అగ్నిపురాణమ్

భక్త్యా విత్తానుసారేణ కుర్య్యాత్ ప్రాసాదసఞ్చయమ్ । అల్పే మహతి వా తుల్యఫలమాఢ్యదరిద్రయోః ।। ౩౨౭.

భక్తితో, తన శక్తికి తగినట్లు ఆలయం నిర్మించాలి. చిన్నదైనా, పెద్దదైనా, ధనికుడికైనా, పేదకైనా ఫలితం సమానమే.

భాగద్వయఞ్చ ధర్మార్థం కల్పయేజ్జీవనాయ చ । ధనస్య భాగమేకన్తు అనిత్యం జీవితం యతః ।। ౩౨౭.

ధనాన్ని రెండు భాగాలు ధర్మార్ధాలకు, ఒక భాగాన్ని జీవనానికి కేటాయించాలి. ఎందుకంటే ధనం, జీవితం రెండూ నశ్వరమైనవే.

త్రిసప్తకులముద్‌ధృత్య దేవాగారకృదర్థంభాక్ । మృత్కష్ఠేష్టకశైలాద్యైః క్రమాత్ కోటిగుణం ఫలమ్ ।। ౩౨౭.

దేవాలయాన్ని నిర్మించినవాడు ఇరవై ఒక తరాల వారిని ఉద్ధరించగలడు. మట్టి, చెక్క, ఇటుక, రాయి వాడితే, ఒక్కొక్క దానికీ ఫలితం కోటి రెట్లు పెరుగుతుంది.

అష్టేష్టకసురాగారకారీ స్వర్గమవాప్నుయాత్ । పాంశునా క్రీడమానోపి దేవాగారకృదర్థభాక్ ।। ౩౨౭.

ఎనిమిది ఇటుకలతో దేవాలయం కట్టినవాడు స్వర్గాన్ని పొందుతాడు. ఇసుకతో ఆడుతూ దేవాలయం కట్టినా, అతనికి ఫలితం లభిస్తుంది.

అగ్నిరువాచ ఛన్దో వక్ష్యే మూలజైస్తైః పిఙ్గలోక్తం యథాక్రమమ్ । సర్వ్వాదిమధ్యాన్తగణౌ మ్లౌ ద్వౌ జౌ స్తౌ త్రికౌ గణాః ।। ౩౨౮.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు: నేను ఛందస్సులను, వాటి మూలాలతో, పింగలుడు చెప్పిన క్రమంలో వివరించబోతున్నాను. సర్వ, ఆది, మధ్య, అంత్య, మ్లౌ, ద్వౌ, జౌ, స్తౌ, త్రికౌ అనే గణాలు ఉన్నాయి.

హ్రస్వో గురుర్వ్వా పాదాన్తే పూర్వ్వో యోగాద్‌ విసర్గతః । అనుస్వారాద్వ్యఞ్జనాత్ స్థాత్ జిహ్వామూలీయతస్తథా ।। ౩౨౮.

చిన్నదైనా, పెద్దదైనా, పాదం చివర వచ్చే అక్షరం, మునుపటి సంయోగం వల్లా లేదా విసర్గం వల్లా, అనుస్వారము లేదా వ్యంజనము వల్లా ఉద్భవించినదైనా, అది నాలుక మూలం నుంచి ఉచ్చరించబడుతుంది.

ఉపాధ్మానీయతో దీర్వో గురుర్గ్లౌ నౌ గణావిహ । వసవోష్టౌ చ చత్వారో వేదాదిత్యాదిలోపతః ।। ౩౨౮.

దీర్ఘంగా ఉచ్చరించబడే అక్షరం లేదా గురువు అక్షరం 'గ్లౌ', 'నౌ' గణాలలో కనిపిస్తుంది. వసువులు ఎనిమిది, అలాగే నాలుగు, వేదంలో ఆదిత్యులతో మొదలై లుప్తమవుతాయి.

అగ్నిరువాచ పాద ఆపాదపూరణే గాయత్ర్యో వసవః స్మృతాః । జగత్యా ఆదిత్యాః పాదో విరాజో దిశ ఈరితాః ।। ౩౩౦.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు: పాదం అనగా పాదం చివర వరకు నింపడం కోసం. గాయత్రీ ఛందస్సులో వసువులు గుర్తించబడతారు; జగతీ ఛందస్సులో ఆదిత్యులు; విరాట్ ఛందస్సులో పాదం దిశలుగా చెప్పబడింది.

