అగ్నిపురాణమ్

వైతాలీయం ద్విస్వరా స్యాదయుష్పాదే సమే నలః । వసవోఽన్తే వనగాశ్చ గోపుచ్ఛన్దశకం భవేత్ ।। ౩౩౧.

వైతాలీయము రెండు స్వరాలతో ఉంటుంది; ఒకే పాదంలో 'న' సమంగా ఉంటుంది. చివరలో వసువులు, వనగాలు; 'గోపుచ్ఛ' ఛందస్సు ఏర్పడుతుంది.

భగణఆన్తా పాటలికా శేషే పరే చ పూర్వవత్ । సాకం షడ్వా మిశ్రాయుక్ ప్రాచ్యవృత్తిః ప్రదర్శ్యతే ।। ౩౩౧.

భాగాంతంలో పాటలికా, మిగతా భాగాలు మునుపటిలాగే ఉంటాయి. ఆరు వా లతో కలిపి, ప్రాచ్యవృత్తి అనే మిశ్రమ రూపం చూపబడుతుంది.

పఞ్చమేన పూర్వసాకం తృతీయేన సహస్రయుక్ । ఉదీచ్యవృత్తిర్వాచ్యాం స్యాద్ యుగపచ్చ ప్రవర్త్తకం ।। ౩౩౧.

ఐదవదితో పాటు ముందున్నదాన్ని, మూడవదితో సహా వెయ్యి కలిపితే, ఉత్తర దిశలో జరిగే వృత్తి చెప్పబడుతుంది. ఇది రెండింటికీ ఒకేసారి జరుగుతుంది.

అయుక్చారుహాసినీ స్యాద్‌యుగపచ్చాన్తికా భవేత్ ।। ౩౩౧.

యుగం లేకుండా ఉంటే దానిని ఆరుహాసిని అంటారు. ఒకేసారి జరిగితే దానిని ఆంతిక అని పిలుస్తారు.

సప్తార్చ్చిర్వసవశ్చైవ మాత్రాసమకమీరితమ్ । భవేన్నలవమౌ లశ్చ ద్వాదశో వా నవాసికా ।। ౩౩౧.

ఏడు జ్వాలలు, వసువులు సమానమైన మాపులో ఉంటాయని చెబుతారు. అర లేదా ల, లేదా పన్నెండు, లేదా తొమ్మిది ఆసికాలు ఉండవచ్చు.

విశ్వోకః పఞ్చమాష్టౌ మో చిత్ర లవమకశ్చలః । పరయుక్తేనోపచిత్రా పాదాకులకమిత్యతః ।। ౩౩౧.

విశ్వోక అంటే అయిదు లేదా ఎనిమిది, లేదా చిత్ర, లేదా అర లవ, లేదా చంచలంగా ఉండటం. యుగం కలిపితే ఉపచిత్రా అంటారు. అలా పాదాకులక అని పేరు వచ్చింది.

గీతార్య్యా లోపశ్చేత్ సౌమ్యా లః పూర్వః జ్యోతిరీరితా । స్యాచ్ఛిఖా విపర్య్యాస్తార్ద్ధా తూలికా సముదాహృతా ।। ౩౩౧.

గీతార్యలో లోపం ఉంటే దానిని సౌమ్యా అంటారు. ముందుగా ల ఉంటే జ్యోతి అంటారు. శిఖా తిరిగి, అర్ధంగా ఉంటే దానిని తూలికా అంటారు.

ఏకోనత్రింశదన్తే గః స్యాజ్జ్ఞేజనసమావలా । గు ఇత్యేకగురుం సంఖ్యావర్ణాద్దశవిపర్య్యయాత్ ।। ౩౩౧.

ఇరవై తొమ్మిది చివరగా ఉంటే గ అనే దాన్ని సమావళ అని తెలుసుకోవాలి. గు అంటే ఒక గురువు, అక్షరాల సంఖ్యలో, పది తిరుగుబాటుతో వస్తుంది.

