అగ్నిపురాణమ్

గాయత్రీ త్రిపదా నీవృత్ నాగీ నవనవర్త్తుభిః । వారాహీ రసద్విరసా ఛమ్దశ్చాథ తృతీయకప్ ।। ౩౩౦.

గాయత్రీ మూడు పాదాలది, ఉపసంహరించబడినది, నాగస్వరూపం, తొమ్మిది తొమ్మిది తిరుగులు కలిగి ఉంటుంది; వారాహి రుచితో, రుచిలేకుండా, అలాగే ఛందస్సు, తరువాత మూడవ పాదం.

ద్విషాద్ ద్వాదశవస్వన్తైః త్రిపాత్తు త్రైష్టభైః స్మృతమ్ । ఉష్ణిక్ ఛన్దోఽష్టవసుకైః పాదైర్వేదే ప్రకీర్త్తితః ।। ౩౩౦.

ద్వాదశ వసువులు చివర ఉండగా, మూడు పాదాలదిగా, అది త్రిష్టుప్‌గా గుర్తించబడుతుంది; ఉష్ణిక్ ఛందస్సు వేదంలో ఎనిమిది వసువులతో కూడిన పాదాలతో చెప్పబడింది.

కకుబుష్ణిగష్టసూర్య్యవస్వర్ణా త్రిభిరేవ సః । పునరుష్ణిక్ సూర్య్యవసువస్వర్ణైశ్చ త్రిపాద్భవేత్ ।। ౩౩౦.

కకుభ్, ఉష్ణిక్, ఎనిమిది సూర్య, వసు, వర్ణాలతో మూడు పాదాలుగా ఉంటుంది; మళ్లీ ఉష్ణిక్ మూడు పాదాలదిగా, సూర్య, వసు, వర్ణాలతో ఉంటుంది.

పరోష్ణిక్ పరతస్తస్మాచ్చతుష్ణదాత్ త్రిభిర్భవేత్ । సాష్టాక్షరైరనుష్టుప్ స్యాత్ చతుష్పాచ్చ త్రిపాత్ క్కచిత్ ।। ౩౩౦.

పరమ ఉష్ణిక్, దాని తరువాత, నాలుగు పాదాలదిగా, మూడు పాదాలతో ఉంటుంది; అనుష్టుప్ ఎనిమిది అక్షరాలతో, కొన్ని చోట్ల నాలుగు పాదాలదిగా, కొన్ని చోట్ల మూడు పాదాలదిగా ఉంటుంది.

అష్టార్కసూర్య్యవర్ణైః స్యాత్ మధ్యేఽన్తే చ క్కచిద్భవేత్ । వృహతీజగత్యస్త్రవోగాయత్ర్యాః పూర్వ్వకో యది ।। ౩౩౦.

ఎనిమిది అర్క, సూర్య, వర్ణాలతో, మధ్యలో, చివరలో కూడా కొన్ని చోట్ల ఉంటుంది; ముందుగా గాయత్రీ, జగతీ, వృహతీ ఉంటే.

తృతీయః పథ్యా భవతి ద్వితీయాన్యం కుసారిణీ । స్కన్ధౌ గ్రీవా క్రోష్టుకే స్యాద్ యక్షే స్యాద్వో వృహత్యపి ।। ౩౩౦.

మూడవది పథ్యా, రెండవది కుసారిణి; భుజాలు, మెడ, మోకాళ్లు యక్షునికి, అలాగే వృహతీకీ కూడా.

ఉపరిష్టాద్‌ వృహత్యన్తే పురస్తాద్ వృహతీ పునః । క్కచిన్నవకాశ్చత్వారో దిగ్విదిక్ష్వష్టవర్ణికాః ।। ౩౩౦.

పైభాగంలో, వృహతీ చివర, ముందు కూడా మళ్లీ వృహతీ; కొన్ని చోట్ల తొమ్మిది ఖాళీలు, నాలుగు, దిశల్లో, ఎనిమిది అక్షరాలతో ఉంటాయి.