విష్ణుతో రుద్రాః పాదః స్యాచ్ఛన్ద ఏకాదిపాదకం । ఆద్యం చతుష్పాచ్చతుర్మిస్త్రిపాత్ సప్తాక్షరైః క్కచిత్ ।। ౩౩౦.

విష్ణువు కోసం రుద్రులు పాదంగా ఉంటారు; ఛందస్సు మొదటి పాదంతో ప్రారంభమవుతుంది; మొదటిది నాలుగు పాదాలది, తరువాత నాలుగు మూడు పాదాలవి, కొన్ని చోట్ల ఏడు అక్షరాలతో ఉంటాయి.

సా గాయత్రీ పదే నీవృత్ తత్‌ప్రతిష్ఠాది షట్ త్రిపాత్ । బధఁమానా షड़ష్టాష్టా త్రిపాత్ షడ్ వసూభూవరైః ।। ౩౩౦.

ఆ గాయత్రీ పాదంలో ఉపసంహరించబడుతుంది; దాని ప్రతిష్ఠ, ఆరు మూడు పాదాల రూపాలు; బంధించబడినప్పుడు, ఆరు, ఎనిమిది, మూడు పాదాలు, ఆరు వసువులు, భువర్‌లు ఉంటాయి.

గాయత్రీ త్రిపదా నీవృత్ నాగీ నవనవర్త్తుభిః । వారాహీ రసద్విరసా ఛమ్దశ్చాథ తృతీయకప్ ।। ౩౩౦.

గాయత్రీ మూడు పాదాలది, ఉపసంహరించబడినది, నాగస్వరూపం, తొమ్మిది తొమ్మిది తిరుగులు కలిగి ఉంటుంది; వారాహి రుచితో, రుచిలేకుండా, అలాగే ఛందస్సు, తరువాత మూడవ పాదం.

ద్విషాద్ ద్వాదశవస్వన్తైః త్రిపాత్తు త్రైష్టభైః స్మృతమ్ । ఉష్ణిక్ ఛన్దోఽష్టవసుకైః పాదైర్వేదే ప్రకీర్త్తితః ।। ౩౩౦.

ద్వాదశ వసువులు చివర ఉండగా, మూడు పాదాలదిగా, అది త్రిష్టుప్‌గా గుర్తించబడుతుంది; ఉష్ణిక్ ఛందస్సు వేదంలో ఎనిమిది వసువులతో కూడిన పాదాలతో చెప్పబడింది.

కకుబుష్ణిగష్టసూర్య్యవస్వర్ణా త్రిభిరేవ సః । పునరుష్ణిక్ సూర్య్యవసువస్వర్ణైశ్చ త్రిపాద్భవేత్ ।। ౩౩౦.

కకుభ్, ఉష్ణిక్, ఎనిమిది సూర్య, వసు, వర్ణాలతో మూడు పాదాలుగా ఉంటుంది; మళ్లీ ఉష్ణిక్ మూడు పాదాలదిగా, సూర్య, వసు, వర్ణాలతో ఉంటుంది.

పరోష్ణిక్ పరతస్తస్మాచ్చతుష్ణదాత్ త్రిభిర్భవేత్ । సాష్టాక్షరైరనుష్టుప్ స్యాత్ చతుష్పాచ్చ త్రిపాత్ క్కచిత్ ।। ౩౩౦.

పరమ ఉష్ణిక్, దాని తరువాత, నాలుగు పాదాలదిగా, మూడు పాదాలతో ఉంటుంది; అనుష్టుప్ ఎనిమిది అక్షరాలతో, కొన్ని చోట్ల నాలుగు పాదాలదిగా, కొన్ని చోట్ల మూడు పాదాలదిగా ఉంటుంది.

అష్టార్కసూర్య్యవర్ణైః స్యాత్ మధ్యేఽన్తే చ క్కచిద్భవేత్ । వృహతీజగత్యస్త్రవోగాయత్ర్యాః పూర్వ్వకో యది ।। ౩౩౦.

ఎనిమిది అర్క, సూర్య, వర్ణాలతో, మధ్యలో, చివరలో కూడా కొన్ని చోట్ల ఉంటుంది; ముందుగా గాయత్రీ, జగతీ, వృహతీ ఉంటే.

తృతీయః పథ్యా భవతి ద్వితీయాన్యం కుసారిణీ । స్కన్ధౌ గ్రీవా క్రోష్టుకే స్యాద్ యక్షే స్యాద్వో వృహత్యపి ।। ౩౩౦.

