అగ్నిపురాణమ్

కృతిశ్చాతిధృతివృత్తీ అత్యష్టిష్చాష్టిరిత్యతః । అతిశర్క్కరీ శక్కరీతి అతిజగతీ జగత్యపి ।। ౩౩౧.

పరిమాణం అంటే అధికమైన విధానం; 'అత్యష్టి', 'అష్టి' కూడా అలాగే. 'అతిశర్కరి', 'శర్కరి', 'అతిజగతీ', 'జగతీ' కూడా ఉంటాయి.

ఛన్దోఽత్ర లౌకికంస్యాచ్చ ఆర్షమాత్రైష్టుభాత్ స్మృతమ్ । త్రిష్టుప్పఙ్‌క్తివృహతీ అనుష్టువుష్ణిగీ రితమ్ ।। ౩౩౧.

ఇక్కడ ఛందస్సు లోకికంగా ఉంటుంది; వేదంలో మాత్రం మాత్రా, ఇష్టుభ్, త్రిష్టుప్, పంక్తి, వృహతి, అనుష్టుప్, ఉష్ణిక్, ఋతం అని గుర్తించబడతాయి.

గాయత్రీ స్యాత్ సుప్రతిష్ఠా ప్రతిష్ఠా మధ్యయా సహ । అత్యుక్తాత్యుక్త ఆదిశ్చ ఏకైకాక్షరవర్జితమ్ ।। ౩౩౧.

గాయత్రి బాగా స్థిరంగా ఉంటుంది; ప్రతిష్ఠ మధ్యంతో కలిసినది; 'అత్యుక్తా', 'అత్యుక్త', మొదటిది—ప్రతి ఒక్కటి ఒక అక్షరం తక్కువగా ఉంటుంది.

చతుర్భాగో భవేత్ పాదో గణ్చ్ఛన్దః ప్రదర్శ్యతే । తావన్తః సముద్రా గణా హ్యాదిమధ్యాన్తసర్వగాః ।। ౩౩౧.

ఒక పాదం నాలుగు భాగాలుగా విభజించబడుతుంది; ఛందస్సు గణాల ద్వారా చూపబడుతుంది. సముద్రాలు ఎంత ఉంటాయో, అంతే గణాలు కూడా ఉంటాయి—అవి మొదలు, మధ్య, చివర అన్నీ కలిసినవి.

చతుర్ణః పఞ్చ చ గణా ఆర్య్యాలక్షణముచ్యతే । స్వరార్ద్ధఞ్చార్య్యార్ద్ధం స్యాదార్య్యాంయాం విషమేనజః ।। ౩౩౧.

నాలుగు, అయిదు గణాలు కలిసినదే ఆర్యా లక్షణం. అరస్వరంతో, అరఆర్యాతో కలిసినదే ఆర్యాలో 'ఎనజ' అని పిలుస్తారు.

షష్ఠో జో నలపూర్వా స్యాద్‌ద్వితీయాదిపదం నలే । సప్తమేఽన్తే ప్రథమా చ ద్వితీయే పఞ్చమే నలే ।। ౩౩౧.

ఆరవది 'జో'కి ముందు 'న' వస్తుంది; రెండవ పాదం 'న' అవుతుంది. ఏడవదిలో చివర, మొదటి పాదంలో, రెండవది, ఐదవదిలో కూడా 'న' ఉంటుంది.

అర్ద్ధే పదం ప్రథమాది షష్ఠ ఏకో లఘుర్భవేత్ । త్రిషు గణేషు పాదః స్యాదార్య్యా పఞ్చార్ద్ధకే స్మృతా ।। ౩౩౧.

అరలో, మొదటి పాదం ప్రారంభంలో, ఆరవది ఒక లఘువు అవుతుంది. మూడు గణాల్లో పాదం ఆర్యా, అయిదు అరలతో గుర్తించబడుతుంది.

విపులాన్యాథ చపలా గురుమధ్యాగతౌ చ జౌ । ద్వితీయచతుర్థౌ పూర్వే చ చపలా ముఖపుర్వికా ।। ౩౩౧.

'విపులా', 'చపలా'—మధ్యలో, ప్రారంభంలో గురువు ఉన్నప్పుడు. రెండవది, నాలుగవది మొదట్లో, 'చపలా' ముందు ముక్కుతో కలిసివుంటుంది.

ద్వితీథే జఘనపూర్వ్వా చపలార్య్యా ప్రకీర్త్తితా । ఉభయోర్మహాచపలా గీతవాద్యార్ద్ధతుల్యకా ।। ౩౩౧.

రెండవదిలో గత పూర్వంగా 'చపల ఆర్యా' అని పిలుస్తారు. రెండింటిలోనూ గొప్ప 'చపలా', పాట, వాద్యానికి సమానంగా ఉంటుంది.

