అగ్నిపురాణమ్

షట్‌కపఞ్చభిర్గాయత్రైః షడ్‌భిశ్చ జగతీ భవేత్ । ఏకేన త్రిష్టువ్జ్యోతిష్మతీ తథైవ జగతోరితా ।। ౩౩౦.

ఆరు, అయిదు గాయత్రీలతో, ఆరు జగతీలతో; ఒక్కదానితో త్రిష్టుప్ జ్యోతిష్మతీ, అలాగే జగతీ కూడా చెప్పబడింది.

పురస్తాజ్జయోతిః ప్రథమే మధ్యే జ్యోతిశ్చ మధ్యతః । ఉపరిష్టాజ్జోతిరన్త్యాదేకస్మిన్ పఞ్చకే తథా ।। ౩౩౦.

ముందుగా జ్యోతిష్ మొదట, మధ్యలో జ్యోతిష్ మధ్యలో, పైభాగంలో, చివర జ్యోతిష్, అలాగే అయిదింటిలో ఒక్కదానిలో.

భవేచ్ఛన్దః శఙ్కుమతీ షట్‌కే ఛన్దః కకుద్మతీ । త్రిపాదశిశుమధ్యా స్యాత్ సా పిపీలికమధ్యమా ।। ౩౩౦.

ఛందస్సు శంకుమతీ ఆరు పాదాల్లో ఉంటుంది, ఛందస్సు కకుద్మతీ కూడా; మూడు పాదాలదిగా, మధ్యలో శిశువు లాంటి భాగంతో, అది చీమ మధ్య భాగంలా ఉంటుంది.

విపరీతా యవమధ్యా త్రివృదేకేన వర్జితా । భూమిజైకేనాధికేన ద్విహీనా చ చిరాద్భవేత్ ।। ౩౩౦.

యవం మధ్యలో ఉంచి, మూడు భాగాల్లో ఒకటి తక్కువగా, భూమిలో పుట్టినదానిలో ఒకటి ఎక్కువగా, రెండు తక్కువగా చేసిన రూపం చాలా కాలం నిలుస్తుంది.

స్వరాట్‌స్యాద్‌ద్వాభ్యామధికం సన్దిగ్ధో దైవతాదితః । ఆదిపాదాన్నిశ్చయః స్యాచ్ఛన్దసాం దేవతా క్రమాత్ ।। ౩౩౦.

స్వరాటు రెండు భాగాలు ఎక్కువగా ఏర్పడుతుంది; దేవత మొదలుకొని సందేహం ఉంటే, మొదటి పాదం ద్వారా నిశ్చయం తెలుసుకోవాలి; అలాగే ఛందస్సులు, దేవతలు క్రమంగా కొనసాగుతాయి.

అగ్నిః సూర్య్యః శశీ జీవో వరుణశ్చన్ద్ర ఏవ చ । విశ్వేదేవాశ్చ షड़ జాద్యాః స్వరాః షड़ జో వృషః క్రమాత్ ।। ౩౩౦.

అగ్ని, సూర్యుడు, చంద్రుడు, జీవుడు, వరుణుడు, మళ్లీ చంద్రుడు, విశ్వదేవతలు—ఇలా ఆరు వరుసగా; ఆరు స్వరాలు, ఆరు వరుసగా; వృషభుడు కూడా అలాగే.

గాన్ధారో మధ్యమశ్చైవ పఞ్చమో ధైవతస్తథా । నిషాదవర్ణాః శ్వేతశ్చ సాహడ్గశ్చ పిసడ్గకః ।। ౩౩౦.

గాంధారము, మధ్యము, ఐదవది, ధైవతము, నిషాదము, తెలుపు, సాహడ్గము, పిసడ్గకము—ఇవి అన్నీ కలిసినవి.

కృష్ణో నీలో లోహితశ్చ గౌరీ గాయత్రిముఖ్యకే । గోరోచనాభాః కృతయో జ్యోతిశ్ఛన్దో హి శ్యామలం ।। ౩౩౦.

నలుపు, నీలం, ఎరుపు, తెలుపు; గాయత్రి ముఖ్యమైనది; గోరొచన వర్ణం లాంటి రూపాలు; వెలుగు, ఛందస్సు, నిజంగా ముదురు రంగులో ఉంటాయి.

అగ్నిర్వైశ్యః కాశ్యపశ్చ గౌతమాహ్గిరసౌ క్రమాత్ । భార్గవః కౌశికశ్చైవ వాశిష్ఠో గోత్రమీరితం ।। ౩౩౦.

అగ్ని, వైశ్యుడు, కాశ్యపుడు, గౌతముడు, ఆంగిరసుడు, భార్గవుడు, కౌశికుడు, వాశిష్ఠుడు—ఇవి చెప్పబడిన గోత్రాలు.

అగ్నిరువాచ చతుఃశతముత్కృతిః స్యాదుకృతేశ్చతురస్త్యజేత్ । అభిసంవ్యా ప్రత్యకృతిస్తాని ఛన్దాంసి వై పృథక్ ।। ౩౩౧.