అగ్నిరువాచ వృత్తం సమఞ్చార్ద్ధసమం విషమఞ్చ త్రిధా వదే । సమన్తావత్ కృత్వకృతమర్ద్ధసమఞ్చ కారయేత్ ।। ౩౩౨.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు: వృత్తం మూడు రకాలుగా ఉంటుంది — సమం, అర్ధసమం, విసమం. ఇవన్నీ పూర్తిగా చేసి, అర్ధసమాన్ని కూడా చేయాలి.

పిషమఞ్చైవ వాస్యూనమతివృత్తం సమాన్యపి । గ్లౌచతుఃప్రమాణీ స్యాదాభ్యామన్యద్వితానకం ।। ౩౩౨.

విసమం, తక్కువగా ఉన్నదాన్ని అతివృత్తం అంటారు. సమమైనదీ అలాగే. గ్లౌక అనే వృత్తం నాలుగు పరిమాణాల్లో ఉంటుంది. వీటి ద్వారా విటానకమనే వేరొకటి వస్తుంది.

పాదస్యాద్యన్తు వక్రం స్యాత్ శనౌ న ప్రథమాస్మృతౌ । బాల్యముశ్చతుర్థాద్వర్ణాత్ పథ్యా వర్ణం యుజేయతః ।। ౩౩౨.

పాదం మొదట వంకరగా ఉండాలి, కాని శన వృత్తిలో మొదటిది అలా కాదు. బాల్యం అంటే నాల్గవ అక్షరం నుంచి, తగిన అక్షరం అలా కలిపి చెప్పాలి.

విపరీతపథ్యాన్యా సాచ్చపలా వా యుజస్వనః । విపులాయుగ్నసప్తమః సర్వ్వం తస్యైవ తస్య చ ।। ౩౩౨.

పథ్యానికి విరుద్ధంగా ఉన్నది చపల అని పిలుస్తారు. ఏడవది విపులాయుగ్నం. ఇవన్నీ దానికి, దీనికే చెందుతాయి.

తౌన్తౌ వా విపులానేకా చక్రజాతిః సమీరితా । భవేన్ పదచతురూద్‌ర్ధ్వం చతుర్వృద్ధ్యా పదేషు చ ।। ౩౩౨.

టౌంటౌ లేదా అనేక విపులాలు కలిస్తే చక్రజాతి అంటారు. పైగా నాలుగు పాదాలు ఉంటాయి, ప్రతి పాదంలో నాలుగు వృద్ధులు ఉంటాయి.

గురుద్వయాన్త ఆపీడః ప్రత్యాపీడో గణాదికః । ప్రథమస్య విపర్య్యాసే మఞ్జరీ లవణీ క్రమాత్ ।। ౩౩౨.

రెండు గురువులతో ముగిసినదాన్ని ఆపీడ అని అంటారు. ప్రత్యాపీడ అనేది గణాల వృత్తం. మొదటిది తిరగబడితే మంజరీ, లవణీ వరుసగా వస్తాయి.

భవేదమృతధారాఖ్యా ఉద్ధతాద్య్చయతేఽధునా । ఏకతః ససజసానః స్యుర్న సౌ జో గోఽథ భౌనజౌ ।। ౩౩౨.

ఎత్తుగా ఉన్నప్పుడు అమృతధార అని అంటారు, ఇప్పుడు చెప్పినట్టు. ఒకవైపు ససజసాన, కాని సౌ, జో, గో లేదా భౌనజ ఉండవు.

నోగోఽథ సజసా గోగస్తృతీయచరణస్య చ । సౌరభే కేచనభగా లలితఞ్చ నమౌ జసౌ ।। ౩౩౨.

గో, ససజసా, గోగా మూడవ పాదంలో ఉండవు. సౌరభ వృత్తంలో కొందరు భాగాలు, లలిత, నమౌ, జసౌ అని అంటారు.

