అగ్నిపురాణమ్

భవేన్మధ్యమసన్దర్భన్నాతికుత్సితవిగ్రహమ్ । వృత్తచ్ఛాయాహరం వృత్తం గన్ధినైతత్ కిలోత్‌కటమ్ ।। ౩౩౭.

మధ్యమమైన సందర్భం, అధికంగా లోపాలు లేని నిర్మాణం, వృత్త ఛాయ కలిగి ఉంటే దానిని గంధి అంటారు; ఇదే ఉత్కటమని చెబుతారు.

ఆఖ్యాయికా కథా ఖణ్డకథా పరికథా తథా । కథానికేతి మన్యన్తే గద్యకావ్యఞ్చ పఞ్చధా ।। ౩౩౭.

ఆఖ్యాయిక, కథ, ఖండకథ, పరిచయకథ, కథానిక — ఇవి ఐదు విధాలుగా గద్యకావ్యంగా భావించబడతాయి.

కర్తృవంశప్రశంసా స్యాద్యత్ర గద్యేన విస్తరాత్ । కన్యాహరణసంగ్రామవిప్రలమ్భవిపత్తయః ।। ౩౩౭.

ఎక్కడ రచయిత వంశాన్ని విస్తృతంగా గద్యరూపంలో ప్రశంసిస్తాడో, అక్కడ కన్యాహరణం, యుద్ధం, వियोगం, అపదలు జరుగుతాయి.

భవన్తి యత్ర దీప్తాశ్చ రీతివృత్తిప్రవృత్తయః । ఉచ్ఛాసైశ్చ చపరిచ్ఛేజో యత్ర యా చూర్ణకోత్తరా ।। ౩౩౭.

ఎక్కడ ప్రబలమైన ఆచారాలు, ప్రవర్తనలు, చర్యలు ఉంటాయో, అక్కడ ఊహించని ఉద్వేగాలు, అకస్మాత్తుగా ముగిసే భాగాలు, తక్కువ పదాలతో ముగింపు కూడా ఉంటాయి.

. వక్త్రం వాపరవక్త్రం వా యత్ర సాఖ్యాయికా స్మృతా । శ్లోకైః స్వవంశం సంక్షేపాత్ కవిర్యత్ర ప్రశంసతి ।। ౩౩౭.

కథను రచయిత లేదా మరొకరు చెప్పినప్పుడు దానిని ఆఖ్యాయిక అంటారు. కవి తన వంశాన్ని సంక్షిప్తంగా శ్లోకాల ద్వారా ప్రశంసించినప్పుడు కూడా అదే.

ముఖ్యస్యార్థావతారాయ భవేద్యత్ర కథాన్తరమ్ । పరిచ్ఛేదో న యత్ర స్యాద్భవేద్వాలమ్భకైః క్కచిత్ ।। ౩౩౭.

ప్రధాన విషయాన్ని పరిచయం చేయడానికి మరో కథను చేర్చినపుడు, అక్కడ ప్రత్యేక విభాగాలు ఉండవు, కానీ కొన్ని చోట్ల ఉపకథలు ఉంటాయి.

సా కథా నామ తద్‌గర్భే నిబధ్నీయాచ్చతుష్పదీం । భవేత్ ఖణ్డకథా యాసౌ పరికథా తయోః ।। ౩౩౭.

దానిని కథ అంటారు. అందులో నాలుగు పాదాల పద్యాలు కూడా ఉండాలి. పూర్తిగా చెప్పని కథను ఖండకథ అంటారు, విస్తృతంగా చెప్పినదాన్ని పరిచయకథ అంటారు.

అమాత్యం సార్థకం వాపి ద్విజం వా నాయకం విదుః । స్యాత్తయోః కరుణం విద్ధి విప్రలమ్భశ్చ తుర్వ్విధః ।। ౩౩౭.

ఆ రెండు కథల్లో మంత్రి, వాణిజ్యవేత్త లేదా బ్రాహ్మణుడు నాయకుడిగా ఉంటాడు. వాటిలో భావం రెండు విధాలుగా — దుఃఖభావం లేదా వियोगభావంగా ఉంటుంది.

. సమాప్యతే తయోర్న్నాద్యా సా కథామనుధావతి । కథాఖ్యాథికయోర్మ్మిశ్రమావాత్ పరికథా స్మృతా ।। ౩౩౭.

ఆ రెండు కథల్లో మొదటిది పూర్తవుతుంది, తరువాత కథ కొనసాగుతుంది. కథా, ఆఖ్యాయిక రెండింటి మిశ్రమాన్ని పరిచయకథ అంటారు.

భయానకం సుఖపరం గర్బే చ కరుణో రసః । అద్భుతోఽన్తే సుక్లృప్తార్థో నోదాత్తా సా కథానికా ।। ౩౩౭.

ఎక్కడ భయభావం లేదా సుఖభావం ఉంటాయో, లోపల దుఃఖరసం, చివర్లో ఆశ్చర్యకరం, అర్థవంతమైనదిగా ఉండి, కానీ గొప్పతనం లేకపోతే, దానిని కథానిక అంటారు.

