అగ్నిపురాణమ్

యాదయశ్చ స్మృతా హ్యష్టౌ చత్వారశ్చ సమాః స్మృతాః । అనుస్వారో విసర్గశ్చ ᳲ క ᳲ పౌ చాపి పరాన్వితౌ ।। ౩౩౬.

ఎనిమిది యాన్తస్థులు గుర్తించబడ్డాయి, నలుగురు సమంగా పరిగణించబడ్డారు; అనునాసిక, విసర్గ, చివరలో గుర్తు కలిగిన 'క' మరియు 'ప' కూడా ఉంటాయి.

దుష్పృష్ఠశ్చేతి విజ్ఞేయా లృకారః ప్లుత ఏవ చ । రఙ్గశ్చ ఖే అరం ప్రోక్తం హకారః పఞ్చమైర్యుతః ।। ౩౩౬.

స్పర్శించడానికి కష్టం ఉన్నది, 'లృ' అక్షరం, దీర్ఘ స్వరం కూడా గుర్తించాలి; 'రంగ' ఆకాశంలో ఉంది, 'హ' అక్షరం ఐదింటితో కలిసినది.

అన్తస్థాభిః సమాయుక్త ఔరస్యః కణ్ఠ్య ఏవ సః । ఆత్మబుద్ధ్యా సమేసార్థం మనో యుంక్తే వివక్షయా ।। ౩౩౬.

యాన్తస్థులతో కలిసినప్పుడు అది ఓష్ఠ్యమయినది, అదే కంఠ్యమయినది కూడా; సమానార్థం కోసం, మనసు ఉద్దేశంతో ఆత్మ జ్ఞానంతో కలిసిపోతుంది.

మనః కాయాగ్నిమాహన్తి స ప్రేరయతి మారుతమ్ । మారుతస్తూరసి చరన్ మన్త్రం జనయతి స్వరం ।। ౩౩౬.

మనస్సు శరీరంలోని అగ్నిని ప్రేరేపిస్తుంది, అది వాయువును నడిపిస్తుంది; వాయువు ఛాతీలో సంచరిస్తూ మంత్రధ్వనిని ఉత్పత్తి చేస్తుంది.

ప్రాతః సవనయోగస్తు ఛన్దో గాయత్రమాశ్రితమ్ । కణ్ఠే మాధ్యన్దినయుతం మధ్యమన్త్రేషు భానుగమ్ ।। ౩౩౬.

ఉదయాన్నే సవనయోగంతో గాయత్రీ ఛందస్సును ఆశ్రయిస్తారు; మధ్యాహ్న సమయంలో, కంఠంతో కలిపి, మధ్య మంత్రాలలో అది సూర్యుని అనుసరిస్తుంది.

తారన్తార్త్తీయసవనం శీర్షణ్యం జాగతానుగమ్ । సోదీర్ణో మూర్ధ్న్యభిహితో వక్రమాపద్య మారుతః ।। ౩౩౬.

మూడవ సవనం ఉచ్చమైనది, తలతో అనుసంధానమై, జగతీ ఛందస్సును అనుసరిస్తుంది; మేధస్సులో ఉద్భవించిన వాయువు వక్రంగా మారి ముందుకు సాగుతుంది.

వర్ణాన్ జనయతే తేషాం విభాగః పఞ్చధా స్మృతః । స్వరతః కాలతః స్థానాత్ ప్రయత్నార్థప్రదానతః ।। ౩౩౬.

అది అక్షరాలను ఉత్పత్తి చేస్తుంది; వాటి విభజన అయిదు విధాలుగా గుర్తించబడింది: స్వరం, కాలం, స్థానం, ప్రయత్నం, అర్థప్రదానం ద్వారా.

అష్టౌ స్థానాని వర్ణానామురః కణ్ఠః శిరస్తథా । జిహ్వామూలఞ్చ దన్తాశ్చ నాసికౌష్ఠౌ చ తాలు చ ।। ౩౩౬.

