అగ్నిపురాణమ్

రజసాగోగథోద్రోణౌ గోగౌ వై కేతుమత్యపి । ఆఖ్యానికీ తతజగాగథోతతజగాగథ ।। ౩౩౩.

రజసాగోగథ, ఉద్రోణ అనే ఛందస్సులు ఉన్నాయి. గోగా అనే ఛందస్సు కేతుమతీ అని కూడా పిలవబడుతుంది. ఆఖ్యానికీ తరువాత వస్తుంది, ఆపై జగాగథ, తటజగాగథ అనే ఛందస్సులు ఉంటాయి.

విపరీతాఖ్యానికీ త్తౌ జయగాతౌ జగోగథ । సౌమలౌ గథలభభావౌ భవేద్ధరిణవల్లభా ।। ౩౩౩.

విపరీతాఖ్యానికీ అనే ఛందస్సు వ్యతిరేకంగా ఉంటుంది. జయగాతౌ, జగోగథ అనే ఛందస్సులు తరువాత వస్తాయి. సౌమల, గథలభభావ అనే ఛందస్సులు కూడా ఉన్నాయి. ధరిణావల్లభ అనే ఛందస్సును తెలుసుకోవాలి.

లౌవనౌగాథనజజా యః స్యాదపరక్రమం । పుష్పితా ననవయానజజావోగథో రజౌ ।। ౩౩౩.

లౌవనౌగాథ, నజజా అనే ఛందస్సులు మరింత అభివృద్ధి లేకుండా ఉంటాయి. పుష్పితా, ననవయానజజా, రజస్సులో వోగథ అనే ఛందస్సులు కూడా ఉన్నాయి.

వోజథో జవజవాగౌ మూలే పనమతీ శిఖా । అష్టావింశతినాగాభా త్రిశన్నాగన్తతో యుజి । ఖఞ్జా తద్విపరీతా స్యాత్ సమవృత్తం ప్రదర్శ్యతే ।। ౩౩౩.

వోజథ, జవజవాగ అనే ఛందస్సులు మూలంగా ఉంటాయి. పణమతి అనే ఛందస్సు శిఖరంలో ఉంటుంది. ఇరవై ఎనిమిది నాగ ఛందస్సులు ఉన్నాయి, ముప్పై ఆరు కలిపి ఉంటాయి. ఖంజా అనే ఛందస్సు దానికి వ్యతిరేకంగా ఉంటుంది. సమవృత్తం కూడా ఇక్కడ చూపబడింది.

అగ్నిరువాచ యతివిచ్ఛేద ఇత్యుక్తస్తత్తన్మధ్యాన్తయౌ గణౌ । యౌసః కుమారలాలితా తౌ గౌ చిత్రపదా స్మృతా ।। ౩౩౪.

అగ్ని ఇలా అన్నారు: యతివిచ్ఛేద అనే ఛందస్సు మధ్యలో ఒక భాగం, చివరలో ఇంకొక భాగం కలిగి ఉంటుంది. కుమారలాలిత అనే ఛందస్సు ఇలానే ఉంటుంది. గౌ అనే ఛందస్సు చిత్రపద అని కూడా పిలవబడుతుంది.

విద్యున్మాలా మమమాగణైర్భూతగణైర్భవేత్ । మాణవకాక్రీड़ితకం వనౌ హలముఖీ వసః ।। ౩౩౪.

విద్యున్మాలా అనే ఛందస్సు మమమాగణాలతో, భూతగణాలతో కూడి ఉంటుంది. మాణవక అనే ఛందస్సు ఆటపాటగా ఉంటుంది. వనౌ అనే ఛందస్సు హలముఖి అని పిలవబడుతుంది. వస అనే ఛందస్సు కూడా అలాగే ప్రసిద్ధి పొందింది.

స్యాద్భుజఙ్గశిశుసూతానౌ మేహనం మరుతం ననౌ। భవేచ్ఛుద్ధవిరాడ్వృత్తం ప్రతిపాదం సమౌ జగౌ ।। ౩౩౪.

భుజంగశిశు, సూతానౌ అనే ఛందస్సులు ఉన్నాయి. మేహన అనే ఛందస్సు మరుత అని పిలవబడుతుంది. ననౌ అనే ఛందస్సు కూడా అలాగే ప్రసిద్ధి. శుద్ధ విరాడ్వృత్తం ఉంది. ప్రతిపాద, సమౌ అనే ఛందస్సులు జగౌగా పిలవబడతాయి.