మహావృహతీ జాగతైః స్యాత్ త్రిభిః సతో వృహత్యప్రి । భణ్డిలః పఙ్‌క్తిచ్ఛన్దః స్యాత్ సూర్య్యార్కాష్టాష్టవర్ణకైః ।। ౩౩౦.

మహావృహతీ జగతీతో, మూడు పాదాలతో, వృహతీ ప్రియమైనది; భండిలం పంక్తి ఛందస్సు, ఎనిమిది సూర్య, అర్క అక్షరాలతో ఉంటుంది.

పూర్వ్వౌ వేదయుజౌ సతః పఙ్‌క్తిశ్చ విపరీతకౌ । ప్రస్తారపఙక్తిః పురతః పవాదాస్తారపఙ్‌క్తికా ।। ౩౩౦.

మొదటి రెండు వేదంతో కలిసినవి, పంక్తి వ్యతిరేకంగా ఉంటుంది; ప్రస్తార పంక్తి ముందుగా, పవాదా తార పంక్తిగా ఉంటుంది.

అక్షరపఙ్‌క్తిః పఞ్చకాశ్చత్వారశ్చాల్పశో ద్వయం । పదపఙ్‌క్తిః పఞ్చ భవేచ్చతుషకం షట్‌కకత్రయేమ్ ।। ౩౩౦.

అక్షర పంక్తి అయిదు, నాలుగు, కొద్దిగా రెండు; పద పంక్తి అయిదు, నాలుగు, ఆరు, మూడు.

షట్‌కపఞ్చభిర్గాయత్రైః షడ్‌భిశ్చ జగతీ భవేత్ । ఏకేన త్రిష్టువ్జ్యోతిష్మతీ తథైవ జగతోరితా ।। ౩౩౦.

ఆరు, అయిదు గాయత్రీలతో, ఆరు జగతీలతో; ఒక్కదానితో త్రిష్టుప్ జ్యోతిష్మతీ, అలాగే జగతీ కూడా చెప్పబడింది.

పురస్తాజ్జయోతిః ప్రథమే మధ్యే జ్యోతిశ్చ మధ్యతః । ఉపరిష్టాజ్జోతిరన్త్యాదేకస్మిన్ పఞ్చకే తథా ।। ౩౩౦.

ముందుగా జ్యోతిష్ మొదట, మధ్యలో జ్యోతిష్ మధ్యలో, పైభాగంలో, చివర జ్యోతిష్, అలాగే అయిదింటిలో ఒక్కదానిలో.

భవేచ్ఛన్దః శఙ్కుమతీ షట్‌కే ఛన్దః కకుద్మతీ । త్రిపాదశిశుమధ్యా స్యాత్ సా పిపీలికమధ్యమా ।। ౩౩౦.

ఛందస్సు శంకుమతీ ఆరు పాదాల్లో ఉంటుంది, ఛందస్సు కకుద్మతీ కూడా; మూడు పాదాలదిగా, మధ్యలో శిశువు లాంటి భాగంతో, అది చీమ మధ్య భాగంలా ఉంటుంది.

విపరీతా యవమధ్యా త్రివృదేకేన వర్జితా । భూమిజైకేనాధికేన ద్విహీనా చ చిరాద్భవేత్ ।। ౩౩౦.

యవం మధ్యలో ఉంచి, మూడు భాగాల్లో ఒకటి తక్కువగా, భూమిలో పుట్టినదానిలో ఒకటి ఎక్కువగా, రెండు తక్కువగా చేసిన రూపం చాలా కాలం నిలుస్తుంది.

స్వరాట్‌స్యాద్‌ద్వాభ్యామధికం సన్దిగ్ధో దైవతాదితః । ఆదిపాదాన్నిశ్చయః స్యాచ్ఛన్దసాం దేవతా క్రమాత్ ।। ౩౩౦.