అక్షరాలకు ఎనిమిది స్థానాలు ఉన్నాయి: ఛాతీ, కంఠం, తల, నాలుక మూలం, పళ్ళు, ముక్కు, పెదాలు, తాళువు.

స్వభావశ్చ వివృత్తిశ్చ శషసా రేఫ ఏవ చ । జిహ్వామూలముపధ్మా చ గతిరష్టవిధోష్మణః ।। ౩౩౬.

వాటికి స్వభావం, ఉచ్చారణ, 'ష' మరియు 'ష', 'ర' కూడా; నాలుక మూలం, ఉపధ్మాన్యము, సంచారం—ఇవి ఉష్మాక్షరాలకు ఎనిమిది విధాలుగా ఉంటాయి.

పద్యో భావప్రసన్ధానముకారాది పరమ్పదం । స్వరాన్తం తాదృశం విద్యాద్యాదన్యద్వ్యక్తమూష్మణః ।। ౩౩౬.

పదంలో భావసంధానం 'ఉ'తో ప్రారంభమై, పరమపదంగా ఉంటుంది; స్వరంతో ముగిసినది అలాంటిదే, ఇంకా ఉష్మాక్షరాలలో స్పష్టంగా ఉన్నది ఏదైనా.

ఊతీర్థాదాగతం దగ్ధమప్రవర్ణఞ్చ భక్షితం । ఏవముచ్చారణం పాపమేవముచ్చారణం శుభమ్ ।। ౩౩౬.

తప్పు స్థానం నుండి వచ్చినది, కాలిపోయినది, లేక అక్షరం లేకుండా తినబడినది—ఇలాంటి ఉచ్చారణ పాపకరం; అలాగే సరైన ఉచ్చారణ శుభకరం.

అతీర్థాదాగతం ద్రవ్యం సామ్నాయం సువ్యవస్థితం । సుస్వరేణ సువక్త్రేణ ప్రయుక్తం బ్రహ్మరాజని ।। ౩౩౬.

సరైన స్థానం నుండి వచ్చిన పదార్థం, సవనంలో బాగా అమర్చబడినది, మంచి స్వరం, మంచి నోటితో పలికినది, బ్రాహ్మణ రాజా.

న కరాలో న లమ్వోష్ఠో నావ్యక్తా నానునాసికః । గద్గదో బహుజిహ్వశ్చ న వర్ణాన్ వక్తుమర్హతి ।। ౩౩౬.

వికృతమైన ముఖం, వేలాడే పెదాలు, అస్పష్టంగా మాట్లాడేవారు, అనునాసికంగా పలికేవారు; తడబడే వారు, లేదా బహుజిహ్వలు—వారు అక్షరాలను పలకకూడదు.

ఏవం వర్ణాః ప్రయోక్తవ్యా నావ్యక్తా న చ పీड़ితాః । సమ్యగ్వర్ణప్ర్యోగేణ బ్రహ్మలోకే మహీయతే ।। ౩౩౬.

ఈ విధంగా, అక్షరాలు స్పష్టంగా, మెల్లగా పలకాలి; అవి అస్పష్టంగా లేదా బలంగా పలకకూడదు. అక్షరాలను సరిగా పలికితే బ్రహ్మలోకంలో గౌరవం లభిస్తుంది.

ఉదాత్తశ్చానుదాత్తశ్చ స్వరితశ్చ స్వరాస్త్రయః । హ్రస్వో దీర్ఘః ప్లుత ఇతి కాలతో నియమావధి ।। ౩౩౬.

ఉదాత్తం, అనుదాత్తం, స్వరితం అనే మూడు స్వరాలు ఉన్నాయి. అలాగే, హ్రస్వం (చిన్నది), దీర్ఘం (పెద్దది), ప్లుతం (బహుళంగా) అనే మూడు కాల పరిమాణాలు కూడా ఉన్నాయి.