అగ్ని ఇలా చెప్పాడు: నలభై వందలు పరిమాణం; లోపం ఉంటే నాలుగు విడిచిపెట్టాలి. వ్యతిరేకంగా చేయడమే ప్రతిక్రియ; ఈ ఛందస్సులు వేర్వేరు.

కృతిశ్చాతిధృతివృత్తీ అత్యష్టిష్చాష్టిరిత్యతః । అతిశర్క్కరీ శక్కరీతి అతిజగతీ జగత్యపి ।। ౩౩౧.

పరిమాణం అంటే అధికమైన విధానం; 'అత్యష్టి', 'అష్టి' కూడా అలాగే. 'అతిశర్కరి', 'శర్కరి', 'అతిజగతీ', 'జగతీ' కూడా ఉంటాయి.

ఛన్దోఽత్ర లౌకికంస్యాచ్చ ఆర్షమాత్రైష్టుభాత్ స్మృతమ్ । త్రిష్టుప్పఙ్‌క్తివృహతీ అనుష్టువుష్ణిగీ రితమ్ ।। ౩౩౧.

ఇక్కడ ఛందస్సు లోకికంగా ఉంటుంది; వేదంలో మాత్రం మాత్రా, ఇష్టుభ్, త్రిష్టుప్, పంక్తి, వృహతి, అనుష్టుప్, ఉష్ణిక్, ఋతం అని గుర్తించబడతాయి.

గాయత్రీ స్యాత్ సుప్రతిష్ఠా ప్రతిష్ఠా మధ్యయా సహ । అత్యుక్తాత్యుక్త ఆదిశ్చ ఏకైకాక్షరవర్జితమ్ ।। ౩౩౧.

గాయత్రి బాగా స్థిరంగా ఉంటుంది; ప్రతిష్ఠ మధ్యంతో కలిసినది; 'అత్యుక్తా', 'అత్యుక్త', మొదటిది—ప్రతి ఒక్కటి ఒక అక్షరం తక్కువగా ఉంటుంది.

చతుర్భాగో భవేత్ పాదో గణ్చ్ఛన్దః ప్రదర్శ్యతే । తావన్తః సముద్రా గణా హ్యాదిమధ్యాన్తసర్వగాః ।। ౩౩౧.

ఒక పాదం నాలుగు భాగాలుగా విభజించబడుతుంది; ఛందస్సు గణాల ద్వారా చూపబడుతుంది. సముద్రాలు ఎంత ఉంటాయో, అంతే గణాలు కూడా ఉంటాయి—అవి మొదలు, మధ్య, చివర అన్నీ కలిసినవి.

చతుర్ణః పఞ్చ చ గణా ఆర్య్యాలక్షణముచ్యతే । స్వరార్ద్ధఞ్చార్య్యార్ద్ధం స్యాదార్య్యాంయాం విషమేనజః ।। ౩౩౧.

నాలుగు, అయిదు గణాలు కలిసినదే ఆర్యా లక్షణం. అరస్వరంతో, అరఆర్యాతో కలిసినదే ఆర్యాలో 'ఎనజ' అని పిలుస్తారు.

షష్ఠో జో నలపూర్వా స్యాద్‌ద్వితీయాదిపదం నలే । సప్తమేఽన్తే ప్రథమా చ ద్వితీయే పఞ్చమే నలే ।। ౩౩౧.

ఆరవది 'జో'కి ముందు 'న' వస్తుంది; రెండవ పాదం 'న' అవుతుంది. ఏడవదిలో చివర, మొదటి పాదంలో, రెండవది, ఐదవదిలో కూడా 'న' ఉంటుంది.

అర్ద్ధే పదం ప్రథమాది షష్ఠ ఏకో లఘుర్భవేత్ । త్రిషు గణేషు పాదః స్యాదార్య్యా పఞ్చార్ద్ధకే స్మృతా ।। ౩౩౧.

అరలో, మొదటి పాదం ప్రారంభంలో, ఆరవది ఒక లఘువు అవుతుంది. మూడు గణాల్లో పాదం ఆర్యా, అయిదు అరలతో గుర్తించబడుతుంది.

విపులాన్యాథ చపలా గురుమధ్యాగతౌ చ జౌ । ద్వితీయచతుర్థౌ పూర్వే చ చపలా ముఖపుర్వికా ।। ౩౩౧.

'విపులా', 'చపలా'—మధ్యలో, ప్రారంభంలో గురువు ఉన్నప్పుడు. రెండవది, నాలుగవది మొదట్లో, 'చపలా' ముందు ముక్కుతో కలిసివుంటుంది.

ద్వితీథే జఘనపూర్వ్వా చపలార్య్యా ప్రకీర్త్తితా । ఉభయోర్మహాచపలా గీతవాద్యార్ద్ధతుల్యకా ।। ౩౩౧.

రెండవదిలో గత పూర్వంగా 'చపల ఆర్యా' అని పిలుస్తారు. రెండింటిలోనూ గొప్ప 'చపలా', పాట, వాద్యానికి సమానంగా ఉంటుంది.

