అగ్నిపురాణమ్

తన్వీ భనతసాభోభో లయో వాణసురార్క్కకాః । క్రౌఞ్చపదా భమతతా నౌ నౌ వాణ్శరాష్టతః ।। ౩౩౪.

తన్వీ, భనతసాభోభో, లయ, వాణసురార్కకా, క్రౌంచపదా, భమతతా, నౌ, నౌ, వాణ్షరాష్ట్రత అనే వృత్తాలు పేర్కొనబడ్డాయి.

భుజఙ్గవిజృమ్భితం మమతనా ననవాసనౌ । గష్టేశమునిభిశ్ఛేదో హ్యుహారాఖ్యమీదృశమ్ ।। ౩౩౪.

భుజంగవిజృంభిత, మమతనా, ననవాసనౌ, గష్టేశముని అనే వృత్తాలు చెప్పబడ్డాయి. ఋషులు చేసిన విభజనను ఉహార అనే పేరుతో పిలుస్తారు.

మననానతానః సో గగౌ గ్రహరసో రసాత్ । నౌ సప్తరోదణ్డదః స్యాచ్చణ్డవృష్టిప్రఘాతకం ।। ౩౩౪.

మననానతాన, సో, గగౌ, గ్రహరసో, రసాత్ అనే వృత్తాలు ఉన్నాయి. నౌ, సప్తరోదండద, చండవృష్టిప్రఘాతక అనే వృత్తాలు కూడా చెప్పబడ్డాయి.

రేఫవృద్ధ్యా ణణవా స్యుర్వ్యాలజీమూతముఖ్యకాః । శేషే వై ప్రచితా జ్ఞేయా గాథాప్రస్తార ఉచ్యతే ।। ౩౩౪.

రేఫ వృద్ధితో, ణణవా అనే వృత్తాలు వ్యాలజీమూత వృత్తాలలో ముఖ్యమైనవి. మిగతావి ప్రచితా అని, గాథాప్రస్తార అని పిలుస్తారు.

అగ్నిరువాచ ఛన్దోఽత్ర సిద్ధం గాథా స్యాత్ పాదే సర్వ్వగురౌ తథా । ప్రస్తార ఆద్యగాథోనః పరతుల్యోఽథ పూర్వ్వగః ।। ౩౩౫.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు: ఇక్కడ ఛందస్సు స్థిరమైంది. గాథా అనే వృత్తం ప్రతి పాదంలో అన్ని గురువులతో ఉంటుంది. ప్రస్తార మొదటి గాథా, తరువాతివి సమానమైనవి లేదా ముందుగా ఉన్నవిగా ఉంటాయి.

నష్టమధ్యే సమేఽఙ్కోనః సమేఽర్ద్ధ విషమే గురుః । ప్రతిలోమగుణం నాద్యం ద్విరుద్దిష్టగ ఏకనుత్ ।। ౩౩౫.

మధ్యలో పోయినది సమంగా కోణాలు కలిగి ఉంటుంది; అర్ధంలో, అసమంగా ఉన్నప్పుడు అది బరువుగా ఉంటుంది; వ్యతిరేక లక్షణం మొదట ఉండదు, రెండుసార్లు చెప్పబడదు, ఒక్కసారి కూడా విడిచిపెట్టబడదు.

సఙ్‌ఖ్యాద్విరర్ద్ధే రూపే తు శూన్యం శూన్యే ద్విరీరితం । తావదర్ద్ధే తద్‌గుణితం ద్వి ద్‌వ్యూనఞ్చ తదన్తతః ।। ౩౩౫.

సంఖ్యను రెండింతలు చేసి అర్ధంలో ఉంచితే, రూపం శూన్యంగా ఉంటుంది; శూన్యంలో అది రెండుసార్లు పలుకబడుతుంది; అంతటి వరకు అర్ధంలో, అది గుణించబడుతుంది, చివర్లో రెండు తక్కువగా ఉంటుంది.