ఉపస్థితం ప్రచుపితం ప్రథమాద్యం సమౌ జసౌ । గోగథాం మలజా రోగః సమో నగరజయాః పదే ।। ౩౩౨.

ఉపస్థిత, ప్రచుపిత మొదటివి, సమౌ, జసౌ. గోగథా అంటే మలజా, రోగ అంటే సమం, నగరజయ పాదంలో ఉంటుంది.

వర్ద్ధమానం మలౌ స్వౌ నసౌ అథో భోజోవ ఇరితా । శుద్ధవిరాड़ార్షభాఖ్యం వక్ష్యే చార్ద్ధసమన్తతః ।। ౩౩౨.

వర్ధమాన అంటే మలౌ, స్వౌ, నసౌ, అలాగే భోజోవ అని చెప్పబడింది. నేను శుద్ధ, విర, ఋషభ వృత్తాలు, అర్ధసమంతత కూడా వివరించగలను.

అగ్నిరువాచ ఉపచిత్రకం ససమనామథభోజభగామయ । ద్రూతమధ్యా తతభగాగథోననజయాః స్మృతాః ।। ౩౩౩.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు: ఉపచిత్రక వృత్తం సమనతో, లేదా భోజ, భాగాలతో కలిసివుంటుంది. ద్రుత, మధ్య వృత్తాలు భాగ, గాథ, ననజయలతో గుర్తించబడతాయి.

వేగవతీ ససమగా భభభగోగథో స్మృతా । రుద్రవిస్తారస్తోసభగాసమజాగోగథా స్మృతా ।। ౩౩౩.

వేగవతీ అనే ఛందస్సు సమంగా ఉండే భాగాలతో ఏర్పడింది. భభభగోగథ అనే ఛందస్సు కూడా అలాగే పిలవబడుతుంది. రుద్రవిస్తార ఛందస్సు, తోసభగా అనే ఛందస్సుతో సమానమైన భాగాలు కలిగి ఉంటుంది. సమజాగోగథ అనే ఛందస్సు కూడా అదే పేరుతో ప్రసిద్ధి పొందింది.

రజసాగోగథోద్రోణౌ గోగౌ వై కేతుమత్యపి । ఆఖ్యానికీ తతజగాగథోతతజగాగథ ।। ౩౩౩.

రజసాగోగథ, ఉద్రోణ అనే ఛందస్సులు ఉన్నాయి. గోగా అనే ఛందస్సు కేతుమతీ అని కూడా పిలవబడుతుంది. ఆఖ్యానికీ తరువాత వస్తుంది, ఆపై జగాగథ, తటజగాగథ అనే ఛందస్సులు ఉంటాయి.

విపరీతాఖ్యానికీ త్తౌ జయగాతౌ జగోగథ । సౌమలౌ గథలభభావౌ భవేద్ధరిణవల్లభా ।। ౩౩౩.

విపరీతాఖ్యానికీ అనే ఛందస్సు వ్యతిరేకంగా ఉంటుంది. జయగాతౌ, జగోగథ అనే ఛందస్సులు తరువాత వస్తాయి. సౌమల, గథలభభావ అనే ఛందస్సులు కూడా ఉన్నాయి. ధరిణావల్లభ అనే ఛందస్సును తెలుసుకోవాలి.

లౌవనౌగాథనజజా యః స్యాదపరక్రమం । పుష్పితా ననవయానజజావోగథో రజౌ ।। ౩౩౩.

లౌవనౌగాథ, నజజా అనే ఛందస్సులు మరింత అభివృద్ధి లేకుండా ఉంటాయి. పుష్పితా, ననవయానజజా, రజస్సులో వోగథ అనే ఛందస్సులు కూడా ఉన్నాయి.