అన్త్యేనార్ద్ధేనోపగీతిరుద్‌గీతిశ్చోత్క్రమాత్ స్మృతా । అర్ద్ధే రక్షగణా ఆర్య్యా గీతచ్ఛన్దోఽథ మాత్రయా ।। ౩౩౧.

చివరి అరతో 'ఉపగీతి', 'ఉద్గీతి' క్రమంగా గుర్తించబడతాయి. అరలో రక్షణ గణాలు ఆర్యా; పాట ఛందస్సు మాత్రం మాప్రమాణంతో ఉంటుంది.

వైతాలీయం ద్విస్వరా స్యాదయుష్పాదే సమే నలః । వసవోఽన్తే వనగాశ్చ గోపుచ్ఛన్దశకం భవేత్ ।। ౩౩౧.

వైతాలీయము రెండు స్వరాలతో ఉంటుంది; ఒకే పాదంలో 'న' సమంగా ఉంటుంది. చివరలో వసువులు, వనగాలు; 'గోపుచ్ఛ' ఛందస్సు ఏర్పడుతుంది.

భగణఆన్తా పాటలికా శేషే పరే చ పూర్వవత్ । సాకం షడ్వా మిశ్రాయుక్ ప్రాచ్యవృత్తిః ప్రదర్శ్యతే ।। ౩౩౧.

భాగాంతంలో పాటలికా, మిగతా భాగాలు మునుపటిలాగే ఉంటాయి. ఆరు వా లతో కలిపి, ప్రాచ్యవృత్తి అనే మిశ్రమ రూపం చూపబడుతుంది.

పఞ్చమేన పూర్వసాకం తృతీయేన సహస్రయుక్ । ఉదీచ్యవృత్తిర్వాచ్యాం స్యాద్ యుగపచ్చ ప్రవర్త్తకం ।। ౩౩౧.

ఐదవదితో పాటు ముందున్నదాన్ని, మూడవదితో సహా వెయ్యి కలిపితే, ఉత్తర దిశలో జరిగే వృత్తి చెప్పబడుతుంది. ఇది రెండింటికీ ఒకేసారి జరుగుతుంది.

అయుక్చారుహాసినీ స్యాద్‌యుగపచ్చాన్తికా భవేత్ ।। ౩౩౧.

యుగం లేకుండా ఉంటే దానిని ఆరుహాసిని అంటారు. ఒకేసారి జరిగితే దానిని ఆంతిక అని పిలుస్తారు.

సప్తార్చ్చిర్వసవశ్చైవ మాత్రాసమకమీరితమ్ । భవేన్నలవమౌ లశ్చ ద్వాదశో వా నవాసికా ।। ౩౩౧.

ఏడు జ్వాలలు, వసువులు సమానమైన మాపులో ఉంటాయని చెబుతారు. అర లేదా ల, లేదా పన్నెండు, లేదా తొమ్మిది ఆసికాలు ఉండవచ్చు.

విశ్వోకః పఞ్చమాష్టౌ మో చిత్ర లవమకశ్చలః । పరయుక్తేనోపచిత్రా పాదాకులకమిత్యతః ।। ౩౩౧.

విశ్వోక అంటే అయిదు లేదా ఎనిమిది, లేదా చిత్ర, లేదా అర లవ, లేదా చంచలంగా ఉండటం. యుగం కలిపితే ఉపచిత్రా అంటారు. అలా పాదాకులక అని పేరు వచ్చింది.

గీతార్య్యా లోపశ్చేత్ సౌమ్యా లః పూర్వః జ్యోతిరీరితా । స్యాచ్ఛిఖా విపర్య్యాస్తార్ద్ధా తూలికా సముదాహృతా ।। ౩౩౧.

గీతార్యలో లోపం ఉంటే దానిని సౌమ్యా అంటారు. ముందుగా ల ఉంటే జ్యోతి అంటారు. శిఖా తిరిగి, అర్ధంగా ఉంటే దానిని తూలికా అంటారు.

ఏకోనత్రింశదన్తే గః స్యాజ్జ్ఞేజనసమావలా । గు ఇత్యేకగురుం సంఖ్యావర్ణాద్దశవిపర్య్యయాత్ ।। ౩౩౧.

ఇరవై తొమ్మిది చివరగా ఉంటే గ అనే దాన్ని సమావళ అని తెలుసుకోవాలి. గు అంటే ఒక గురువు, అక్షరాల సంఖ్యలో, పది తిరుగుబాటుతో వస్తుంది.

అగ్నిరువాచ వృత్తం సమఞ్చార్ద్ధసమం విషమఞ్చ త్రిధా వదే । సమన్తావత్ కృత్వకృతమర్ద్ధసమఞ్చ కారయేత్ ।। ౩౩౨.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు: వృత్తం మూడు రకాలుగా ఉంటుంది — సమం, అర్ధసమం, విసమం. ఇవన్నీ పూర్తిగా చేసి, అర్ధసమాన్ని కూడా చేయాలి.

