫలితాన్ని ఇస్తుంది; నాయకుని కథ ద్వారా అందరికీ వివరించబడింది. ఒకే ఛందస్సులో, కౌశికీ విధానంలో మృదువుగా రచించబడింది.

కలాపోఽత్ర ప్రవాసః ప్రాగనురాగాహ్వయో రసః । సవిశేషకఞ్చ ప్రాప్త్యాది సంస్కృతేనేతరేణ చ ।। ౩౩౭.

ఇక్కడ 'కలాపం' అనగా ప్రవాసం, 'ప్రాగనురాగ' అనే రసం, ప్రత్యేకతలు, ప్రాప్తి మొదలైనవి, సంస్కృతంలోనూ ఇతర భాషల్లోనూ ఉంటాయి.

శ్లోకైరనేకైః కులకం స్యాత్ సన్దానితకాని తత్। ముక్తకం శ్లోక ఏకైకశ్చమత్కారక్షమః సతాం ।। ౩౩౭.

అనేక శ్లోకాల సముదాయం 'కులకం', అవన్నీ కలిపి ఉండేవి. ఒక్కొక్కటి విడివిడిగా ఉండేది 'ముక్తకం', అది జ్ఞానులకు ఆనందాన్ని ఇస్తుంది.

సూక్తిభిః కవిసింహానాం సున్దరీభిః సమన్వితః . కోషో బ్రహ్మాపరిచ్ఛిన్నః స విదగ్ధాయ రోచతే ।। ౩౩౭.

కవిసింహుల అందమైన పదాలతో, సుందరీలతో అలంకరించబడిన కోశం, బ్రహ్మకు అంతం లేనట్టు, వివేకవంతులకు ఆనందాన్ని ఇస్తుంది.

ఆభాసోపమశక్తిశ్చ సర్గే యద్భిన్నవృత్తతా । మిశ్రం వపురితి ఖ్యాతం ప్రకీర్ణమితి చ ద్విధా ।। ౩౩౭.

ఒక రచనలో ఉపమా, ప్రతిబింబం వంటి శక్తి, వివిధ ఛందస్సులు ఉంటే, దాన్ని 'మిశ్రమ రూపం' అని, లేదా 'ప్రకీర్ణం' అని కూడా అంటారు.

శ్రవ్యఞ్చైవాబినేయఞ్చ ప్రకీర్ణం సకలోక్తిభిః ।। ౩౩౭.

వినదగినదీ, నటించదగినదీ, అన్ని రకాల వాక్యాలతో కూడినదీ 'ప్రకీర్ణం' అని పిలుస్తారు.

అగ్నిరువాచ నాటకం సప్రకరణం డిమ ఈహామృగోఽపి వా । జ్ఞేయః సమవకారశ్చ భవేత్ ప్రహసనన్తథా ।। ౩౩౮.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు: నాటకం, ప్రకరణం, డిమ, ఇహామృగం, సమవకారము, ప్రహసనం ఇవన్నీ తెలుసుకోవాలి.

వ్యాయోగభాణవీథ్యఙ్గత్రోటకాన్యథ నాటికా । సట్టకం శిల్పకః కర్ణా ఏకో దుర్మ్మల్లికా తథా ।। ౩౩౮.

వ్యాయోగం, భాణం, వీథి, అంగం, ట్రోటకం, నాటిక, సట్టకం, శిల్పకం, కర్ణ, ఏక, దుర్మల్లికా కూడా ఉన్నాయి.

ప్రస్థానం భాణికా భాణీ గోష్ఠీ హల్లీశకాని చ । కావ్యం శ్రీగదితం నాట్యరాసకం రాసకం తథా ।। ౩౩౮.

ప్రస్థానం, భాణికా, భాణీ, గోష్ఠీ, హల్లీశకాలు, కావ్యం, శ్రీగదితం, నాట్యరాసకం, రాసకం కూడా ఉన్నాయి.

ఉల్లాప్యకం ప్రేఙ్‌క్షణఞ్చ సప్తవింశతిరేవ తత్ । సామాన్యఞ్చ విశేషశ్చ లక్ష్ణస్య ద్వయీ గతిః ।। ౩౩౮.