పణవోమలయోమః స్యాజ్జౌ గౌ మయూరసారిణీ । సత్తామభసగా వృత్తం భజతాద్యుపరిస్థితా ।। ౩౩౪.

పణవ, మలయోమహ అనే ఛందస్సులు ఉన్నాయి. జౌగ అనే ఛందస్సు మయూరసారిణి అని పిలవబడుతుంది. సత్తామభసగా అనే ఛందస్సు ఉంది. వృత్తం ప్రారంభానికి పైగా స్థితమై ఉంటుంది.

రుక్మవతీ భససగావిన్ద్రావజ్రా తజౌ జగౌ । జతౌ జగౌ గూపపూర్వ్వావాద్యన్తాద్యుపజాతయః ।। ౩౩౪.

రుక్మవతీ, భససగా అనే ఛందస్సులు ఉన్నాయి. ఇంద్రవజ్ర, తజౌ అనే ఛందస్సులు జగౌగా పిలవబడతాయి. జతౌ, జగౌ అనే ఛందస్సులకు గూప అనే భాగం ముందు ఉంటుంది. ఉపజాతి ఛందస్సులు వీటితో మొదలై, వీటితోనే ముగుస్తాయి.

దోధకం భగభాగౌ స్యాత్ శాలినీ మతభాగగౌ । యతిః సముద్రా ఋషయః వాతోర్మ్మీ మభతాగగౌ ।। ౩౩౪.

దోఢక, భగభాగౌ అనే ఛందస్సులు ఉన్నాయి. శాలిని, మతభాగగౌ అనే ఛందస్సులు కూడా ఉన్నాయి. యతి అనే ఛందస్సు సముద్ర అని పిలవబడుతుంది. ఋషయః అనే ఛందస్సు వాతోర్మీ అని, మభతాగగౌ అనే ఛందస్సు కూడా ప్రసిద్ధి.

చతుఃస్వరా స్యాద్‌భ్రమరీ విలాసితా మభౌనలౌ । సముద్రా అథ ఋషయో వనౌ లౌగౌ రథోద్ధతా ।। ౩౩౪.

భ్రమరీ అనే ఛందస్సు నాలుగు అక్షరాలతో ఉంటుంది. విలాసితా అనే ఛందస్సు మభౌనలౌ అని పిలవబడుతుంది. సముద్ర, ఋషయః అనే ఛందస్సులు వనౌగా పిలవబడతాయి. లౌగౌ అనే ఛందస్సు రథోద్ధత అని ప్రసిద్ధి.

సామతాధనభాగౌగోవృత్తాననసమాశ్చ సః । శ్యేనీ వజవనాగః స్యాద్రమ్యా నపరగాగగః ।। ౩౩౪.

సామతా, ధనభాగౌగ, వృత్తాననసమా అనే ఛందస్సులు ఇలానే ఉంటాయి. శ్యేనీ అనే ఛందస్సు వజవనాగ అని, రమ్య అనే ఛందస్సు నపరగాగగా పిలవబడుతుంది.

జగతీ వంశస్థా వృత్తం జతౌ జావథ తౌ జవౌ । ఇన్ద్రవంశా తోటకం సైరచతుర్భిః ప్రతిపాదతః ।। ౩౩౪.

జగతీ అనే ఛందస్సు వంశ ఛందస్సులో స్థాపించబడింది. వృత్త, జతౌ, జావథ అనే ఛందస్సులు జవౌగా పిలవబడతాయి. ఇంద్రవంశ అనే ఛందస్సు తోటక అని, సైర అనే ఛందస్సు నాలుగు భాగాలతో ప్రారంభమవుతుంది.

భవేద్‌ద్రుతవిలమ్బితా నభౌ భవావథౌ నలౌ । స్యౌ శ్రీపుఠో వసువేదా జలోగతిజలౌ జమౌ ।। ౩౩౪.

ద్రుతవిలంబిత అనే ఛందస్సు ఉంది. నభౌ, భవావథౌ, నలౌ అనే ఛందస్సులు కూడా ఉన్నాయి. శ్రీపుట, వసువేద, జలోగతి, జలౌ, జమౌ అనే ఛందస్సులు ప్రసిద్ధి.

