అగ్నిపురాణమ్

అగ్నిరువాచ కావ్యస్య నాటకాదేశ్చ అలఙ్కారాన్ వదామ్యఽథ । ధ్వనిర్వ్వర్ణాః పదం వాక్యమిత్యేతద్వాఙ్‌మయం మతం ।। ౩౩౭.

అగ్ని ఇలా అన్నారు: ఇప్పుడు నేను కావ్యం, నాటకం మొదలైన వాటి అలంకారాలను చెప్పుతాను. ధ్వని, అక్షరం, పదం, వాక్యం — ఇవే వాక్కు యొక్క మూలాంశాలు అని భావించబడతాయి.

శాస్త్రేతిహాసవాక్యానాం త్రయం యత్ర సమాప్యతే । శాస్త్రే శబ్దప్రధానాత్వమితిహాసేషు నిష్ఠతా ।। ౩౩౭.

శాస్త్ర, ఇతిహాస, కావ్య వాక్యాలు మూడు కలిసిన చోట, శాస్త్రంలో శబ్దానికి ప్రాముఖ్యత, ఇతిహాసంలో అర్థానికి ప్రాముఖ్యత ఉంటుంది.

అభిధాయాః ప్రధానత్వాత్ కావ్యం తాభ్యాం విభిద్యతే । నరత్వం దుర్ల్లభం లోకే విద్యాతత్ర చ దుర్ల్లభా ।। ౩౩౭.

సూటిగా చెప్పడమే ప్రధానమైన కారణంగా కావ్యం మిగతా రెండింటి నుండి వేరుపడుతుంది. ఈ లోకంలో మానవ జన్మ దుర్లభం, అక్కడ విద్య కూడా దుర్లభమే.

కవిత్వం దుర్ల్లభం తత్ర శక్తిస్తత్ర చ దుర్ల్లభా । వ్యుత్‌పత్తిర్దుర్ల్లభా తత్ర వివేకస్తత్ర దుర్లభః ।। ౩౩౭.

కవిత్వం అక్కడ దుర్లభం, శక్తి కూడా అక్కడ దుర్లభమే. వ్యుత్పత్తి దుర్లభం, వివేకం కూడా అక్కడ దుర్లభమే.

సర్వ్వం శాస్త్రమవిద్వద్భిర్మృగ్యమాణన్న సిధ్యతి । ఆదివర్ణా ద్వితీయశ్చ మహాప్రాణాస్తురీయకః ।। ౩౩౭.

అజ్ఞులైన వారు శాస్త్రాన్ని ఎంత వెతికినా అది ఫలించదు. మొదటి, రెండవ అక్షరాలు సాధారణంగా ఉంటాయి; మూడవది మహాప్రాణంగా ఉంటుంది.

వర్గేషు వర్ణవృన్దం స్యాత్పదం సుప్‌తిఙ్‌ప్రభేదతః । సఙ్‌క్షేపాద్వాక్యమిష్టార్థవ్యవఛిన్నా పదాబలీ ।। ౩౩౭.

వర్గాల్లో అక్షర సమూహం ఉంటుంది. పదం విభక్తి, తింగా రూపాల ద్వారా వేరుపడుతుంది. సంక్షిప్తంగా చెప్పాలంటే, కోరిన అర్థాన్ని తెలిపే పదాల సముదాయం వాక్యం అవుతుంది.

కావ్యం స్ఫటదలఙ్కారం గుణవద్దోషవర్జితమ్ । యోనిర్వ్వేదశ్చ లోకశ్చ సిద్ధమన్నాదయోనిజం ।। ౩౩౭.

కావ్యం స్పష్టంగా, అలంకారంతో, గుణాలతో, దోషరహితంగా ఉండాలి. దాని మూలం వేదం మరియు లోకం, అన్నాదయము వంటి మూలాల నుండి స్థిరపడింది.