ఉల్లాప్యక, ప్రేఙ్షణం—ఇవి కలిపి ఇరవైయేడు. లక్షణానికి రెండు మార్గాలు ఉన్నాయి: సాధారణం, ప్రత్యేకం.

సామాన్యం సర్వ్వవిషయం శేషః క్కాపి ప్రవర్త్తతే । పూర్వ్వరఙ్గే నివృతే ద్వౌ దేశకాలావుభావపి ।। ౩౩౮.

సాధారణ లక్షణం అన్నింటికీ వర్తిస్తుంది; మిగతావి కొన్ని సందర్భాల్లో మాత్రమే జరుగుతాయి. ముందుగా పూర్వరంగం పూర్తయిన తర్వాత, స్థలం, కాలం రెండూ నిర్ణయించబడతాయి.

రసభావమిభావానుభావా అభినయాస్తథా । అఙ్కః స్థితిశ్చ సామాన్యం సర్వ్వత్రైవోపసర్పణాత్ ।। ౩౩౮.

రసం, భావం, ఉత్ప్రేరకాలు, అనుభావాలు, అభినయం, అంకం, స్థితి—ఇవి అన్నీ సాధారణంగా అన్ని చోట్ల ఉంటాయి.

విశేషోఽవసరే వాచ్యః సామాన్యం పూర్వ్వముచ్యతే । త్రివర్గసాధనన్నాట్యమిత్యాహుః కరణఞ్చ యత్ ।। ౩౩౮.

ప్రత్యేక లక్షణం అవసరమైనప్పుడు చెప్పాలి; సాధారణ లక్షణం ముందుగా చెప్పబడుతుంది. నాట్యం మూడు పురుషార్థాలకు సాధనం, అలాగే మరే కార్యమైనా.

ఇతికర్త్తవ్య్తా తస్య పూర్వ్వరఙ్గో యథావిధి । నాన్దీముఖాని ద్వాత్రింశదఙ్గాని పూర్వ్వరఙ్గకే ।। ౩౩౮.

దాని విధానం నియమప్రకారం ఉంటుంది; పూర్వరంగంలో నాందితో మొదలై ముప్పై రెండు భాగాలు ఉంటాయి.

దేవతానాం నమస్కారో గురూణామపి చ స్తుతిః । గోబ్రాహ్మణనృపాదీనామాశీర్వాదాది గీయతే ।। ౩౩౮.

దేవతలకు నమస్కారం, గురువులకు స్తోత్రం, గోవులు, బ్రాహ్మణులు, రాజులు మరియు ఇతరుల ఆశీర్వాదాలు పాడబడతాయి.

నాన్ద్యన్తే సూత్రధారోఽసౌ రుపకేషు నిబధ్యతే । గురుపూర్వక్రమం వంశప్రశంసా పౌరుషం కవేః ।। ౩౩౮.

నాందిలో చివరగా, సూత్రధారి నాటకంలో ప్రవేశిస్తాడు; ముందుగా గురువుని సత్కరించడం, తరువాత వంశాన్ని ప్రశంసించడం, కవికి సంబంధించిన మహిమను చెప్పడం మొదలవుతాయి.

సమ్బమ్ధార్థౌ చ కావ్య్స్య పఞ్చైతానేష నిర్ద్దిశేత్ । నటీ విదూషకో వాపి పారిపార్శ్విక ఏవ వా ।। ౩౩౮.

కావ్యానికి సంబంధించిన సంబంధం, అర్థం మొదలైన ఐదు విషయాలను ఇక్కడ నటి, విదూషకుడు లేదా సహాయుడు ఎవరు కావచ్చు వారు తెలియజేయాలి.

సహితాః సూత్రధారేణ సంలాపం యత్ర కుర్వ్వతే । చిత్రైర్వ్వాక్యైః స్వకార్య్యోత్థైః ప్రస్తుతాక్షేపిభిర్మిథ ।। ౩౩౮.

సూత్రధారితో కలిసి వారు సంభాషణ చేస్తారు; తమ పనులనుబట్టి, వివిధ మాటలతో, పరస్పరం ప్రస్తావనలతో విషయాన్ని చర్చిస్తారు.