పిషమఞ్చైవ వాస్యూనమతివృత్తం సమాన్యపి । గ్లౌచతుఃప్రమాణీ స్యాదాభ్యామన్యద్వితానకం ।। ౩౩౨.

విసమం, తక్కువగా ఉన్నదాన్ని అతివృత్తం అంటారు. సమమైనదీ అలాగే. గ్లౌక అనే వృత్తం నాలుగు పరిమాణాల్లో ఉంటుంది. వీటి ద్వారా విటానకమనే వేరొకటి వస్తుంది.

పాదస్యాద్యన్తు వక్రం స్యాత్ శనౌ న ప్రథమాస్మృతౌ । బాల్యముశ్చతుర్థాద్వర్ణాత్ పథ్యా వర్ణం యుజేయతః ।। ౩౩౨.

పాదం మొదట వంకరగా ఉండాలి, కాని శన వృత్తిలో మొదటిది అలా కాదు. బాల్యం అంటే నాల్గవ అక్షరం నుంచి, తగిన అక్షరం అలా కలిపి చెప్పాలి.

విపరీతపథ్యాన్యా సాచ్చపలా వా యుజస్వనః । విపులాయుగ్నసప్తమః సర్వ్వం తస్యైవ తస్య చ ।। ౩౩౨.

పథ్యానికి విరుద్ధంగా ఉన్నది చపల అని పిలుస్తారు. ఏడవది విపులాయుగ్నం. ఇవన్నీ దానికి, దీనికే చెందుతాయి.

తౌన్తౌ వా విపులానేకా చక్రజాతిః సమీరితా । భవేన్ పదచతురూద్‌ర్ధ్వం చతుర్వృద్ధ్యా పదేషు చ ।। ౩౩౨.

టౌంటౌ లేదా అనేక విపులాలు కలిస్తే చక్రజాతి అంటారు. పైగా నాలుగు పాదాలు ఉంటాయి, ప్రతి పాదంలో నాలుగు వృద్ధులు ఉంటాయి.

గురుద్వయాన్త ఆపీడః ప్రత్యాపీడో గణాదికః । ప్రథమస్య విపర్య్యాసే మఞ్జరీ లవణీ క్రమాత్ ।। ౩౩౨.

రెండు గురువులతో ముగిసినదాన్ని ఆపీడ అని అంటారు. ప్రత్యాపీడ అనేది గణాల వృత్తం. మొదటిది తిరగబడితే మంజరీ, లవణీ వరుసగా వస్తాయి.

భవేదమృతధారాఖ్యా ఉద్ధతాద్య్చయతేఽధునా । ఏకతః ససజసానః స్యుర్న సౌ జో గోఽథ భౌనజౌ ।। ౩౩౨.

ఎత్తుగా ఉన్నప్పుడు అమృతధార అని అంటారు, ఇప్పుడు చెప్పినట్టు. ఒకవైపు ససజసాన, కాని సౌ, జో, గో లేదా భౌనజ ఉండవు.

నోగోఽథ సజసా గోగస్తృతీయచరణస్య చ । సౌరభే కేచనభగా లలితఞ్చ నమౌ జసౌ ।। ౩౩౨.

గో, ససజసా, గోగా మూడవ పాదంలో ఉండవు. సౌరభ వృత్తంలో కొందరు భాగాలు, లలిత, నమౌ, జసౌ అని అంటారు.

ఉపస్థితం ప్రచుపితం ప్రథమాద్యం సమౌ జసౌ । గోగథాం మలజా రోగః సమో నగరజయాః పదే ।। ౩౩౨.

ఉపస్థిత, ప్రచుపిత మొదటివి, సమౌ, జసౌ. గోగథా అంటే మలజా, రోగ అంటే సమం, నగరజయ పాదంలో ఉంటుంది.

వర్ద్ధమానం మలౌ స్వౌ నసౌ అథో భోజోవ ఇరితా । శుద్ధవిరాड़ార్షభాఖ్యం వక్ష్యే చార్ద్ధసమన్తతః ।। ౩౩౨.

వర్ధమాన అంటే మలౌ, స్వౌ, నసౌ, అలాగే భోజోవ అని చెప్పబడింది. నేను శుద్ధ, విర, ఋషభ వృత్తాలు, అర్ధసమంతత కూడా వివరించగలను.

అగ్నిరువాచ ఉపచిత్రకం ససమనామథభోజభగామయ । ద్రూతమధ్యా తతభగాగథోననజయాః స్మృతాః ।। ౩౩౩.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు: ఉపచిత్రక వృత్తం సమనతో, లేదా భోజ, భాగాలతో కలిసివుంటుంది. ద్రుత, మధ్య వృత్తాలు భాగ, గాథ, ననజయలతో గుర్తించబడతాయి.