దేవాదీనాం సంస్కృతం స్యాత్ ప్రాకృతం త్రివిధం నృణాం । గద్యం పద్యఞ్చ మిశ్రఞ్చ కావ్యాది త్రివిధం స్మృతమ్ ।। ౩౩౭.

దేవతలు మొదలైనవారికి సంస్కృతం, మానవులకు మూడు విధాల ప్రాకృత భాషలు ఉంటాయి. గద్యము, పద్యము, మిశ్రమము — ఇవే కావ్యాది మూడు రూపాలు అని గుర్తించబడతాయి.

ఆపదః పదసన్తానో గద్యన్తదపి గద్యతే । చూర్ణకోత్‌కలికాగన్ధివృత్తభేదాత్ త్రిరూపకమ్ ।। ౩౩౭.

పదాల పరంపర గద్యాన్ని ఏర్పరచుతుంది; దానిని కూడా గద్యమే అంటారు. చూర్ణ, ఉత్కళిక, గంధి అనే వృత్త భేదాలవల్ల ఇది మూడు రూపాలలో ఉంటుంది.

అల్పాల్పవిగ్రహం నాతిమృదుసన్దర్భనిర్భరం । తూర్ణకం నామతో దీర్ఘసమాసాత్ కలికా భవేత్ ।। ౩౩౭.

చిన్న చిన్న నిర్మాణం, మితమైన మృదుత్వం, గాఢమైన సందర్భం ఉన్నప్పుడు దానిని తూర్ణకం అంటారు. దీర్ఘ సమాసాల వల్ల కలికా ఏర్పడుతుంది.

భవేన్మధ్యమసన్దర్భన్నాతికుత్సితవిగ్రహమ్ । వృత్తచ్ఛాయాహరం వృత్తం గన్ధినైతత్ కిలోత్‌కటమ్ ।। ౩౩౭.

మధ్యమమైన సందర్భం, అధికంగా లోపాలు లేని నిర్మాణం, వృత్త ఛాయ కలిగి ఉంటే దానిని గంధి అంటారు; ఇదే ఉత్కటమని చెబుతారు.

ఆఖ్యాయికా కథా ఖణ్డకథా పరికథా తథా । కథానికేతి మన్యన్తే గద్యకావ్యఞ్చ పఞ్చధా ।। ౩౩౭.

ఆఖ్యాయిక, కథ, ఖండకథ, పరిచయకథ, కథానిక — ఇవి ఐదు విధాలుగా గద్యకావ్యంగా భావించబడతాయి.

కర్తృవంశప్రశంసా స్యాద్యత్ర గద్యేన విస్తరాత్ । కన్యాహరణసంగ్రామవిప్రలమ్భవిపత్తయః ।। ౩౩౭.

ఎక్కడ రచయిత వంశాన్ని విస్తృతంగా గద్యరూపంలో ప్రశంసిస్తాడో, అక్కడ కన్యాహరణం, యుద్ధం, వियोगం, అపదలు జరుగుతాయి.

భవన్తి యత్ర దీప్తాశ్చ రీతివృత్తిప్రవృత్తయః । ఉచ్ఛాసైశ్చ చపరిచ్ఛేజో యత్ర యా చూర్ణకోత్తరా ।। ౩౩౭.

ఎక్కడ ప్రబలమైన ఆచారాలు, ప్రవర్తనలు, చర్యలు ఉంటాయో, అక్కడ ఊహించని ఉద్వేగాలు, అకస్మాత్తుగా ముగిసే భాగాలు, తక్కువ పదాలతో ముగింపు కూడా ఉంటాయి.

. వక్త్రం వాపరవక్త్రం వా యత్ర సాఖ్యాయికా స్మృతా । శ్లోకైః స్వవంశం సంక్షేపాత్ కవిర్యత్ర ప్రశంసతి ।। ౩౩౭.

