అగ్నిపురాణమ్

ఊతీర్థాదాగతం దగ్ధమప్రవర్ణఞ్చ భక్షితం । ఏవముచ్చారణం పాపమేవముచ్చారణం శుభమ్ ।। ౩౩౬.

తప్పు స్థానం నుండి వచ్చినది, కాలిపోయినది, లేక అక్షరం లేకుండా తినబడినది—ఇలాంటి ఉచ్చారణ పాపకరం; అలాగే సరైన ఉచ్చారణ శుభకరం.

అతీర్థాదాగతం ద్రవ్యం సామ్నాయం సువ్యవస్థితం । సుస్వరేణ సువక్త్రేణ ప్రయుక్తం బ్రహ్మరాజని ।। ౩౩౬.

సరైన స్థానం నుండి వచ్చిన పదార్థం, సవనంలో బాగా అమర్చబడినది, మంచి స్వరం, మంచి నోటితో పలికినది, బ్రాహ్మణ రాజా.

న కరాలో న లమ్వోష్ఠో నావ్యక్తా నానునాసికః । గద్గదో బహుజిహ్వశ్చ న వర్ణాన్ వక్తుమర్హతి ।। ౩౩౬.

వికృతమైన ముఖం, వేలాడే పెదాలు, అస్పష్టంగా మాట్లాడేవారు, అనునాసికంగా పలికేవారు; తడబడే వారు, లేదా బహుజిహ్వలు—వారు అక్షరాలను పలకకూడదు.

ఏవం వర్ణాః ప్రయోక్తవ్యా నావ్యక్తా న చ పీड़ితాః । సమ్యగ్వర్ణప్ర్యోగేణ బ్రహ్మలోకే మహీయతే ।। ౩౩౬.

ఈ విధంగా, అక్షరాలు స్పష్టంగా, మెల్లగా పలకాలి; అవి అస్పష్టంగా లేదా బలంగా పలకకూడదు. అక్షరాలను సరిగా పలికితే బ్రహ్మలోకంలో గౌరవం లభిస్తుంది.

ఉదాత్తశ్చానుదాత్తశ్చ స్వరితశ్చ స్వరాస్త్రయః । హ్రస్వో దీర్ఘః ప్లుత ఇతి కాలతో నియమావధి ।। ౩౩౬.

ఉదాత్తం, అనుదాత్తం, స్వరితం అనే మూడు స్వరాలు ఉన్నాయి. అలాగే, హ్రస్వం (చిన్నది), దీర్ఘం (పెద్దది), ప్లుతం (బహుళంగా) అనే మూడు కాల పరిమాణాలు కూడా ఉన్నాయి.

కణ్ఠ్యా వహావిచుయశాస్తాలవ్యా ఓష్ఠజా వుపు । స్యుర్మూర్ద్ధన్యా ఋటురసాః దన్త్యాః లృతులసాః స్మృతాః ।। ౩౩౬.

శబ్దాలు కంఠం, పెదాలు, తాళువు, పళ్ళు వంటి భాగాల నుండి ఉత్పన్నమవుతాయి. మూర్ధా నుండి వచ్చే అక్షరాలు ఋ, ఋష అని పిలుస్తారు; పళ్ళు నుండి వచ్చే అక్షరాలు లృ, లృష అని గుర్తించబడతాయి.

జిహ్వామూలే తు కుః ప్రోక్తో దన్త్యోష్ఠో వః స్మృతో బుధైః । ఏదైతౌ కణ్ఠతాలవ్యౌ ఓ ఔ కణ్ఠ్యౌష్ఠజౌ స్మృతౌ ।। ౩౩౬.

జిహ్వా మూలంలో 'కు' ఉత్పన్నమవుతుంది. 'వ' అక్షరం పండితులు దంతోష్ఠ్యమని చెబుతారు. 'ఎ', 'ఐ' అక్షరాలు కంఠతాళవ్యాలు, 'ఓ', 'ఔ' అక్షరాలు కంఠోష్ఠ్యాలు అని గుర్తించబడతాయి.

