అగ్నిపురాణమ్

ద్విఃప్రహరణకలితా వసన్తతిలకా నభౌ । జౌ గౌ సింహోన్నతా సా స్యాన్మునేరుద్ధర్షణీ చ సా ।। ౩౩౪.

ద్విప్రహరణకలిత, వసంతతిలక, నభౌ, జౌ, గౌ, సింహోన్నత అనే వృత్తాలు ఉన్నాయి. ముని ఉద్ధర్షణీ కూడా వీటిలో ఒకటిగా చెప్పబడింది.

చన్ద్రావర్త్తా ననౌ సోమావర్త్తర్తునవకః స్మృతః । మణిగుణనికరా సౌ మాలినౌ నౌ మయౌ యయః ।। ౩౩౪.

చంద్రావర్త్త, ననౌ, సోమావర్త్త అనే వృత్తాలు తొమ్మిది ఋతువులుగా చెప్పబడతాయి. మణిగుణనికర, సౌ, మాలినౌ, నౌ, మయౌ, యయ అనే వృత్తాలు కూడా ఇందులో చేరతాయి.

యతిర్వసుస్వరా భౌ వౌ నతలమిత్రసగ్రహాః । ఋషభగజవిలాసితం జ్ఞేయా శిఖరిణీ జగౌ ।। ౩౩౪.

యతిర్వసుస్వర, భౌ, వౌ, నతలమిత్రసగ్రహ అనే వృత్తాలు చెప్పబడ్డాయి. ఋషభ, గజాల క్రీడలతో కూడిన శిఖరిణీ అనే వృత్తాన్ని కూడా తెలుసుకోవాలి.

రసభాలభృగురుద్రాః పృథ్వీజసజసా జనౌ । గోవసుగ్రహవిచ్ఛిన్నా పిహ్గలేనేరితా పురా ।। ౩౩౪.

రసభా, లభృగురుద్ర, పృథ్వీజసజసా, జనౌ అనే వృత్తాలు వివరించబడ్డాయి. గోవసుగ్రహవిచ్ఛిన్న అనే వృత్తాన్ని పింగళుడు పురాతన కాలంలో ప్రకటించాడని చెబుతారు.

వంశపత్రపతితం స్యాద్‌ భవనా భౌ నగౌ సదిక్ । హరిణీ నసమారః సో నగౌ రసచతుఃస్వరాః ।। ౩౩౪.

వంశపత్రపతిత అనే వృత్తం ఉంది. భవనా, భౌ, నగౌ, సదిక్ అనే వృత్తాలు చెప్పబడ్డాయి. హరిణీ, నసమార, నగౌ అనే వృత్తాలు నాలుగు రసాలతో సంబంధం కలవిగా పేర్కొంటారు.

మన్దాక్రాన్తా నభనతం తగౌగఛిరసస్వరాః । కుసుమితలతా వేల్లితా మతనా యయయాః శరాః ।। ౩౩౪.

మందాక్రాంతా, నభనత, తగౌగ, చిరసస్వర అనే వృత్తాలు ఉన్నాయి. కుసుమితలతా, వెల్లితా, మతనా, యయయా అనే వృత్తాలు బాణాలుగా చెప్పబడ్డాయి.

రథాః స్వ్రాః ప్రతిరథససజాః సతతశ్చ గః । శార్దూలవిక్రీड़ితం స్యాదాదిత్యమునయో యతిః ।। ౩౩౪.

రథ అనే వృత్తాలు స్వరాలుగా ఉంటాయి. ప్రతిరథససజ అనే వృత్తాలు ఎప్పుడూ ఉంటాయి. శార్దూలవిక్రీడిత, ఆదిత్య, మునయ, యతి అనే వృత్తాలు స్థిరంగా ఉంటాయని చెబుతారు.

కృతిః సువదనా మోరో భనయా భనగాః సురాః । యతిర్మునిరసాశ్చాథ ఇతి వృత్తం క్రమాత్ స్మృతమ్ ।। ౩౩౪.

కృతి, సువదనా, మోరో, భనయా, భనగా, సురా అనే వృత్తాలు చెప్పబడ్డాయి. యతి, ముని, రసా అనే వృత్తాలు తరువాతి క్రమంగా గుర్తించబడ్డాయి.

స్రగ్ధ్రా మరతానోమోయపౌ త్రిఃసప్తకా యతిః । సముద్రకం భరజానోవనగా దశభాస్కరాః ।। ౩౩౪.

స్రగ్ధ్రా, మరతా, నోమోయ, పవు అనే వృత్తాలు మూడుసార్లు ఏడడుగులుగా ఉంటాయి. సముద్రక, భరజాన, వనగా అనే వృత్తాలు పది భాస్కర వృత్తాలుగా చెప్పబడ్డాయి.

అస్వలలితం నజభా జభజా భనమీశతః । మత్తాక్రీड़ా మమననా నౌనగ్నౌ గోష్టమాతిథిః ।। ౩౩౪.