కథను రచయిత లేదా మరొకరు చెప్పినప్పుడు దానిని ఆఖ్యాయిక అంటారు. కవి తన వంశాన్ని సంక్షిప్తంగా శ్లోకాల ద్వారా ప్రశంసించినప్పుడు కూడా అదే.

ముఖ్యస్యార్థావతారాయ భవేద్యత్ర కథాన్తరమ్ । పరిచ్ఛేదో న యత్ర స్యాద్భవేద్వాలమ్భకైః క్కచిత్ ।। ౩౩౭.

ప్రధాన విషయాన్ని పరిచయం చేయడానికి మరో కథను చేర్చినపుడు, అక్కడ ప్రత్యేక విభాగాలు ఉండవు, కానీ కొన్ని చోట్ల ఉపకథలు ఉంటాయి.

సా కథా నామ తద్‌గర్భే నిబధ్నీయాచ్చతుష్పదీం । భవేత్ ఖణ్డకథా యాసౌ పరికథా తయోః ।। ౩౩౭.

దానిని కథ అంటారు. అందులో నాలుగు పాదాల పద్యాలు కూడా ఉండాలి. పూర్తిగా చెప్పని కథను ఖండకథ అంటారు, విస్తృతంగా చెప్పినదాన్ని పరిచయకథ అంటారు.

అమాత్యం సార్థకం వాపి ద్విజం వా నాయకం విదుః । స్యాత్తయోః కరుణం విద్ధి విప్రలమ్భశ్చ తుర్వ్విధః ।। ౩౩౭.

ఆ రెండు కథల్లో మంత్రి, వాణిజ్యవేత్త లేదా బ్రాహ్మణుడు నాయకుడిగా ఉంటాడు. వాటిలో భావం రెండు విధాలుగా — దుఃఖభావం లేదా వियोगభావంగా ఉంటుంది.

. సమాప్యతే తయోర్న్నాద్యా సా కథామనుధావతి । కథాఖ్యాథికయోర్మ్మిశ్రమావాత్ పరికథా స్మృతా ।। ౩౩౭.

ఆ రెండు కథల్లో మొదటిది పూర్తవుతుంది, తరువాత కథ కొనసాగుతుంది. కథా, ఆఖ్యాయిక రెండింటి మిశ్రమాన్ని పరిచయకథ అంటారు.

భయానకం సుఖపరం గర్బే చ కరుణో రసః । అద్భుతోఽన్తే సుక్లృప్తార్థో నోదాత్తా సా కథానికా ।। ౩౩౭.

ఎక్కడ భయభావం లేదా సుఖభావం ఉంటాయో, లోపల దుఃఖరసం, చివర్లో ఆశ్చర్యకరం, అర్థవంతమైనదిగా ఉండి, కానీ గొప్పతనం లేకపోతే, దానిని కథానిక అంటారు.

పద్యం చతుష్పదీ తచ్చ వృత్తం జాతిరితిత్రిధా । వృత్తమక్షరసంఖ్యేయముక్థం తత్ కృతిశేషజమ్ ।। ౩౩౭.

చతుష్పద పద్యం మూడు విధాలుగా ఉంటుంది — ఛందస్సు, జాతి, రూపం. ఛందస్సు అక్షరాల సంఖ్యతో నిర్ణయించబడుతుంది, అది కవిత్వంలో మిగిలినదానివల్ల ఏర్పడుతుంది.

మాత్రాభిర్గణనా యత్ర సా జాతిరితి కాశ్యపః । సమమర్ద్ధసమం వృత్తం విషమం పైఙ్గలం త్రిధా ।। ౩౩౭.

మాత్రలతో లెక్కించే పద్యాన్ని జాతి అంటారని కాశ్యపుడు చెప్పారు. ఛందస్సు మూడు విధాలుగా ఉంటుంది — సమ, అర్ధసమ, విషమ, వాటిని పైంగళం అంటారు.