స్వరాటు రెండు భాగాలు ఎక్కువగా ఏర్పడుతుంది; దేవత మొదలుకొని సందేహం ఉంటే, మొదటి పాదం ద్వారా నిశ్చయం తెలుసుకోవాలి; అలాగే ఛందస్సులు, దేవతలు క్రమంగా కొనసాగుతాయి.

అగ్నిః సూర్య్యః శశీ జీవో వరుణశ్చన్ద్ర ఏవ చ । విశ్వేదేవాశ్చ షड़ జాద్యాః స్వరాః షड़ జో వృషః క్రమాత్ ।। ౩౩౦.

అగ్ని, సూర్యుడు, చంద్రుడు, జీవుడు, వరుణుడు, మళ్లీ చంద్రుడు, విశ్వదేవతలు—ఇలా ఆరు వరుసగా; ఆరు స్వరాలు, ఆరు వరుసగా; వృషభుడు కూడా అలాగే.

గాన్ధారో మధ్యమశ్చైవ పఞ్చమో ధైవతస్తథా । నిషాదవర్ణాః శ్వేతశ్చ సాహడ్గశ్చ పిసడ్గకః ।। ౩౩౦.

గాంధారము, మధ్యము, ఐదవది, ధైవతము, నిషాదము, తెలుపు, సాహడ్గము, పిసడ్గకము—ఇవి అన్నీ కలిసినవి.

కృష్ణో నీలో లోహితశ్చ గౌరీ గాయత్రిముఖ్యకే । గోరోచనాభాః కృతయో జ్యోతిశ్ఛన్దో హి శ్యామలం ।। ౩౩౦.

నలుపు, నీలం, ఎరుపు, తెలుపు; గాయత్రి ముఖ్యమైనది; గోరొచన వర్ణం లాంటి రూపాలు; వెలుగు, ఛందస్సు, నిజంగా ముదురు రంగులో ఉంటాయి.

అగ్నిర్వైశ్యః కాశ్యపశ్చ గౌతమాహ్గిరసౌ క్రమాత్ । భార్గవః కౌశికశ్చైవ వాశిష్ఠో గోత్రమీరితం ।। ౩౩౦.

అగ్ని, వైశ్యుడు, కాశ్యపుడు, గౌతముడు, ఆంగిరసుడు, భార్గవుడు, కౌశికుడు, వాశిష్ఠుడు—ఇవి చెప్పబడిన గోత్రాలు.

అగ్నిరువాచ చతుఃశతముత్కృతిః స్యాదుకృతేశ్చతురస్త్యజేత్ । అభిసంవ్యా ప్రత్యకృతిస్తాని ఛన్దాంసి వై పృథక్ ।। ౩౩౧.

అగ్ని ఇలా చెప్పాడు: నలభై వందలు పరిమాణం; లోపం ఉంటే నాలుగు విడిచిపెట్టాలి. వ్యతిరేకంగా చేయడమే ప్రతిక్రియ; ఈ ఛందస్సులు వేర్వేరు.

కృతిశ్చాతిధృతివృత్తీ అత్యష్టిష్చాష్టిరిత్యతః । అతిశర్క్కరీ శక్కరీతి అతిజగతీ జగత్యపి ।। ౩౩౧.

పరిమాణం అంటే అధికమైన విధానం; 'అత్యష్టి', 'అష్టి' కూడా అలాగే. 'అతిశర్కరి', 'శర్కరి', 'అతిజగతీ', 'జగతీ' కూడా ఉంటాయి.

ఛన్దోఽత్ర లౌకికంస్యాచ్చ ఆర్షమాత్రైష్టుభాత్ స్మృతమ్ । త్రిష్టుప్పఙ్‌క్తివృహతీ అనుష్టువుష్ణిగీ రితమ్ ।। ౩౩౧.