అశ్వలలిత, నజభా, జభజా, భనమీశత అనే వృత్తాలు వివరించబడ్డాయి. మత్తాక్రీడా, మమననా, నౌనగ్నౌ, గోష్ఠమాతిథి అనే వృత్తాలు కూడా ఇందులో చేరతాయి.

తన్వీ భనతసాభోభో లయో వాణసురార్క్కకాః । క్రౌఞ్చపదా భమతతా నౌ నౌ వాణ్శరాష్టతః ।। ౩౩౪.

తన్వీ, భనతసాభోభో, లయ, వాణసురార్కకా, క్రౌంచపదా, భమతతా, నౌ, నౌ, వాణ్షరాష్ట్రత అనే వృత్తాలు పేర్కొనబడ్డాయి.

భుజఙ్గవిజృమ్భితం మమతనా ననవాసనౌ । గష్టేశమునిభిశ్ఛేదో హ్యుహారాఖ్యమీదృశమ్ ।। ౩౩౪.

భుజంగవిజృంభిత, మమతనా, ననవాసనౌ, గష్టేశముని అనే వృత్తాలు చెప్పబడ్డాయి. ఋషులు చేసిన విభజనను ఉహార అనే పేరుతో పిలుస్తారు.

మననానతానః సో గగౌ గ్రహరసో రసాత్ । నౌ సప్తరోదణ్డదః స్యాచ్చణ్డవృష్టిప్రఘాతకం ।। ౩౩౪.

మననానతాన, సో, గగౌ, గ్రహరసో, రసాత్ అనే వృత్తాలు ఉన్నాయి. నౌ, సప్తరోదండద, చండవృష్టిప్రఘాతక అనే వృత్తాలు కూడా చెప్పబడ్డాయి.

రేఫవృద్ధ్యా ణణవా స్యుర్వ్యాలజీమూతముఖ్యకాః । శేషే వై ప్రచితా జ్ఞేయా గాథాప్రస్తార ఉచ్యతే ।। ౩౩౪.

రేఫ వృద్ధితో, ణణవా అనే వృత్తాలు వ్యాలజీమూత వృత్తాలలో ముఖ్యమైనవి. మిగతావి ప్రచితా అని, గాథాప్రస్తార అని పిలుస్తారు.

అగ్నిరువాచ ఛన్దోఽత్ర సిద్ధం గాథా స్యాత్ పాదే సర్వ్వగురౌ తథా । ప్రస్తార ఆద్యగాథోనః పరతుల్యోఽథ పూర్వ్వగః ।। ౩౩౫.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు: ఇక్కడ ఛందస్సు స్థిరమైంది. గాథా అనే వృత్తం ప్రతి పాదంలో అన్ని గురువులతో ఉంటుంది. ప్రస్తార మొదటి గాథా, తరువాతివి సమానమైనవి లేదా ముందుగా ఉన్నవిగా ఉంటాయి.

నష్టమధ్యే సమేఽఙ్కోనః సమేఽర్ద్ధ విషమే గురుః । ప్రతిలోమగుణం నాద్యం ద్విరుద్దిష్టగ ఏకనుత్ ।। ౩౩౫.

మధ్యలో పోయినది సమంగా కోణాలు కలిగి ఉంటుంది; అర్ధంలో, అసమంగా ఉన్నప్పుడు అది బరువుగా ఉంటుంది; వ్యతిరేక లక్షణం మొదట ఉండదు, రెండుసార్లు చెప్పబడదు, ఒక్కసారి కూడా విడిచిపెట్టబడదు.

సఙ్‌ఖ్యాద్విరర్ద్ధే రూపే తు శూన్యం శూన్యే ద్విరీరితం । తావదర్ద్ధే తద్‌గుణితం ద్వి ద్‌వ్యూనఞ్చ తదన్తతః ।। ౩౩౫.

సంఖ్యను రెండింతలు చేసి అర్ధంలో ఉంచితే, రూపం శూన్యంగా ఉంటుంది; శూన్యంలో అది రెండుసార్లు పలుకబడుతుంది; అంతటి వరకు అర్ధంలో, అది గుణించబడుతుంది, చివర్లో రెండు తక్కువగా ఉంటుంది.

పరే పూర్ణం పరే పూర్ణం మేరుప్రస్తారతో భవేత్ । నగసంఖ్యా వృత్తసంఖ్యా చాధ్వాఙ్గులమధోద్‌ర్ధతః ।। ౩౩౫.

చివర్లో అది పూర్తిగా ఉంటుంది; చివర్లో అది పూర్తిగా ఉంటుంది, మేరు పద్ధతిలో వచ్చినట్లుగా; కొండల సంఖ్య, వృత్తాల సంఖ్య పైకీ క్రిందకీ వేళ్ల పరిమాణంతో కొలుస్తారు.

సఙ్‌ఖ్యైవ ద్విగుణైకోనా ఛన్దః సారోఽథమీరితః ।। ౩౩౫.

ఛందస్సు యొక్క మూలం సంఖ్యను రెండు రెట్లు చేసి, ఒకటి కలిపినదే అని చెప్పబడింది.