వోజథో జవజవాగౌ మూలే పనమతీ శిఖా । అష్టావింశతినాగాభా త్రిశన్నాగన్తతో యుజి । ఖఞ్జా తద్విపరీతా స్యాత్ సమవృత్తం ప్రదర్శ్యతే ।। ౩౩౩.

వోజథ, జవజవాగ అనే ఛందస్సులు మూలంగా ఉంటాయి. పణమతి అనే ఛందస్సు శిఖరంలో ఉంటుంది. ఇరవై ఎనిమిది నాగ ఛందస్సులు ఉన్నాయి, ముప్పై ఆరు కలిపి ఉంటాయి. ఖంజా అనే ఛందస్సు దానికి వ్యతిరేకంగా ఉంటుంది. సమవృత్తం కూడా ఇక్కడ చూపబడింది.

అగ్నిరువాచ యతివిచ్ఛేద ఇత్యుక్తస్తత్తన్మధ్యాన్తయౌ గణౌ । యౌసః కుమారలాలితా తౌ గౌ చిత్రపదా స్మృతా ।। ౩౩౪.

అగ్ని ఇలా అన్నారు: యతివిచ్ఛేద అనే ఛందస్సు మధ్యలో ఒక భాగం, చివరలో ఇంకొక భాగం కలిగి ఉంటుంది. కుమారలాలిత అనే ఛందస్సు ఇలానే ఉంటుంది. గౌ అనే ఛందస్సు చిత్రపద అని కూడా పిలవబడుతుంది.

విద్యున్మాలా మమమాగణైర్భూతగణైర్భవేత్ । మాణవకాక్రీड़ితకం వనౌ హలముఖీ వసః ।। ౩౩౪.

విద్యున్మాలా అనే ఛందస్సు మమమాగణాలతో, భూతగణాలతో కూడి ఉంటుంది. మాణవక అనే ఛందస్సు ఆటపాటగా ఉంటుంది. వనౌ అనే ఛందస్సు హలముఖి అని పిలవబడుతుంది. వస అనే ఛందస్సు కూడా అలాగే ప్రసిద్ధి పొందింది.

స్యాద్భుజఙ్గశిశుసూతానౌ మేహనం మరుతం ననౌ। భవేచ్ఛుద్ధవిరాడ్వృత్తం ప్రతిపాదం సమౌ జగౌ ।। ౩౩౪.

భుజంగశిశు, సూతానౌ అనే ఛందస్సులు ఉన్నాయి. మేహన అనే ఛందస్సు మరుత అని పిలవబడుతుంది. ననౌ అనే ఛందస్సు కూడా అలాగే ప్రసిద్ధి. శుద్ధ విరాడ్వృత్తం ఉంది. ప్రతిపాద, సమౌ అనే ఛందస్సులు జగౌగా పిలవబడతాయి.

పణవోమలయోమః స్యాజ్జౌ గౌ మయూరసారిణీ । సత్తామభసగా వృత్తం భజతాద్యుపరిస్థితా ।। ౩౩౪.

పణవ, మలయోమహ అనే ఛందస్సులు ఉన్నాయి. జౌగ అనే ఛందస్సు మయూరసారిణి అని పిలవబడుతుంది. సత్తామభసగా అనే ఛందస్సు ఉంది. వృత్తం ప్రారంభానికి పైగా స్థితమై ఉంటుంది.

రుక్మవతీ భససగావిన్ద్రావజ్రా తజౌ జగౌ । జతౌ జగౌ గూపపూర్వ్వావాద్యన్తాద్యుపజాతయః ।। ౩౩౪.

రుక్మవతీ, భససగా అనే ఛందస్సులు ఉన్నాయి. ఇంద్రవజ్ర, తజౌ అనే ఛందస్సులు జగౌగా పిలవబడతాయి. జతౌ, జగౌ అనే ఛందస్సులకు గూప అనే భాగం ముందు ఉంటుంది. ఉపజాతి ఛందస్సులు వీటితో మొదలై, వీటితోనే ముగుస్తాయి.