ఇక్కడ ఛందస్సు లోకికంగా ఉంటుంది; వేదంలో మాత్రం మాత్రా, ఇష్టుభ్, త్రిష్టుప్, పంక్తి, వృహతి, అనుష్టుప్, ఉష్ణిక్, ఋతం అని గుర్తించబడతాయి.

గాయత్రీ స్యాత్ సుప్రతిష్ఠా ప్రతిష్ఠా మధ్యయా సహ । అత్యుక్తాత్యుక్త ఆదిశ్చ ఏకైకాక్షరవర్జితమ్ ।। ౩౩౧.

గాయత్రి బాగా స్థిరంగా ఉంటుంది; ప్రతిష్ఠ మధ్యంతో కలిసినది; 'అత్యుక్తా', 'అత్యుక్త', మొదటిది—ప్రతి ఒక్కటి ఒక అక్షరం తక్కువగా ఉంటుంది.

చతుర్భాగో భవేత్ పాదో గణ్చ్ఛన్దః ప్రదర్శ్యతే । తావన్తః సముద్రా గణా హ్యాదిమధ్యాన్తసర్వగాః ।। ౩౩౧.

ఒక పాదం నాలుగు భాగాలుగా విభజించబడుతుంది; ఛందస్సు గణాల ద్వారా చూపబడుతుంది. సముద్రాలు ఎంత ఉంటాయో, అంతే గణాలు కూడా ఉంటాయి—అవి మొదలు, మధ్య, చివర అన్నీ కలిసినవి.

చతుర్ణః పఞ్చ చ గణా ఆర్య్యాలక్షణముచ్యతే । స్వరార్ద్ధఞ్చార్య్యార్ద్ధం స్యాదార్య్యాంయాం విషమేనజః ।। ౩౩౧.

నాలుగు, అయిదు గణాలు కలిసినదే ఆర్యా లక్షణం. అరస్వరంతో, అరఆర్యాతో కలిసినదే ఆర్యాలో 'ఎనజ' అని పిలుస్తారు.

షష్ఠో జో నలపూర్వా స్యాద్‌ద్వితీయాదిపదం నలే । సప్తమేఽన్తే ప్రథమా చ ద్వితీయే పఞ్చమే నలే ।। ౩౩౧.

ఆరవది 'జో'కి ముందు 'న' వస్తుంది; రెండవ పాదం 'న' అవుతుంది. ఏడవదిలో చివర, మొదటి పాదంలో, రెండవది, ఐదవదిలో కూడా 'న' ఉంటుంది.

అర్ద్ధే పదం ప్రథమాది షష్ఠ ఏకో లఘుర్భవేత్ । త్రిషు గణేషు పాదః స్యాదార్య్యా పఞ్చార్ద్ధకే స్మృతా ।। ౩౩౧.

అరలో, మొదటి పాదం ప్రారంభంలో, ఆరవది ఒక లఘువు అవుతుంది. మూడు గణాల్లో పాదం ఆర్యా, అయిదు అరలతో గుర్తించబడుతుంది.

విపులాన్యాథ చపలా గురుమధ్యాగతౌ చ జౌ । ద్వితీయచతుర్థౌ పూర్వే చ చపలా ముఖపుర్వికా ।। ౩౩౧.

'విపులా', 'చపలా'—మధ్యలో, ప్రారంభంలో గురువు ఉన్నప్పుడు. రెండవది, నాలుగవది మొదట్లో, 'చపలా' ముందు ముక్కుతో కలిసివుంటుంది.

ద్వితీథే జఘనపూర్వ్వా చపలార్య్యా ప్రకీర్త్తితా । ఉభయోర్మహాచపలా గీతవాద్యార్ద్ధతుల్యకా ।। ౩౩౧.

రెండవదిలో గత పూర్వంగా 'చపల ఆర్యా' అని పిలుస్తారు. రెండింటిలోనూ గొప్ప 'చపలా', పాట, వాద్యానికి సమానంగా ఉంటుంది.