అగ్నిపురాణమ్

పద్యం చతుష్పదీ తచ్చ వృత్తం జాతిరితిత్రిధా । వృత్తమక్షరసంఖ్యేయముక్థం తత్ కృతిశేషజమ్ ।। ౩౩౭.

చతుష్పద పద్యం మూడు విధాలుగా ఉంటుంది — ఛందస్సు, జాతి, రూపం. ఛందస్సు అక్షరాల సంఖ్యతో నిర్ణయించబడుతుంది, అది కవిత్వంలో మిగిలినదానివల్ల ఏర్పడుతుంది.

మాత్రాభిర్గణనా యత్ర సా జాతిరితి కాశ్యపః । సమమర్ద్ధసమం వృత్తం విషమం పైఙ్గలం త్రిధా ।। ౩౩౭.

మాత్రలతో లెక్కించే పద్యాన్ని జాతి అంటారని కాశ్యపుడు చెప్పారు. ఛందస్సు మూడు విధాలుగా ఉంటుంది — సమ, అర్ధసమ, విషమ, వాటిని పైంగళం అంటారు.

సా విద్యా నౌస్తితీర్షూణాం గభీరం కావ్యసాగరం । మహాకావ్యం కలాపశ్చ పర్య్యాబన్ధో విశేషకమ్ ।। ౩౩౭.

ఈ విద్య కవితాసముద్రాన్ని దాటి వెళ్లాలనుకునేవారికి ఉపయోగపడుతుంది. మహాకావ్యం, సంకలనం, విభాగాలుగా ఏర్పడిన కవిత్వం — ఇవి ప్రత్యేక రూపాలు.

కులకం ముక్తక కోష ఇతి పద్యకుటుమ్బకమ్ . సర్గబన్ధో మహాకావ్యమారబ్ధం సంస్కృతేన యత్ ।। ౩౩౭.

కులకం, ముక్తకం, కోశం — ఇవి పద్యకుటుంబాలు. విభాగాలుగా ఏర్పడినది మహాకావ్యం, అది సంస్కృతంలో ప్రారంభమవుతుంది.

తాదాత్మ్యమజహత్తత్ర తత్సమం నాతి దుష్యతి । ఇతిహాసకథోద్‌భూతమితరద్వా సదాశ్రయం ।। ౩౩౭.

అక్కడ తాదాత్మ్యం విడిచిపెట్టబడదు, సమానమైనది పెద్దగా తప్పుగా ఉండదు. అది ఇతిహాసకథల నుండి లేదా ఇతరత్రా ఉద్భవించినా, ఎప్పుడూ ఆధారం కలిగి ఉంటుంది.

మన్త్ర్దూతప్రయాణాజినియతం నాతివిస్తరమ్ । శక్కర్య్యాతిజగత్యాతిశక్కర్య్యా త్రిష్టుభా తథా ।। ౩౩౭.

దూత పంపడం, ప్రయాణం, యుద్ధం వంటి సందర్భాల్లో కథను ఎక్కువగా విస్తరించరు. అక్కడ శక్కరీ, అతిజగతి, అతిశక్కరీ, త్రిష్టుప్ ఛందస్సులు కూడా ఉపయోగిస్తారు.

పుష్పితాగ్రాదిభిర్వ్వక్రాభిజనైశ్చారుభిః సమైః । ముక్తా తు భిమ్నవృత్తాన్తా నాతిసంక్షిప్తస్ర్గకమ్ ।। ౩౩౭.

పుష్పితాగ్రాది వంటి అందమైన సమచ్ఛంద పద్యాలతో, ఉత్తమ రచయితలు రచించినవి. ముక్తకం అనేది విశేష సంఘటనలతో కూడిన కథలకు, ఎక్కువగా సంక్షిప్తంగా కాకుండా, విభాగంతో కూడి ఉంటుంది.

అతిశక్వరికాష్టిభ్యామేకసఙ్కీర్ణకైః పరరః । మాత్రయాప్యపరః సర్గః ప్రాశస్త్యేషు చ పశ్చిమః ।। ౩౩౭.

అతిశక్వరి, అష్టి లేదా ఒక్క మిశ్రమ ఛందస్సులతో తదుపరి విభాగాన్ని నిర్మిస్తారు. మరొక విభాగాన్ని మాత్రలతో, చివరిదాన్ని ఉత్తమమైనదిగా ప్రశంసిస్తారు.

కల్పోఽతినిన్దితస్తస్మిన్విశేషానాదరః సతాం । నగరార్ణవశైలర్త్తు చన్ద్రార్కాశ్రమపాదపైః ।। ౩౩౭.

అందులో ఏర్పాటును ఎక్కువగా తప్పుపట్టరు. జ్ఞానులు దానికి ప్రత్యేక గౌరవం ఇస్తారు. పట్టణాలు, సముద్రాలు, పర్వతాలు, ఋతువులు, చంద్రుడు, సూర్యుడు, ఆశ్రమాలు, వృక్షాలతో కూడి ఉంటుంది.