పరే పూర్ణం పరే పూర్ణం మేరుప్రస్తారతో భవేత్ । నగసంఖ్యా వృత్తసంఖ్యా చాధ్వాఙ్గులమధోద్‌ర్ధతః ।। ౩౩౫.

చివర్లో అది పూర్తిగా ఉంటుంది; చివర్లో అది పూర్తిగా ఉంటుంది, మేరు పద్ధతిలో వచ్చినట్లుగా; కొండల సంఖ్య, వృత్తాల సంఖ్య పైకీ క్రిందకీ వేళ్ల పరిమాణంతో కొలుస్తారు.

సఙ్‌ఖ్యైవ ద్విగుణైకోనా ఛన్దః సారోఽథమీరితః ।। ౩౩౫.

ఛందస్సు యొక్క మూలం సంఖ్యను రెండు రెట్లు చేసి, ఒకటి కలిపినదే అని చెప్పబడింది.

అగ్నిరువాచ వక్ష్యే శిక్షాన్త్రిషష్టిః స్యుర్వర్ణా వా చతురాధికాః । స్వరా వింశతిరేకశ్చ స్పర్శానాం పఞ్చవింశతిః ।। ౩౩౬.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు: నేను వివరంగా చెబుతాను—అరవై మూడు విద్యాభాగాలు ఉంటాయి, లేకపోతే అక్షరాలు నాలుగు ఎక్కువగా ఉంటాయి; స్వరాలు ఇరవై ఒకటి, స్పర్శాక్షరాలు ఇరవై ఐదు.

యాదయశ్చ స్మృతా హ్యష్టౌ చత్వారశ్చ సమాః స్మృతాః । అనుస్వారో విసర్గశ్చ ᳲ క ᳲ పౌ చాపి పరాన్వితౌ ।। ౩౩౬.

ఎనిమిది యాన్తస్థులు గుర్తించబడ్డాయి, నలుగురు సమంగా పరిగణించబడ్డారు; అనునాసిక, విసర్గ, చివరలో గుర్తు కలిగిన 'క' మరియు 'ప' కూడా ఉంటాయి.

దుష్పృష్ఠశ్చేతి విజ్ఞేయా లృకారః ప్లుత ఏవ చ । రఙ్గశ్చ ఖే అరం ప్రోక్తం హకారః పఞ్చమైర్యుతః ।। ౩౩౬.

స్పర్శించడానికి కష్టం ఉన్నది, 'లృ' అక్షరం, దీర్ఘ స్వరం కూడా గుర్తించాలి; 'రంగ' ఆకాశంలో ఉంది, 'హ' అక్షరం ఐదింటితో కలిసినది.

అన్తస్థాభిః సమాయుక్త ఔరస్యః కణ్ఠ్య ఏవ సః । ఆత్మబుద్ధ్యా సమేసార్థం మనో యుంక్తే వివక్షయా ।। ౩౩౬.

యాన్తస్థులతో కలిసినప్పుడు అది ఓష్ఠ్యమయినది, అదే కంఠ్యమయినది కూడా; సమానార్థం కోసం, మనసు ఉద్దేశంతో ఆత్మ జ్ఞానంతో కలిసిపోతుంది.

మనః కాయాగ్నిమాహన్తి స ప్రేరయతి మారుతమ్ । మారుతస్తూరసి చరన్ మన్త్రం జనయతి స్వరం ।। ౩౩౬.

మనస్సు శరీరంలోని అగ్నిని ప్రేరేపిస్తుంది, అది వాయువును నడిపిస్తుంది; వాయువు ఛాతీలో సంచరిస్తూ మంత్రధ్వనిని ఉత్పత్తి చేస్తుంది.

ప్రాతః సవనయోగస్తు ఛన్దో గాయత్రమాశ్రితమ్ । కణ్ఠే మాధ్యన్దినయుతం మధ్యమన్త్రేషు భానుగమ్ ।। ౩౩౬.