జసౌ వసర్వ్వవశ్చాథ తతం ననమరాః స్మృతం । కుశుమవిచిత్రాన్యౌ ద్యౌ నౌ నౌ రౌ స్యాచ్చలామ్బికా ।। ౩౩౪.

జసౌ, వసర్వవశ అనే ఛందస్సులు అలాగే పిలవబడతాయి. తటం అనే ఛందస్సు ననమరా అని ప్రసిద్ధి. కుసుమవిచిత్ర అనే ఛందస్సు రెండు విధాలుగా ఉంటుంది. ద్యౌ, నౌ, రౌ అనే ఛందస్సులు చలాంబికా అని పిలవబడతాయి.

భుజఙ్గప్ర్యాతం థైః స్యాచ్చతుభిః స్రాగ్వినీభవైః । ప్రమితాక్షరా గజౌ సౌ కాన్తోత్పీड़ా మతౌ సమౌ ।। ౩౩౪.

భుజంగప్రయాత అనే ఛందస్సు నాలుగు థై అక్షరాలతో ఏర్పడుతుంది. స్రాగ్విణి కూడా అలాగే ఏర్పడుతుంది. ప్రమితాక్షర అనే ఛందస్సు గజౌ అని, సౌ అనే ఛందస్సు కాంతు అని, ఉత్ఫీరా అనే ఛందస్సు మాత్రం సమౌ అని పిలవబడతాయి.

వైశ్వదేవీ మమయాయాః పఞ్చాఙ్గా నవమాలినీ । నజౌ భయౌ ప్రతిపాదం గణా యది జగత్యపి ।। ౩౩౪.

వైశ్వదేవీ అనే ఛందస్సు మమయాయ అనే భాగంతో ఉంటుంది. పంచాంగ అనే ఛందస్సు నవమాలిని అని పిలవబడుతుంది. నజౌ, భయౌ అనే ఛందస్సులు ప్రారంభంలో ఉంటాయి. గణా అనే ఛందస్సు జగతీలో కూడా ఉంటుంది.

ప్రహర్షణీ మవజవా గోపతిర్బహ్నిదిక్షు చ । రుచిరా జభసజగా చ్ఛిన్నా వేదైర్గ్రహైః స్మృతా ।। ౩౩౪.

ప్రహర్షణీ, మవజవా, గోపతి, బహ్నిదిక్షు అని పేర్కొంటారు. రుచిరా, జభసజగా, చిన్నా అనే వృత్తాలు వేదముల ఛందస్సులతో, గ్రహ ప్రభావాలతో ఏర్పడినవిగా చెప్పబడతాయి.

మత్తమయూరం మతయా సగౌ వేదగ్రహే యతిః । గౌరీనలనసాగః స్యాదసమ్బాధా నతౌ నగౌ ।। ౩౩౪.

మత్తమయూరం, మతయా, సగౌ అనే వృత్తాలు వేద ఛందస్సులతో స్థిరంగా ఉంటాయి. గౌరీ, నలనసాగ, అసంబాధా అనే వృత్తాలకు పర్వతాలతో సంబంధం లేదు.

గోగ ఇన్ద్రియనవకౌ ననౌ వసనగాః స్వరాః । స్వరాశ్చాపరాజితా స్యాన్ననభాననగాః స్వరాః ।। ౩౩౪.

గోగ, ఇంద్రియనవక, ననౌ, వసనగా అనే వృత్తాలు స్వరాలుగా గుర్తించబడ్డాయి. అపరాజిత కూడా స్వరమే, అలాగే ననభాననగా కూడా స్వరాలుగా చెప్పబడ్డాయి.

ద్విఃప్రహరణకలితా వసన్తతిలకా నభౌ । జౌ గౌ సింహోన్నతా సా స్యాన్మునేరుద్ధర్షణీ చ సా ।। ౩౩౪.

ద్విప్రహరణకలిత, వసంతతిలక, నభౌ, జౌ, గౌ, సింహోన్నత అనే వృత్తాలు ఉన్నాయి. ముని ఉద్ధర్షణీ కూడా వీటిలో ఒకటిగా చెప్పబడింది.