అగ్నిరువాచ వక్ష్యే శిక్షాన్త్రిషష్టిః స్యుర్వర్ణా వా చతురాధికాః । స్వరా వింశతిరేకశ్చ స్పర్శానాం పఞ్చవింశతిః ।। ౩౩౬.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు: నేను వివరంగా చెబుతాను—అరవై మూడు విద్యాభాగాలు ఉంటాయి, లేకపోతే అక్షరాలు నాలుగు ఎక్కువగా ఉంటాయి; స్వరాలు ఇరవై ఒకటి, స్పర్శాక్షరాలు ఇరవై ఐదు.

యాదయశ్చ స్మృతా హ్యష్టౌ చత్వారశ్చ సమాః స్మృతాః । అనుస్వారో విసర్గశ్చ ᳲ క ᳲ పౌ చాపి పరాన్వితౌ ।। ౩౩౬.

ఎనిమిది యాన్తస్థులు గుర్తించబడ్డాయి, నలుగురు సమంగా పరిగణించబడ్డారు; అనునాసిక, విసర్గ, చివరలో గుర్తు కలిగిన 'క' మరియు 'ప' కూడా ఉంటాయి.

దుష్పృష్ఠశ్చేతి విజ్ఞేయా లృకారః ప్లుత ఏవ చ । రఙ్గశ్చ ఖే అరం ప్రోక్తం హకారః పఞ్చమైర్యుతః ।। ౩౩౬.

స్పర్శించడానికి కష్టం ఉన్నది, 'లృ' అక్షరం, దీర్ఘ స్వరం కూడా గుర్తించాలి; 'రంగ' ఆకాశంలో ఉంది, 'హ' అక్షరం ఐదింటితో కలిసినది.

అన్తస్థాభిః సమాయుక్త ఔరస్యః కణ్ఠ్య ఏవ సః । ఆత్మబుద్ధ్యా సమేసార్థం మనో యుంక్తే వివక్షయా ।। ౩౩౬.

యాన్తస్థులతో కలిసినప్పుడు అది ఓష్ఠ్యమయినది, అదే కంఠ్యమయినది కూడా; సమానార్థం కోసం, మనసు ఉద్దేశంతో ఆత్మ జ్ఞానంతో కలిసిపోతుంది.

మనః కాయాగ్నిమాహన్తి స ప్రేరయతి మారుతమ్ । మారుతస్తూరసి చరన్ మన్త్రం జనయతి స్వరం ।। ౩౩౬.

మనస్సు శరీరంలోని అగ్నిని ప్రేరేపిస్తుంది, అది వాయువును నడిపిస్తుంది; వాయువు ఛాతీలో సంచరిస్తూ మంత్రధ్వనిని ఉత్పత్తి చేస్తుంది.

ప్రాతః సవనయోగస్తు ఛన్దో గాయత్రమాశ్రితమ్ । కణ్ఠే మాధ్యన్దినయుతం మధ్యమన్త్రేషు భానుగమ్ ।। ౩౩౬.

ఉదయాన్నే సవనయోగంతో గాయత్రీ ఛందస్సును ఆశ్రయిస్తారు; మధ్యాహ్న సమయంలో, కంఠంతో కలిపి, మధ్య మంత్రాలలో అది సూర్యుని అనుసరిస్తుంది.

తారన్తార్త్తీయసవనం శీర్షణ్యం జాగతానుగమ్ । సోదీర్ణో మూర్ధ్న్యభిహితో వక్రమాపద్య మారుతః ।। ౩౩౬.

మూడవ సవనం ఉచ్చమైనది, తలతో అనుసంధానమై, జగతీ ఛందస్సును అనుసరిస్తుంది; మేధస్సులో ఉద్భవించిన వాయువు వక్రంగా మారి ముందుకు సాగుతుంది.

వర్ణాన్ జనయతే తేషాం విభాగః పఞ్చధా స్మృతః । స్వరతః కాలతః స్థానాత్ ప్రయత్నార్థప్రదానతః ।। ౩౩౬.

అది అక్షరాలను ఉత్పత్తి చేస్తుంది; వాటి విభజన అయిదు విధాలుగా గుర్తించబడింది: స్వరం, కాలం, స్థానం, ప్రయత్నం, అర్థప్రదానం ద్వారా.

అష్టౌ స్థానాని వర్ణానామురః కణ్ఠః శిరస్తథా । జిహ్వామూలఞ్చ దన్తాశ్చ నాసికౌష్ఠౌ చ తాలు చ ।। ౩౩౬.

అక్షరాలకు ఎనిమిది స్థానాలు ఉన్నాయి: ఛాతీ, కంఠం, తల, నాలుక మూలం, పళ్ళు, ముక్కు, పెదాలు, తాళువు.

స్వభావశ్చ వివృత్తిశ్చ శషసా రేఫ ఏవ చ । జిహ్వామూలముపధ్మా చ గతిరష్టవిధోష్మణః ।। ౩౩౬.

వాటికి స్వభావం, ఉచ్చారణ, 'ష' మరియు 'ష', 'ర' కూడా; నాలుక మూలం, ఉపధ్మాన్యము, సంచారం—ఇవి ఉష్మాక్షరాలకు ఎనిమిది విధాలుగా ఉంటాయి.