అన్త్యేనార్ద్ధేనోపగీతిరుద్‌గీతిశ్చోత్క్రమాత్ స్మృతా । అర్ద్ధే రక్షగణా ఆర్య్యా గీతచ్ఛన్దోఽథ మాత్రయా ।। ౩౩౧.

చివరి అరతో 'ఉపగీతి', 'ఉద్గీతి' క్రమంగా గుర్తించబడతాయి. అరలో రక్షణ గణాలు ఆర్యా; పాట ఛందస్సు మాత్రం మాప్రమాణంతో ఉంటుంది.

వైతాలీయం ద్విస్వరా స్యాదయుష్పాదే సమే నలః । వసవోఽన్తే వనగాశ్చ గోపుచ్ఛన్దశకం భవేత్ ।। ౩౩౧.

వైతాలీయము రెండు స్వరాలతో ఉంటుంది; ఒకే పాదంలో 'న' సమంగా ఉంటుంది. చివరలో వసువులు, వనగాలు; 'గోపుచ్ఛ' ఛందస్సు ఏర్పడుతుంది.

భగణఆన్తా పాటలికా శేషే పరే చ పూర్వవత్ । సాకం షడ్వా మిశ్రాయుక్ ప్రాచ్యవృత్తిః ప్రదర్శ్యతే ।। ౩౩౧.

భాగాంతంలో పాటలికా, మిగతా భాగాలు మునుపటిలాగే ఉంటాయి. ఆరు వా లతో కలిపి, ప్రాచ్యవృత్తి అనే మిశ్రమ రూపం చూపబడుతుంది.

పఞ్చమేన పూర్వసాకం తృతీయేన సహస్రయుక్ । ఉదీచ్యవృత్తిర్వాచ్యాం స్యాద్ యుగపచ్చ ప్రవర్త్తకం ।। ౩౩౧.

ఐదవదితో పాటు ముందున్నదాన్ని, మూడవదితో సహా వెయ్యి కలిపితే, ఉత్తర దిశలో జరిగే వృత్తి చెప్పబడుతుంది. ఇది రెండింటికీ ఒకేసారి జరుగుతుంది.

అయుక్చారుహాసినీ స్యాద్‌యుగపచ్చాన్తికా భవేత్ ।। ౩౩౧.

యుగం లేకుండా ఉంటే దానిని ఆరుహాసిని అంటారు. ఒకేసారి జరిగితే దానిని ఆంతిక అని పిలుస్తారు.

సప్తార్చ్చిర్వసవశ్చైవ మాత్రాసమకమీరితమ్ । భవేన్నలవమౌ లశ్చ ద్వాదశో వా నవాసికా ।। ౩౩౧.

ఏడు జ్వాలలు, వసువులు సమానమైన మాపులో ఉంటాయని చెబుతారు. అర లేదా ల, లేదా పన్నెండు, లేదా తొమ్మిది ఆసికాలు ఉండవచ్చు.

విశ్వోకః పఞ్చమాష్టౌ మో చిత్ర లవమకశ్చలః । పరయుక్తేనోపచిత్రా పాదాకులకమిత్యతః ।। ౩౩౧.

విశ్వోక అంటే అయిదు లేదా ఎనిమిది, లేదా చిత్ర, లేదా అర లవ, లేదా చంచలంగా ఉండటం. యుగం కలిపితే ఉపచిత్రా అంటారు. అలా పాదాకులక అని పేరు వచ్చింది.

గీతార్య్యా లోపశ్చేత్ సౌమ్యా లః పూర్వః జ్యోతిరీరితా । స్యాచ్ఛిఖా విపర్య్యాస్తార్ద్ధా తూలికా సముదాహృతా ।। ౩౩౧.

గీతార్యలో లోపం ఉంటే దానిని సౌమ్యా అంటారు. ముందుగా ల ఉంటే జ్యోతి అంటారు. శిఖా తిరిగి, అర్ధంగా ఉంటే దానిని తూలికా అంటారు.

ఏకోనత్రింశదన్తే గః స్యాజ్జ్ఞేజనసమావలా । గు ఇత్యేకగురుం సంఖ్యావర్ణాద్దశవిపర్య్యయాత్ ।। ౩౩౧.

ఇరవై తొమ్మిది చివరగా ఉంటే గ అనే దాన్ని సమావళ అని తెలుసుకోవాలి. గు అంటే ఒక గురువు, అక్షరాల సంఖ్యలో, పది తిరుగుబాటుతో వస్తుంది.

అగ్నిరువాచ వృత్తం సమఞ్చార్ద్ధసమం విషమఞ్చ త్రిధా వదే । సమన్తావత్ కృత్వకృతమర్ద్ధసమఞ్చ కారయేత్ ।। ౩౩౨.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు: వృత్తం మూడు రకాలుగా ఉంటుంది — సమం, అర్ధసమం, విసమం. ఇవన్నీ పూర్తిగా చేసి, అర్ధసమాన్ని కూడా చేయాలి.