కణ్ఠ్యా వహావిచుయశాస్తాలవ్యా ఓష్ఠజా వుపు । స్యుర్మూర్ద్ధన్యా ఋటురసాః దన్త్యాః లృతులసాః స్మృతాః ।। ౩౩౬.

శబ్దాలు కంఠం, పెదాలు, తాళువు, పళ్ళు వంటి భాగాల నుండి ఉత్పన్నమవుతాయి. మూర్ధా నుండి వచ్చే అక్షరాలు ఋ, ఋష అని పిలుస్తారు; పళ్ళు నుండి వచ్చే అక్షరాలు లృ, లృష అని గుర్తించబడతాయి.

జిహ్వామూలే తు కుః ప్రోక్తో దన్త్యోష్ఠో వః స్మృతో బుధైః । ఏదైతౌ కణ్ఠతాలవ్యౌ ఓ ఔ కణ్ఠ్యౌష్ఠజౌ స్మృతౌ ।। ౩౩౬.

జిహ్వా మూలంలో 'కు' ఉత్పన్నమవుతుంది. 'వ' అక్షరం పండితులు దంతోష్ఠ్యమని చెబుతారు. 'ఎ', 'ఐ' అక్షరాలు కంఠతాళవ్యాలు, 'ఓ', 'ఔ' అక్షరాలు కంఠోష్ఠ్యాలు అని గుర్తించబడతాయి.

అర్ద్ధమాత్రా తు కణ్ఠస్య ఏకారైకారయోర్భవేత్ । అయోగవాహా విజ్ఞేయా ఆశ్రయస్థానభాగినః ।। ౩౩౬.

'ఎ' మరియు 'ఐ' అక్షరాలకు కంఠంలో అర మోతాదు ఉంటుంది. కలిపి పలకని అక్షరాలు వాటి స్థానం ప్రకారం గుర్తించాలి.

అచోఽస్పృష్టాపణస్త్వీషన్నోమాః స్పృష్టా హలః స్మృతాః । శేషాః స్పృష్టా హలః ప్రోక్తా నిబోధాత్ర ప్రధానతః ।। ౩౩౬.

స్వరాలలో తాకకుండా పలికేవి 'అస్పృష్ట' అని, హలంతాలు తాకి పలికేవి 'స్పృష్ట' అని పిలుస్తారు. మిగతా హలంతాలు కూడా 'స్పృష్ట' అనే ప్రధాన నియమంగా తెలుసుకో.

అమోఽనునాసికానక్రౌ నాదిమౌ హసపః స్మృతా । ఈషన్నాదోపణయశః స్వాసినశ్చ థకాదయః ౩౩౬.

'అం' అనునాసికం కాదు. 'అన్', 'ఔ' అనునాసికాలు. 'హ', 'స', 'ప' అక్షరాలు అలాగే గుర్తించబడతాయి. పెదవుల దగ్గర స్వల్ప ధ్వని కలిగినవి 'థ' మొదలైనవి, అవే వాటి స్వభావాన్ని కలిగి ఉంటాయి.

అగ్నిరువాచ కావ్యస్య నాటకాదేశ్చ అలఙ్కారాన్ వదామ్యఽథ । ధ్వనిర్వ్వర్ణాః పదం వాక్యమిత్యేతద్వాఙ్‌మయం మతం ।। ౩౩౭.

అగ్ని ఇలా అన్నారు: ఇప్పుడు నేను కావ్యం, నాటకం మొదలైన వాటి అలంకారాలను చెప్పుతాను. ధ్వని, అక్షరం, పదం, వాక్యం — ఇవే వాక్కు యొక్క మూలాంశాలు అని భావించబడతాయి.

శాస్త్రేతిహాసవాక్యానాం త్రయం యత్ర సమాప్యతే । శాస్త్రే శబ్దప్రధానాత్వమితిహాసేషు నిష్ఠతా ।। ౩౩౭.