ఉద్యానసలిలక్రీड़ామధుపానరతోత్సవైః । దూతీవచనవిన్యాసైరసతీచరితాద్‌భుతైః ।। ౩౩౭.

ఉద్యానాల్లోనూ, నీటిలో ఆడుకునే ఆటల్లోనూ, మధుపాన ఉత్సవాల్లోనూ, మధ్యవర్తుల సందేశాలతోనూ, విశ్వాసం లేని స్త్రీల ఆశ్చర్యకరమైన చేష్టలతోనూ,

తమసా మరుతాప్యన్యైవిభావైరతినిర్భరైః । సర్వ్వవృత్తిప్రవృత్తఞ్చ సర్వ్వభావప్రభావితమ్ ।। ౩౩౭.

చీకటి, గాలి, ఇంకా ఇతర తీవ్రమైన రూపాలతోనూ, అన్ని రకాల ప్రవర్తనలతోనూ, ప్రతి మనోవృత్తి ప్రభావంతోనూ,

సర్వ్వరీతిరసైః పుష్టం పుష్టఙ్గుణవిభూణైః । అత ఏవ మహాకావ్యం తత్కర్త్తా చ మహాకవిః ।। ౩౩౭.

అన్ని రకాల రసాలతో, ఉత్తమ గుణాలతో అలంకరించబడి, ఇలాంటిది మహాకావ్యం అని పిలవబడుతుంది; దాన్ని rachించేవాడు మహాకవి.

వాగ్వైదగ్ధ్యప్రధానేపి రస ఏవాత్ర జీవితమ్ । పృథక్ప్రయత్ననిర్వ్వర్త్యం వాగ్వక్రిమ్ని రసాద్వపుః ।। ౩౩౭.

మాటల్లో నైపుణ్యం ఎంత ఉన్నా, ఇక్కడ రసమే ప్రాణం. మాటలకు వేరుగా శ్రమించి నిర్మించినా, దానికి నిజమైన రూపం రసమే.

చతుర్వ్వర్గఫలం విశ్వగ్వ్యాఖ్యాతం నాయకాఖ్యయా । సమానవృత్తినిర్వ్యూఢః కౌశికీవృత్తికోమలః ।। ౩౩౭.

ఇది చతుర్విధ ఫలితాన్ని ఇస్తుంది; నాయకుని కథ ద్వారా అందరికీ వివరించబడింది. ఒకే ఛందస్సులో, కౌశికీ విధానంలో మృదువుగా రచించబడింది.

కలాపోఽత్ర ప్రవాసః ప్రాగనురాగాహ్వయో రసః । సవిశేషకఞ్చ ప్రాప్త్యాది సంస్కృతేనేతరేణ చ ।। ౩౩౭.

ఇక్కడ 'కలాపం' అనగా ప్రవాసం, 'ప్రాగనురాగ' అనే రసం, ప్రత్యేకతలు, ప్రాప్తి మొదలైనవి, సంస్కృతంలోనూ ఇతర భాషల్లోనూ ఉంటాయి.

శ్లోకైరనేకైః కులకం స్యాత్ సన్దానితకాని తత్। ముక్తకం శ్లోక ఏకైకశ్చమత్కారక్షమః సతాం ।। ౩౩౭.

అనేక శ్లోకాల సముదాయం 'కులకం', అవన్నీ కలిపి ఉండేవి. ఒక్కొక్కటి విడివిడిగా ఉండేది 'ముక్తకం', అది జ్ఞానులకు ఆనందాన్ని ఇస్తుంది.

సూక్తిభిః కవిసింహానాం సున్దరీభిః సమన్వితః . కోషో బ్రహ్మాపరిచ్ఛిన్నః స విదగ్ధాయ రోచతే ।। ౩౩౭.

కవిసింహుల అందమైన పదాలతో, సుందరీలతో అలంకరించబడిన కోశం, బ్రహ్మకు అంతం లేనట్టు, వివేకవంతులకు ఆనందాన్ని ఇస్తుంది.

ఆభాసోపమశక్తిశ్చ సర్గే యద్భిన్నవృత్తతా । మిశ్రం వపురితి ఖ్యాతం ప్రకీర్ణమితి చ ద్విధా ।। ౩౩౭.

ఒక రచనలో ఉపమా, ప్రతిబింబం వంటి శక్తి, వివిధ ఛందస్సులు ఉంటే, దాన్ని 'మిశ్రమ రూపం' అని, లేదా 'ప్రకీర్ణం' అని కూడా అంటారు.

శ్రవ్యఞ్చైవాబినేయఞ్చ ప్రకీర్ణం సకలోక్తిభిః ।। ౩౩౭.