అర్ద్ధమాత్రా తు కణ్ఠస్య ఏకారైకారయోర్భవేత్ । అయోగవాహా విజ్ఞేయా ఆశ్రయస్థానభాగినః ।। ౩౩౬.

'ఎ' మరియు 'ఐ' అక్షరాలకు కంఠంలో అర మోతాదు ఉంటుంది. కలిపి పలకని అక్షరాలు వాటి స్థానం ప్రకారం గుర్తించాలి.

అచోఽస్పృష్టాపణస్త్వీషన్నోమాః స్పృష్టా హలః స్మృతాః । శేషాః స్పృష్టా హలః ప్రోక్తా నిబోధాత్ర ప్రధానతః ।। ౩౩౬.

స్వరాలలో తాకకుండా పలికేవి 'అస్పృష్ట' అని, హలంతాలు తాకి పలికేవి 'స్పృష్ట' అని పిలుస్తారు. మిగతా హలంతాలు కూడా 'స్పృష్ట' అనే ప్రధాన నియమంగా తెలుసుకో.

అమోఽనునాసికానక్రౌ నాదిమౌ హసపః స్మృతా । ఈషన్నాదోపణయశః స్వాసినశ్చ థకాదయః ౩౩౬.

'అం' అనునాసికం కాదు. 'అన్', 'ఔ' అనునాసికాలు. 'హ', 'స', 'ప' అక్షరాలు అలాగే గుర్తించబడతాయి. పెదవుల దగ్గర స్వల్ప ధ్వని కలిగినవి 'థ' మొదలైనవి, అవే వాటి స్వభావాన్ని కలిగి ఉంటాయి.

అగ్నిరువాచ కావ్యస్య నాటకాదేశ్చ అలఙ్కారాన్ వదామ్యఽథ । ధ్వనిర్వ్వర్ణాః పదం వాక్యమిత్యేతద్వాఙ్‌మయం మతం ।। ౩౩౭.

అగ్ని ఇలా అన్నారు: ఇప్పుడు నేను కావ్యం, నాటకం మొదలైన వాటి అలంకారాలను చెప్పుతాను. ధ్వని, అక్షరం, పదం, వాక్యం — ఇవే వాక్కు యొక్క మూలాంశాలు అని భావించబడతాయి.

శాస్త్రేతిహాసవాక్యానాం త్రయం యత్ర సమాప్యతే । శాస్త్రే శబ్దప్రధానాత్వమితిహాసేషు నిష్ఠతా ।। ౩౩౭.

శాస్త్ర, ఇతిహాస, కావ్య వాక్యాలు మూడు కలిసిన చోట, శాస్త్రంలో శబ్దానికి ప్రాముఖ్యత, ఇతిహాసంలో అర్థానికి ప్రాముఖ్యత ఉంటుంది.

అభిధాయాః ప్రధానత్వాత్ కావ్యం తాభ్యాం విభిద్యతే । నరత్వం దుర్ల్లభం లోకే విద్యాతత్ర చ దుర్ల్లభా ।। ౩౩౭.

సూటిగా చెప్పడమే ప్రధానమైన కారణంగా కావ్యం మిగతా రెండింటి నుండి వేరుపడుతుంది. ఈ లోకంలో మానవ జన్మ దుర్లభం, అక్కడ విద్య కూడా దుర్లభమే.

కవిత్వం దుర్ల్లభం తత్ర శక్తిస్తత్ర చ దుర్ల్లభా । వ్యుత్‌పత్తిర్దుర్ల్లభా తత్ర వివేకస్తత్ర దుర్లభః ।। ౩౩౭.

కవిత్వం అక్కడ దుర్లభం, శక్తి కూడా అక్కడ దుర్లభమే. వ్యుత్పత్తి దుర్లభం, వివేకం కూడా అక్కడ దుర్లభమే.