శాస్త్ర, ఇతిహాస, కావ్య వాక్యాలు మూడు కలిసిన చోట, శాస్త్రంలో శబ్దానికి ప్రాముఖ్యత, ఇతిహాసంలో అర్థానికి ప్రాముఖ్యత ఉంటుంది.

అభిధాయాః ప్రధానత్వాత్ కావ్యం తాభ్యాం విభిద్యతే । నరత్వం దుర్ల్లభం లోకే విద్యాతత్ర చ దుర్ల్లభా ।। ౩౩౭.

సూటిగా చెప్పడమే ప్రధానమైన కారణంగా కావ్యం మిగతా రెండింటి నుండి వేరుపడుతుంది. ఈ లోకంలో మానవ జన్మ దుర్లభం, అక్కడ విద్య కూడా దుర్లభమే.

కవిత్వం దుర్ల్లభం తత్ర శక్తిస్తత్ర చ దుర్ల్లభా । వ్యుత్‌పత్తిర్దుర్ల్లభా తత్ర వివేకస్తత్ర దుర్లభః ।। ౩౩౭.

కవిత్వం అక్కడ దుర్లభం, శక్తి కూడా అక్కడ దుర్లభమే. వ్యుత్పత్తి దుర్లభం, వివేకం కూడా అక్కడ దుర్లభమే.

సర్వ్వం శాస్త్రమవిద్వద్భిర్మృగ్యమాణన్న సిధ్యతి । ఆదివర్ణా ద్వితీయశ్చ మహాప్రాణాస్తురీయకః ।। ౩౩౭.

అజ్ఞులైన వారు శాస్త్రాన్ని ఎంత వెతికినా అది ఫలించదు. మొదటి, రెండవ అక్షరాలు సాధారణంగా ఉంటాయి; మూడవది మహాప్రాణంగా ఉంటుంది.

వర్గేషు వర్ణవృన్దం స్యాత్పదం సుప్‌తిఙ్‌ప్రభేదతః । సఙ్‌క్షేపాద్వాక్యమిష్టార్థవ్యవఛిన్నా పదాబలీ ।। ౩౩౭.

వర్గాల్లో అక్షర సమూహం ఉంటుంది. పదం విభక్తి, తింగా రూపాల ద్వారా వేరుపడుతుంది. సంక్షిప్తంగా చెప్పాలంటే, కోరిన అర్థాన్ని తెలిపే పదాల సముదాయం వాక్యం అవుతుంది.

కావ్యం స్ఫటదలఙ్కారం గుణవద్దోషవర్జితమ్ । యోనిర్వ్వేదశ్చ లోకశ్చ సిద్ధమన్నాదయోనిజం ।। ౩౩౭.

కావ్యం స్పష్టంగా, అలంకారంతో, గుణాలతో, దోషరహితంగా ఉండాలి. దాని మూలం వేదం మరియు లోకం, అన్నాదయము వంటి మూలాల నుండి స్థిరపడింది.

దేవాదీనాం సంస్కృతం స్యాత్ ప్రాకృతం త్రివిధం నృణాం । గద్యం పద్యఞ్చ మిశ్రఞ్చ కావ్యాది త్రివిధం స్మృతమ్ ।। ౩౩౭.

దేవతలు మొదలైనవారికి సంస్కృతం, మానవులకు మూడు విధాల ప్రాకృత భాషలు ఉంటాయి. గద్యము, పద్యము, మిశ్రమము — ఇవే కావ్యాది మూడు రూపాలు అని గుర్తించబడతాయి.

ఆపదః పదసన్తానో గద్యన్తదపి గద్యతే । చూర్ణకోత్‌కలికాగన్ధివృత్తభేదాత్ త్రిరూపకమ్ ।। ౩౩౭.

పదాల పరంపర గద్యాన్ని ఏర్పరచుతుంది; దానిని కూడా గద్యమే అంటారు. చూర్ణ, ఉత్కళిక, గంధి అనే వృత్త భేదాలవల్ల ఇది మూడు రూపాలలో ఉంటుంది.