ఉదయాన్నే సవనయోగంతో గాయత్రీ ఛందస్సును ఆశ్రయిస్తారు; మధ్యాహ్న సమయంలో, కంఠంతో కలిపి, మధ్య మంత్రాలలో అది సూర్యుని అనుసరిస్తుంది.

తారన్తార్త్తీయసవనం శీర్షణ్యం జాగతానుగమ్ । సోదీర్ణో మూర్ధ్న్యభిహితో వక్రమాపద్య మారుతః ।। ౩౩౬.

మూడవ సవనం ఉచ్చమైనది, తలతో అనుసంధానమై, జగతీ ఛందస్సును అనుసరిస్తుంది; మేధస్సులో ఉద్భవించిన వాయువు వక్రంగా మారి ముందుకు సాగుతుంది.

వర్ణాన్ జనయతే తేషాం విభాగః పఞ్చధా స్మృతః । స్వరతః కాలతః స్థానాత్ ప్రయత్నార్థప్రదానతః ।। ౩౩౬.

అది అక్షరాలను ఉత్పత్తి చేస్తుంది; వాటి విభజన అయిదు విధాలుగా గుర్తించబడింది: స్వరం, కాలం, స్థానం, ప్రయత్నం, అర్థప్రదానం ద్వారా.

అష్టౌ స్థానాని వర్ణానామురః కణ్ఠః శిరస్తథా । జిహ్వామూలఞ్చ దన్తాశ్చ నాసికౌష్ఠౌ చ తాలు చ ।। ౩౩౬.

అక్షరాలకు ఎనిమిది స్థానాలు ఉన్నాయి: ఛాతీ, కంఠం, తల, నాలుక మూలం, పళ్ళు, ముక్కు, పెదాలు, తాళువు.

స్వభావశ్చ వివృత్తిశ్చ శషసా రేఫ ఏవ చ । జిహ్వామూలముపధ్మా చ గతిరష్టవిధోష్మణః ।। ౩౩౬.

వాటికి స్వభావం, ఉచ్చారణ, 'ష' మరియు 'ష', 'ర' కూడా; నాలుక మూలం, ఉపధ్మాన్యము, సంచారం—ఇవి ఉష్మాక్షరాలకు ఎనిమిది విధాలుగా ఉంటాయి.

పద్యో భావప్రసన్ధానముకారాది పరమ్పదం । స్వరాన్తం తాదృశం విద్యాద్యాదన్యద్వ్యక్తమూష్మణః ।। ౩౩౬.

పదంలో భావసంధానం 'ఉ'తో ప్రారంభమై, పరమపదంగా ఉంటుంది; స్వరంతో ముగిసినది అలాంటిదే, ఇంకా ఉష్మాక్షరాలలో స్పష్టంగా ఉన్నది ఏదైనా.

ఊతీర్థాదాగతం దగ్ధమప్రవర్ణఞ్చ భక్షితం । ఏవముచ్చారణం పాపమేవముచ్చారణం శుభమ్ ।। ౩౩౬.

తప్పు స్థానం నుండి వచ్చినది, కాలిపోయినది, లేక అక్షరం లేకుండా తినబడినది—ఇలాంటి ఉచ్చారణ పాపకరం; అలాగే సరైన ఉచ్చారణ శుభకరం.

అతీర్థాదాగతం ద్రవ్యం సామ్నాయం సువ్యవస్థితం । సుస్వరేణ సువక్త్రేణ ప్రయుక్తం బ్రహ్మరాజని ।। ౩౩౬.

సరైన స్థానం నుండి వచ్చిన పదార్థం, సవనంలో బాగా అమర్చబడినది, మంచి స్వరం, మంచి నోటితో పలికినది, బ్రాహ్మణ రాజా.

న కరాలో న లమ్వోష్ఠో నావ్యక్తా నానునాసికః । గద్గదో బహుజిహ్వశ్చ న వర్ణాన్ వక్తుమర్హతి ।। ౩౩౬.