సా విద్యా నౌస్తితీర్షూణాం గభీరం కావ్యసాగరం । మహాకావ్యం కలాపశ్చ పర్య్యాబన్ధో విశేషకమ్ ।। ౩౩౭.

ఈ విద్య కవితాసముద్రాన్ని దాటి వెళ్లాలనుకునేవారికి ఉపయోగపడుతుంది. మహాకావ్యం, సంకలనం, విభాగాలుగా ఏర్పడిన కవిత్వం — ఇవి ప్రత్యేక రూపాలు.

కులకం ముక్తక కోష ఇతి పద్యకుటుమ్బకమ్ . సర్గబన్ధో మహాకావ్యమారబ్ధం సంస్కృతేన యత్ ।। ౩౩౭.

కులకం, ముక్తకం, కోశం — ఇవి పద్యకుటుంబాలు. విభాగాలుగా ఏర్పడినది మహాకావ్యం, అది సంస్కృతంలో ప్రారంభమవుతుంది.

తాదాత్మ్యమజహత్తత్ర తత్సమం నాతి దుష్యతి । ఇతిహాసకథోద్‌భూతమితరద్వా సదాశ్రయం ।। ౩౩౭.

అక్కడ తాదాత్మ్యం విడిచిపెట్టబడదు, సమానమైనది పెద్దగా తప్పుగా ఉండదు. అది ఇతిహాసకథల నుండి లేదా ఇతరత్రా ఉద్భవించినా, ఎప్పుడూ ఆధారం కలిగి ఉంటుంది.

మన్త్ర్దూతప్రయాణాజినియతం నాతివిస్తరమ్ । శక్కర్య్యాతిజగత్యాతిశక్కర్య్యా త్రిష్టుభా తథా ।। ౩౩౭.

దూత పంపడం, ప్రయాణం, యుద్ధం వంటి సందర్భాల్లో కథను ఎక్కువగా విస్తరించరు. అక్కడ శక్కరీ, అతిజగతి, అతిశక్కరీ, త్రిష్టుప్ ఛందస్సులు కూడా ఉపయోగిస్తారు.

పుష్పితాగ్రాదిభిర్వ్వక్రాభిజనైశ్చారుభిః సమైః । ముక్తా తు భిమ్నవృత్తాన్తా నాతిసంక్షిప్తస్ర్గకమ్ ।। ౩౩౭.

పుష్పితాగ్రాది వంటి అందమైన సమచ్ఛంద పద్యాలతో, ఉత్తమ రచయితలు రచించినవి. ముక్తకం అనేది విశేష సంఘటనలతో కూడిన కథలకు, ఎక్కువగా సంక్షిప్తంగా కాకుండా, విభాగంతో కూడి ఉంటుంది.

అతిశక్వరికాష్టిభ్యామేకసఙ్కీర్ణకైః పరరః । మాత్రయాప్యపరః సర్గః ప్రాశస్త్యేషు చ పశ్చిమః ।। ౩౩౭.

అతిశక్వరి, అష్టి లేదా ఒక్క మిశ్రమ ఛందస్సులతో తదుపరి విభాగాన్ని నిర్మిస్తారు. మరొక విభాగాన్ని మాత్రలతో, చివరిదాన్ని ఉత్తమమైనదిగా ప్రశంసిస్తారు.

కల్పోఽతినిన్దితస్తస్మిన్విశేషానాదరః సతాం । నగరార్ణవశైలర్త్తు చన్ద్రార్కాశ్రమపాదపైః ।। ౩౩౭.

అందులో ఏర్పాటును ఎక్కువగా తప్పుపట్టరు. జ్ఞానులు దానికి ప్రత్యేక గౌరవం ఇస్తారు. పట్టణాలు, సముద్రాలు, పర్వతాలు, ఋతువులు, చంద్రుడు, సూర్యుడు, ఆశ్రమాలు, వృక్షాలతో కూడి ఉంటుంది.