చన్ద్రావర్త్తా ననౌ సోమావర్త్తర్తునవకః స్మృతః । మణిగుణనికరా సౌ మాలినౌ నౌ మయౌ యయః ।। ౩౩౪.

చంద్రావర్త్త, ననౌ, సోమావర్త్త అనే వృత్తాలు తొమ్మిది ఋతువులుగా చెప్పబడతాయి. మణిగుణనికర, సౌ, మాలినౌ, నౌ, మయౌ, యయ అనే వృత్తాలు కూడా ఇందులో చేరతాయి.

యతిర్వసుస్వరా భౌ వౌ నతలమిత్రసగ్రహాః । ఋషభగజవిలాసితం జ్ఞేయా శిఖరిణీ జగౌ ।। ౩౩౪.

యతిర్వసుస్వర, భౌ, వౌ, నతలమిత్రసగ్రహ అనే వృత్తాలు చెప్పబడ్డాయి. ఋషభ, గజాల క్రీడలతో కూడిన శిఖరిణీ అనే వృత్తాన్ని కూడా తెలుసుకోవాలి.

రసభాలభృగురుద్రాః పృథ్వీజసజసా జనౌ । గోవసుగ్రహవిచ్ఛిన్నా పిహ్గలేనేరితా పురా ।। ౩౩౪.

రసభా, లభృగురుద్ర, పృథ్వీజసజసా, జనౌ అనే వృత్తాలు వివరించబడ్డాయి. గోవసుగ్రహవిచ్ఛిన్న అనే వృత్తాన్ని పింగళుడు పురాతన కాలంలో ప్రకటించాడని చెబుతారు.

వంశపత్రపతితం స్యాద్‌ భవనా భౌ నగౌ సదిక్ । హరిణీ నసమారః సో నగౌ రసచతుఃస్వరాః ।। ౩౩౪.

వంశపత్రపతిత అనే వృత్తం ఉంది. భవనా, భౌ, నగౌ, సదిక్ అనే వృత్తాలు చెప్పబడ్డాయి. హరిణీ, నసమార, నగౌ అనే వృత్తాలు నాలుగు రసాలతో సంబంధం కలవిగా పేర్కొంటారు.

మన్దాక్రాన్తా నభనతం తగౌగఛిరసస్వరాః । కుసుమితలతా వేల్లితా మతనా యయయాః శరాః ।। ౩౩౪.

మందాక్రాంతా, నభనత, తగౌగ, చిరసస్వర అనే వృత్తాలు ఉన్నాయి. కుసుమితలతా, వెల్లితా, మతనా, యయయా అనే వృత్తాలు బాణాలుగా చెప్పబడ్డాయి.

రథాః స్వ్రాః ప్రతిరథససజాః సతతశ్చ గః । శార్దూలవిక్రీड़ితం స్యాదాదిత్యమునయో యతిః ।। ౩౩౪.

రథ అనే వృత్తాలు స్వరాలుగా ఉంటాయి. ప్రతిరథససజ అనే వృత్తాలు ఎప్పుడూ ఉంటాయి. శార్దూలవిక్రీడిత, ఆదిత్య, మునయ, యతి అనే వృత్తాలు స్థిరంగా ఉంటాయని చెబుతారు.

కృతిః సువదనా మోరో భనయా భనగాః సురాః । యతిర్మునిరసాశ్చాథ ఇతి వృత్తం క్రమాత్ స్మృతమ్ ।। ౩౩౪.

కృతి, సువదనా, మోరో, భనయా, భనగా, సురా అనే వృత్తాలు చెప్పబడ్డాయి. యతి, ముని, రసా అనే వృత్తాలు తరువాతి క్రమంగా గుర్తించబడ్డాయి.

స్రగ్ధ్రా మరతానోమోయపౌ త్రిఃసప్తకా యతిః । సముద్రకం భరజానోవనగా దశభాస్కరాః ।। ౩౩౪.

స్రగ్ధ్రా, మరతా, నోమోయ, పవు అనే వృత్తాలు మూడుసార్లు ఏడడుగులుగా ఉంటాయి. సముద్రక, భరజాన, వనగా అనే వృత్తాలు పది భాస్కర వృత్తాలుగా చెప్పబడ్డాయి.