పద్యం చతుష్పదీ తచ్చ వృత్తం జాతిరితిత్రిధా । వృత్తమక్షరసంఖ్యేయముక్థం తత్ కృతిశేషజమ్ ।। ౩౩౭.

చతుష్పద పద్యం మూడు విధాలుగా ఉంటుంది — ఛందస్సు, జాతి, రూపం. ఛందస్సు అక్షరాల సంఖ్యతో నిర్ణయించబడుతుంది, అది కవిత్వంలో మిగిలినదానివల్ల ఏర్పడుతుంది.

మాత్రాభిర్గణనా యత్ర సా జాతిరితి కాశ్యపః । సమమర్ద్ధసమం వృత్తం విషమం పైఙ్గలం త్రిధా ।। ౩౩౭.

మాత్రలతో లెక్కించే పద్యాన్ని జాతి అంటారని కాశ్యపుడు చెప్పారు. ఛందస్సు మూడు విధాలుగా ఉంటుంది — సమ, అర్ధసమ, విషమ, వాటిని పైంగళం అంటారు.

సా విద్యా నౌస్తితీర్షూణాం గభీరం కావ్యసాగరం । మహాకావ్యం కలాపశ్చ పర్య్యాబన్ధో విశేషకమ్ ।। ౩౩౭.

ఈ విద్య కవితాసముద్రాన్ని దాటి వెళ్లాలనుకునేవారికి ఉపయోగపడుతుంది. మహాకావ్యం, సంకలనం, విభాగాలుగా ఏర్పడిన కవిత్వం — ఇవి ప్రత్యేక రూపాలు.

కులకం ముక్తక కోష ఇతి పద్యకుటుమ్బకమ్ . సర్గబన్ధో మహాకావ్యమారబ్ధం సంస్కృతేన యత్ ।। ౩౩౭.

కులకం, ముక్తకం, కోశం — ఇవి పద్యకుటుంబాలు. విభాగాలుగా ఏర్పడినది మహాకావ్యం, అది సంస్కృతంలో ప్రారంభమవుతుంది.

తాదాత్మ్యమజహత్తత్ర తత్సమం నాతి దుష్యతి । ఇతిహాసకథోద్‌భూతమితరద్వా సదాశ్రయం ।। ౩౩౭.

అక్కడ తాదాత్మ్యం విడిచిపెట్టబడదు, సమానమైనది పెద్దగా తప్పుగా ఉండదు. అది ఇతిహాసకథల నుండి లేదా ఇతరత్రా ఉద్భవించినా, ఎప్పుడూ ఆధారం కలిగి ఉంటుంది.

మన్త్ర్దూతప్రయాణాజినియతం నాతివిస్తరమ్ । శక్కర్య్యాతిజగత్యాతిశక్కర్య్యా త్రిష్టుభా తథా ।। ౩౩౭.

దూత పంపడం, ప్రయాణం, యుద్ధం వంటి సందర్భాల్లో కథను ఎక్కువగా విస్తరించరు. అక్కడ శక్కరీ, అతిజగతి, అతిశక్కరీ, త్రిష్టుప్ ఛందస్సులు కూడా ఉపయోగిస్తారు.

పుష్పితాగ్రాదిభిర్వ్వక్రాభిజనైశ్చారుభిః సమైః । ముక్తా తు భిమ్నవృత్తాన్తా నాతిసంక్షిప్తస్ర్గకమ్ ।। ౩౩౭.

పుష్పితాగ్రాది వంటి అందమైన సమచ్ఛంద పద్యాలతో, ఉత్తమ రచయితలు రచించినవి. ముక్తకం అనేది విశేష సంఘటనలతో కూడిన కథలకు, ఎక్కువగా సంక్షిప్తంగా కాకుండా, విభాగంతో కూడి ఉంటుంది.

అతిశక్వరికాష్టిభ్యామేకసఙ్కీర్ణకైః పరరః । మాత్రయాప్యపరః సర్గః ప్రాశస్త్యేషు చ పశ్చిమః ।। ౩౩౭.

అతిశక్వరి, అష్టి లేదా ఒక్క మిశ్రమ ఛందస్సులతో తదుపరి విభాగాన్ని నిర్మిస్తారు. మరొక విభాగాన్ని మాత్రలతో, చివరిదాన్ని ఉత్తమమైనదిగా ప్రశంసిస్తారు.

కల్పోఽతినిన్దితస్తస్మిన్విశేషానాదరః సతాం । నగరార్ణవశైలర్త్తు చన్ద్రార్కాశ్రమపాదపైః ।। ౩౩౭.

అందులో ఏర్పాటును ఎక్కువగా తప్పుపట్టరు. జ్ఞానులు దానికి ప్రత్యేక గౌరవం ఇస్తారు. పట్టణాలు, సముద్రాలు, పర్వతాలు, ఋతువులు, చంద్రుడు, సూర్యుడు, ఆశ్రమాలు, వృక్షాలతో కూడి ఉంటుంది.