వికృతమైన ముఖం, వేలాడే పెదాలు, అస్పష్టంగా మాట్లాడేవారు, అనునాసికంగా పలికేవారు; తడబడే వారు, లేదా బహుజిహ్వలు—వారు అక్షరాలను పలకకూడదు.

ఏవం వర్ణాః ప్రయోక్తవ్యా నావ్యక్తా న చ పీड़ితాః । సమ్యగ్వర్ణప్ర్యోగేణ బ్రహ్మలోకే మహీయతే ।। ౩౩౬.

ఈ విధంగా, అక్షరాలు స్పష్టంగా, మెల్లగా పలకాలి; అవి అస్పష్టంగా లేదా బలంగా పలకకూడదు. అక్షరాలను సరిగా పలికితే బ్రహ్మలోకంలో గౌరవం లభిస్తుంది.

ఉదాత్తశ్చానుదాత్తశ్చ స్వరితశ్చ స్వరాస్త్రయః । హ్రస్వో దీర్ఘః ప్లుత ఇతి కాలతో నియమావధి ।। ౩౩౬.

ఉదాత్తం, అనుదాత్తం, స్వరితం అనే మూడు స్వరాలు ఉన్నాయి. అలాగే, హ్రస్వం (చిన్నది), దీర్ఘం (పెద్దది), ప్లుతం (బహుళంగా) అనే మూడు కాల పరిమాణాలు కూడా ఉన్నాయి.

కణ్ఠ్యా వహావిచుయశాస్తాలవ్యా ఓష్ఠజా వుపు । స్యుర్మూర్ద్ధన్యా ఋటురసాః దన్త్యాః లృతులసాః స్మృతాః ।। ౩౩౬.

శబ్దాలు కంఠం, పెదాలు, తాళువు, పళ్ళు వంటి భాగాల నుండి ఉత్పన్నమవుతాయి. మూర్ధా నుండి వచ్చే అక్షరాలు ఋ, ఋష అని పిలుస్తారు; పళ్ళు నుండి వచ్చే అక్షరాలు లృ, లృష అని గుర్తించబడతాయి.

జిహ్వామూలే తు కుః ప్రోక్తో దన్త్యోష్ఠో వః స్మృతో బుధైః । ఏదైతౌ కణ్ఠతాలవ్యౌ ఓ ఔ కణ్ఠ్యౌష్ఠజౌ స్మృతౌ ।। ౩౩౬.

జిహ్వా మూలంలో 'కు' ఉత్పన్నమవుతుంది. 'వ' అక్షరం పండితులు దంతోష్ఠ్యమని చెబుతారు. 'ఎ', 'ఐ' అక్షరాలు కంఠతాళవ్యాలు, 'ఓ', 'ఔ' అక్షరాలు కంఠోష్ఠ్యాలు అని గుర్తించబడతాయి.

అర్ద్ధమాత్రా తు కణ్ఠస్య ఏకారైకారయోర్భవేత్ । అయోగవాహా విజ్ఞేయా ఆశ్రయస్థానభాగినః ।। ౩౩౬.

'ఎ' మరియు 'ఐ' అక్షరాలకు కంఠంలో అర మోతాదు ఉంటుంది. కలిపి పలకని అక్షరాలు వాటి స్థానం ప్రకారం గుర్తించాలి.

అచోఽస్పృష్టాపణస్త్వీషన్నోమాః స్పృష్టా హలః స్మృతాః । శేషాః స్పృష్టా హలః ప్రోక్తా నిబోధాత్ర ప్రధానతః ।। ౩౩౬.

స్వరాలలో తాకకుండా పలికేవి 'అస్పృష్ట' అని, హలంతాలు తాకి పలికేవి 'స్పృష్ట' అని పిలుస్తారు. మిగతా హలంతాలు కూడా 'స్పృష్ట' అనే ప్రధాన నియమంగా తెలుసుకో.