వినదగినదీ, నటించదగినదీ, అన్ని రకాల వాక్యాలతో కూడినదీ 'ప్రకీర్ణం' అని పిలుస్తారు.

అగ్నిరువాచ నాటకం సప్రకరణం డిమ ఈహామృగోఽపి వా । జ్ఞేయః సమవకారశ్చ భవేత్ ప్రహసనన్తథా ।। ౩౩౮.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు: నాటకం, ప్రకరణం, డిమ, ఇహామృగం, సమవకారము, ప్రహసనం ఇవన్నీ తెలుసుకోవాలి.

వ్యాయోగభాణవీథ్యఙ్గత్రోటకాన్యథ నాటికా । సట్టకం శిల్పకః కర్ణా ఏకో దుర్మ్మల్లికా తథా ।। ౩౩౮.

వ్యాయోగం, భాణం, వీథి, అంగం, ట్రోటకం, నాటిక, సట్టకం, శిల్పకం, కర్ణ, ఏక, దుర్మల్లికా కూడా ఉన్నాయి.

ప్రస్థానం భాణికా భాణీ గోష్ఠీ హల్లీశకాని చ । కావ్యం శ్రీగదితం నాట్యరాసకం రాసకం తథా ।। ౩౩౮.

ప్రస్థానం, భాణికా, భాణీ, గోష్ఠీ, హల్లీశకాలు, కావ్యం, శ్రీగదితం, నాట్యరాసకం, రాసకం కూడా ఉన్నాయి.

ఉల్లాప్యకం ప్రేఙ్‌క్షణఞ్చ సప్తవింశతిరేవ తత్ । సామాన్యఞ్చ విశేషశ్చ లక్ష్ణస్య ద్వయీ గతిః ।। ౩౩౮.

ఉల్లాప్యక, ప్రేఙ్షణం—ఇవి కలిపి ఇరవైయేడు. లక్షణానికి రెండు మార్గాలు ఉన్నాయి: సాధారణం, ప్రత్యేకం.

సామాన్యం సర్వ్వవిషయం శేషః క్కాపి ప్రవర్త్తతే । పూర్వ్వరఙ్గే నివృతే ద్వౌ దేశకాలావుభావపి ।। ౩౩౮.

సాధారణ లక్షణం అన్నింటికీ వర్తిస్తుంది; మిగతావి కొన్ని సందర్భాల్లో మాత్రమే జరుగుతాయి. ముందుగా పూర్వరంగం పూర్తయిన తర్వాత, స్థలం, కాలం రెండూ నిర్ణయించబడతాయి.

రసభావమిభావానుభావా అభినయాస్తథా । అఙ్కః స్థితిశ్చ సామాన్యం సర్వ్వత్రైవోపసర్పణాత్ ।। ౩౩౮.

రసం, భావం, ఉత్ప్రేరకాలు, అనుభావాలు, అభినయం, అంకం, స్థితి—ఇవి అన్నీ సాధారణంగా అన్ని చోట్ల ఉంటాయి.

విశేషోఽవసరే వాచ్యః సామాన్యం పూర్వ్వముచ్యతే । త్రివర్గసాధనన్నాట్యమిత్యాహుః కరణఞ్చ యత్ ।। ౩౩౮.

ప్రత్యేక లక్షణం అవసరమైనప్పుడు చెప్పాలి; సాధారణ లక్షణం ముందుగా చెప్పబడుతుంది. నాట్యం మూడు పురుషార్థాలకు సాధనం, అలాగే మరే కార్యమైనా.

ఇతికర్త్తవ్య్తా తస్య పూర్వ్వరఙ్గో యథావిధి । నాన్దీముఖాని ద్వాత్రింశదఙ్గాని పూర్వ్వరఙ్గకే ।। ౩౩౮.

దాని విధానం నియమప్రకారం ఉంటుంది; పూర్వరంగంలో నాందితో మొదలై ముప్పై రెండు భాగాలు ఉంటాయి.

దేవతానాం నమస్కారో గురూణామపి చ స్తుతిః । గోబ్రాహ్మణనృపాదీనామాశీర్వాదాది గీయతే ।। ౩౩౮.

దేవతలకు నమస్కారం, గురువులకు స్తోత్రం, గోవులు, బ్రాహ్మణులు, రాజులు మరియు ఇతరుల ఆశీర్వాదాలు పాడబడతాయి.

నాన్ద్యన్తే సూత్రధారోఽసౌ రుపకేషు నిబధ్యతే । గురుపూర్వక్రమం వంశప్రశంసా పౌరుషం కవేః ।। ౩౩౮.

నాందిలో చివరగా, సూత్రధారి నాటకంలో ప్రవేశిస్తాడు; ముందుగా గురువుని సత్కరించడం, తరువాత వంశాన్ని ప్రశంసించడం, కవికి సంబంధించిన మహిమను చెప్పడం మొదలవుతాయి.