సర్వ్వం శాస్త్రమవిద్వద్భిర్మృగ్యమాణన్న సిధ్యతి । ఆదివర్ణా ద్వితీయశ్చ మహాప్రాణాస్తురీయకః ।। ౩౩౭.

అజ్ఞులైన వారు శాస్త్రాన్ని ఎంత వెతికినా అది ఫలించదు. మొదటి, రెండవ అక్షరాలు సాధారణంగా ఉంటాయి; మూడవది మహాప్రాణంగా ఉంటుంది.

వర్గేషు వర్ణవృన్దం స్యాత్పదం సుప్‌తిఙ్‌ప్రభేదతః । సఙ్‌క్షేపాద్వాక్యమిష్టార్థవ్యవఛిన్నా పదాబలీ ।। ౩౩౭.

వర్గాల్లో అక్షర సమూహం ఉంటుంది. పదం విభక్తి, తింగా రూపాల ద్వారా వేరుపడుతుంది. సంక్షిప్తంగా చెప్పాలంటే, కోరిన అర్థాన్ని తెలిపే పదాల సముదాయం వాక్యం అవుతుంది.

కావ్యం స్ఫటదలఙ్కారం గుణవద్దోషవర్జితమ్ । యోనిర్వ్వేదశ్చ లోకశ్చ సిద్ధమన్నాదయోనిజం ।। ౩౩౭.

కావ్యం స్పష్టంగా, అలంకారంతో, గుణాలతో, దోషరహితంగా ఉండాలి. దాని మూలం వేదం మరియు లోకం, అన్నాదయము వంటి మూలాల నుండి స్థిరపడింది.

దేవాదీనాం సంస్కృతం స్యాత్ ప్రాకృతం త్రివిధం నృణాం । గద్యం పద్యఞ్చ మిశ్రఞ్చ కావ్యాది త్రివిధం స్మృతమ్ ।। ౩౩౭.

దేవతలు మొదలైనవారికి సంస్కృతం, మానవులకు మూడు విధాల ప్రాకృత భాషలు ఉంటాయి. గద్యము, పద్యము, మిశ్రమము — ఇవే కావ్యాది మూడు రూపాలు అని గుర్తించబడతాయి.

ఆపదః పదసన్తానో గద్యన్తదపి గద్యతే । చూర్ణకోత్‌కలికాగన్ధివృత్తభేదాత్ త్రిరూపకమ్ ।। ౩౩౭.

పదాల పరంపర గద్యాన్ని ఏర్పరచుతుంది; దానిని కూడా గద్యమే అంటారు. చూర్ణ, ఉత్కళిక, గంధి అనే వృత్త భేదాలవల్ల ఇది మూడు రూపాలలో ఉంటుంది.

అల్పాల్పవిగ్రహం నాతిమృదుసన్దర్భనిర్భరం । తూర్ణకం నామతో దీర్ఘసమాసాత్ కలికా భవేత్ ।। ౩౩౭.

చిన్న చిన్న నిర్మాణం, మితమైన మృదుత్వం, గాఢమైన సందర్భం ఉన్నప్పుడు దానిని తూర్ణకం అంటారు. దీర్ఘ సమాసాల వల్ల కలికా ఏర్పడుతుంది.

భవేన్మధ్యమసన్దర్భన్నాతికుత్సితవిగ్రహమ్ । వృత్తచ్ఛాయాహరం వృత్తం గన్ధినైతత్ కిలోత్‌కటమ్ ।। ౩౩౭.

మధ్యమమైన సందర్భం, అధికంగా లోపాలు లేని నిర్మాణం, వృత్త ఛాయ కలిగి ఉంటే దానిని గంధి అంటారు; ఇదే ఉత్కటమని చెబుతారు.

ఆఖ్యాయికా కథా ఖణ్డకథా పరికథా తథా । కథానికేతి మన్యన్తే గద్యకావ్యఞ్చ పఞ్చధా ।। ౩౩౭.