ఉద్యానసలిలక్రీड़ామధుపానరతోత్సవైః । దూతీవచనవిన్యాసైరసతీచరితాద్‌భుతైః ।। ౩౩౭.

ఉద్యానాల్లోనూ, నీటిలో ఆడుకునే ఆటల్లోనూ, మధుపాన ఉత్సవాల్లోనూ, మధ్యవర్తుల సందేశాలతోనూ, విశ్వాసం లేని స్త్రీల ఆశ్చర్యకరమైన చేష్టలతోనూ,

తమసా మరుతాప్యన్యైవిభావైరతినిర్భరైః । సర్వ్వవృత్తిప్రవృత్తఞ్చ సర్వ్వభావప్రభావితమ్ ।। ౩౩౭.

చీకటి, గాలి, ఇంకా ఇతర తీవ్రమైన రూపాలతోనూ, అన్ని రకాల ప్రవర్తనలతోనూ, ప్రతి మనోవృత్తి ప్రభావంతోనూ,

సర్వ్వరీతిరసైః పుష్టం పుష్టఙ్గుణవిభూణైః । అత ఏవ మహాకావ్యం తత్కర్త్తా చ మహాకవిః ।। ౩౩౭.

అన్ని రకాల రసాలతో, ఉత్తమ గుణాలతో అలంకరించబడి, ఇలాంటిది మహాకావ్యం అని పిలవబడుతుంది; దాన్ని rachించేవాడు మహాకవి.

వాగ్వైదగ్ధ్యప్రధానేపి రస ఏవాత్ర జీవితమ్ । పృథక్ప్రయత్ననిర్వ్వర్త్యం వాగ్వక్రిమ్ని రసాద్వపుః ।। ౩౩౭.

మాటల్లో నైపుణ్యం ఎంత ఉన్నా, ఇక్కడ రసమే ప్రాణం. మాటలకు వేరుగా శ్రమించి నిర్మించినా, దానికి నిజమైన రూపం రసమే.

చతుర్వ్వర్గఫలం విశ్వగ్వ్యాఖ్యాతం నాయకాఖ్యయా । సమానవృత్తినిర్వ్యూఢః కౌశికీవృత్తికోమలః ।। ౩౩౭.

ఇది చతుర్విధ ఫలితాన్ని ఇస్తుంది; నాయకుని కథ ద్వారా అందరికీ వివరించబడింది. ఒకే ఛందస్సులో, కౌశికీ విధానంలో మృదువుగా రచించబడింది.

కలాపోఽత్ర ప్రవాసః ప్రాగనురాగాహ్వయో రసః । సవిశేషకఞ్చ ప్రాప్త్యాది సంస్కృతేనేతరేణ చ ।। ౩౩౭.

ఇక్కడ 'కలాపం' అనగా ప్రవాసం, 'ప్రాగనురాగ' అనే రసం, ప్రత్యేకతలు, ప్రాప్తి మొదలైనవి, సంస్కృతంలోనూ ఇతర భాషల్లోనూ ఉంటాయి.

శ్లోకైరనేకైః కులకం స్యాత్ సన్దానితకాని తత్। ముక్తకం శ్లోక ఏకైకశ్చమత్కారక్షమః సతాం ।। ౩౩౭.

అనేక శ్లోకాల సముదాయం 'కులకం', అవన్నీ కలిపి ఉండేవి. ఒక్కొక్కటి విడివిడిగా ఉండేది 'ముక్తకం', అది జ్ఞానులకు ఆనందాన్ని ఇస్తుంది.

సూక్తిభిః కవిసింహానాం సున్దరీభిః సమన్వితః . కోషో బ్రహ్మాపరిచ్ఛిన్నః స విదగ్ధాయ రోచతే ।। ౩౩౭.

కవిసింహుల అందమైన పదాలతో, సుందరీలతో అలంకరించబడిన కోశం, బ్రహ్మకు అంతం లేనట్టు, వివేకవంతులకు ఆనందాన్ని ఇస్తుంది.

ఆభాసోపమశక్తిశ్చ సర్గే యద్భిన్నవృత్తతా । మిశ్రం వపురితి ఖ్యాతం ప్రకీర్ణమితి చ ద్విధా ।। ౩౩౭.

ఒక రచనలో ఉపమా, ప్రతిబింబం వంటి శక్తి, వివిధ ఛందస్సులు ఉంటే, దాన్ని 'మిశ్రమ రూపం' అని, లేదా 'ప్రకీర్ణం' అని కూడా అంటారు.

శ్రవ్యఞ్చైవాబినేయఞ్చ ప్రకీర్ణం సకలోక్తిభిః ।। ౩౩౭.

వినదగినదీ, నటించదగినదీ, అన్ని రకాల వాక్యాలతో కూడినదీ 'ప్రకీర్ణం' అని పిలుస్తారు.