ఆముఖం తత్తు విజ్ఞేయం బుధైః ప్రస్తావనాపి సా । ప్రవృత్తకం కథోద్‌ఘాతః ప్రయోగాతిశయస్తథా ।। ౩౩౮.

దీనిని జ్ఞానులు āmukham అని, ప్రస్తావన అని కూడా పిలుస్తారు; ప్రవృత్తకం, కథ ప్రారంభం, ప్రదర్శనలో ఉన్న విశిష్టత కూడా ఇందులో ఉంటాయి.

ఆముఖస్య త్రయో భేదా వీజాంశేషూపజాయతే । కాలం ప్రవృత్తమాశ్రిత్య సూత్రధృగ్యత్ర వర్ణయేత్ ।। ౩౩౮.

āmukhamకు మూడు విధులు ఉంటాయి, ఇవి విత్తం మొదలైన భాగాలలో కలుగుతాయి; ప్రారంభమైన కాలాన్ని ఆధారంగా తీసుకుని, సూత్రధారి వాటిని వివరించాలి.

తదాశ్రయశ్చ పాత్రస్య ప్రవేశస్తత్ ప్రవృత్తకం । సూత్రధారస్య వాక్యం వా యత్ర వాక్యార్థమేవ వా ।। ౩౩౮.

ఆ సందర్భాన్ని ఆధారంగా తీసుకుని పాత్ర ప్రవేశిస్తే, దానిని ప్రవృత్తకం అంటారు; అది సూత్రధారి మాట కావచ్చు లేదా మాటలోని అర్థం కావచ్చు.

గృహీత్వా ప్రవిశేత్ పాత్రం కథోద్‌ఘాతః స ఉచ్యతే । ప్రయోగేషు ప్రయోగన్తు సూత్రధృగ్యత్ర వర్ణయేత్ ।। ౩౩౮.

సందర్భాన్ని తీసుకుని పాత్ర ప్రవేశిస్తే, దానిని కథ ప్రారంభం అంటారు; ప్రదర్శనలో, సూత్రధారి ప్రదర్శనను ఇక్కడ వివరించాలి.

తతశ్చ ప్రవిశేత్ పాత్రం ప్రయోగాతిశయో హి సః । శరీరం నాటకాదీనామితివృత్తం ప్రచక్షతే ।। ౩౩౮.

అనంతరం పాత్ర ప్రవేశిస్తే, దానిని ప్రదర్శనలో ఉన్న విశిష్టత అంటారు; నాటకాది కథను దేహం అని అంటారు.

సిద్ధముత్ప్రేక్షితఞ్చేతి తస్య భేదాబుభౌ స్మృతౌ । సిద్ధమాగమదృష్టఞ్చ సృష్టముత్ప్రేక్షఇతం కవేః ।। ౩౩౮.

దానికి రెండు విధులు ఉన్నాయి — సిద్ధమైనది, ఊహించినది; సిద్ధమైనది వినిపించినది లేదా కనిపించినదానిపై ఆధారపడి ఉంటుంది, ఊహించినది కవి సృష్టి.

వీజం విన్దుః పతాకా చ ప్రకరీ కార్య్యమేవ చ । అర్థప్రకృతయః పఞ్చ పఞ్చ చేష్టా అపి క్రమాత్ ।। ౩౩౮.

విత్తం, బిందువు, పతాక, ప్రకరీ, కార్యం — ఇవే ఐదు రకాల విషయాలు; అలాగే ఐదు చర్యల దశలు కూడా ఉంటాయి.

ప్రారమ్భశ్చ ప్రయత్నశ్చ ప్రాప్తిః సద్భావ ఏవ చ । నియతా చ ఫలప్రాప్తిః ఫలయోగశ్చ పఞ్చమః ।। ౩౩౮.

ప్రారంభం, ప్రయత్నం, పొందడం, స్థితి, ఫలితాన్ని ఖచ్చితంగా పొందడం — ఇవే ఫలితంతో కలిసే ఐదు దశలు.