ఆఖ్యాయిక, కథ, ఖండకథ, పరిచయకథ, కథానిక — ఇవి ఐదు విధాలుగా గద్యకావ్యంగా భావించబడతాయి.

కర్తృవంశప్రశంసా స్యాద్యత్ర గద్యేన విస్తరాత్ । కన్యాహరణసంగ్రామవిప్రలమ్భవిపత్తయః ।। ౩౩౭.

ఎక్కడ రచయిత వంశాన్ని విస్తృతంగా గద్యరూపంలో ప్రశంసిస్తాడో, అక్కడ కన్యాహరణం, యుద్ధం, వियोगం, అపదలు జరుగుతాయి.

భవన్తి యత్ర దీప్తాశ్చ రీతివృత్తిప్రవృత్తయః । ఉచ్ఛాసైశ్చ చపరిచ్ఛేజో యత్ర యా చూర్ణకోత్తరా ।। ౩౩౭.

ఎక్కడ ప్రబలమైన ఆచారాలు, ప్రవర్తనలు, చర్యలు ఉంటాయో, అక్కడ ఊహించని ఉద్వేగాలు, అకస్మాత్తుగా ముగిసే భాగాలు, తక్కువ పదాలతో ముగింపు కూడా ఉంటాయి.

. వక్త్రం వాపరవక్త్రం వా యత్ర సాఖ్యాయికా స్మృతా । శ్లోకైః స్వవంశం సంక్షేపాత్ కవిర్యత్ర ప్రశంసతి ।। ౩౩౭.

కథను రచయిత లేదా మరొకరు చెప్పినప్పుడు దానిని ఆఖ్యాయిక అంటారు. కవి తన వంశాన్ని సంక్షిప్తంగా శ్లోకాల ద్వారా ప్రశంసించినప్పుడు కూడా అదే.

ముఖ్యస్యార్థావతారాయ భవేద్యత్ర కథాన్తరమ్ । పరిచ్ఛేదో న యత్ర స్యాద్భవేద్వాలమ్భకైః క్కచిత్ ।। ౩౩౭.

ప్రధాన విషయాన్ని పరిచయం చేయడానికి మరో కథను చేర్చినపుడు, అక్కడ ప్రత్యేక విభాగాలు ఉండవు, కానీ కొన్ని చోట్ల ఉపకథలు ఉంటాయి.

సా కథా నామ తద్‌గర్భే నిబధ్నీయాచ్చతుష్పదీం । భవేత్ ఖణ్డకథా యాసౌ పరికథా తయోః ।। ౩౩౭.

దానిని కథ అంటారు. అందులో నాలుగు పాదాల పద్యాలు కూడా ఉండాలి. పూర్తిగా చెప్పని కథను ఖండకథ అంటారు, విస్తృతంగా చెప్పినదాన్ని పరిచయకథ అంటారు.

అమాత్యం సార్థకం వాపి ద్విజం వా నాయకం విదుః । స్యాత్తయోః కరుణం విద్ధి విప్రలమ్భశ్చ తుర్వ్విధః ।। ౩౩౭.

ఆ రెండు కథల్లో మంత్రి, వాణిజ్యవేత్త లేదా బ్రాహ్మణుడు నాయకుడిగా ఉంటాడు. వాటిలో భావం రెండు విధాలుగా — దుఃఖభావం లేదా వियोगభావంగా ఉంటుంది.

. సమాప్యతే తయోర్న్నాద్యా సా కథామనుధావతి । కథాఖ్యాథికయోర్మ్మిశ్రమావాత్ పరికథా స్మృతా ।। ౩౩౭.

ఆ రెండు కథల్లో మొదటిది పూర్తవుతుంది, తరువాత కథ కొనసాగుతుంది. కథా, ఆఖ్యాయిక రెండింటి మిశ్రమాన్ని పరిచయకథ అంటారు.