మూడవది పథ్యా, రెండవది కుసారిణి; భుజాలు, మెడ, మోకాళ్లు యక్షునికి, అలాగే వృహతీకీ కూడా.

ఉపరిష్టాద్‌ వృహత్యన్తే పురస్తాద్ వృహతీ పునః । క్కచిన్నవకాశ్చత్వారో దిగ్విదిక్ష్వష్టవర్ణికాః ।। ౩౩౦.

పైభాగంలో, వృహతీ చివర, ముందు కూడా మళ్లీ వృహతీ; కొన్ని చోట్ల తొమ్మిది ఖాళీలు, నాలుగు, దిశల్లో, ఎనిమిది అక్షరాలతో ఉంటాయి.

మహావృహతీ జాగతైః స్యాత్ త్రిభిః సతో వృహత్యప్రి । భణ్డిలః పఙ్‌క్తిచ్ఛన్దః స్యాత్ సూర్య్యార్కాష్టాష్టవర్ణకైః ।। ౩౩౦.

మహావృహతీ జగతీతో, మూడు పాదాలతో, వృహతీ ప్రియమైనది; భండిలం పంక్తి ఛందస్సు, ఎనిమిది సూర్య, అర్క అక్షరాలతో ఉంటుంది.

పూర్వ్వౌ వేదయుజౌ సతః పఙ్‌క్తిశ్చ విపరీతకౌ । ప్రస్తారపఙక్తిః పురతః పవాదాస్తారపఙ్‌క్తికా ।। ౩౩౦.

మొదటి రెండు వేదంతో కలిసినవి, పంక్తి వ్యతిరేకంగా ఉంటుంది; ప్రస్తార పంక్తి ముందుగా, పవాదా తార పంక్తిగా ఉంటుంది.

అక్షరపఙ్‌క్తిః పఞ్చకాశ్చత్వారశ్చాల్పశో ద్వయం । పదపఙ్‌క్తిః పఞ్చ భవేచ్చతుషకం షట్‌కకత్రయేమ్ ।। ౩౩౦.

అక్షర పంక్తి అయిదు, నాలుగు, కొద్దిగా రెండు; పద పంక్తి అయిదు, నాలుగు, ఆరు, మూడు.

షట్‌కపఞ్చభిర్గాయత్రైః షడ్‌భిశ్చ జగతీ భవేత్ । ఏకేన త్రిష్టువ్జ్యోతిష్మతీ తథైవ జగతోరితా ।। ౩౩౦.

ఆరు, అయిదు గాయత్రీలతో, ఆరు జగతీలతో; ఒక్కదానితో త్రిష్టుప్ జ్యోతిష్మతీ, అలాగే జగతీ కూడా చెప్పబడింది.

పురస్తాజ్జయోతిః ప్రథమే మధ్యే జ్యోతిశ్చ మధ్యతః । ఉపరిష్టాజ్జోతిరన్త్యాదేకస్మిన్ పఞ్చకే తథా ।। ౩౩౦.

ముందుగా జ్యోతిష్ మొదట, మధ్యలో జ్యోతిష్ మధ్యలో, పైభాగంలో, చివర జ్యోతిష్, అలాగే అయిదింటిలో ఒక్కదానిలో.

భవేచ్ఛన్దః శఙ్కుమతీ షట్‌కే ఛన్దః కకుద్మతీ । త్రిపాదశిశుమధ్యా స్యాత్ సా పిపీలికమధ్యమా ।। ౩౩౦.

ఛందస్సు శంకుమతీ ఆరు పాదాల్లో ఉంటుంది, ఛందస్సు కకుద్మతీ కూడా; మూడు పాదాలదిగా, మధ్యలో శిశువు లాంటి భాగంతో, అది చీమ మధ్య భాగంలా ఉంటుంది.

విపరీతా యవమధ్యా త్రివృదేకేన వర్జితా । భూమిజైకేనాధికేన ద్విహీనా చ చిరాద్భవేత్ ।। ౩౩౦.

యవం మధ్యలో ఉంచి, మూడు భాగాల్లో ఒకటి తక్కువగా, భూమిలో పుట్టినదానిలో ఒకటి ఎక్కువగా, రెండు తక్కువగా చేసిన రూపం చాలా కాలం నిలుస్తుంది.

స్వరాట్‌స్యాద్‌ద్వాభ్యామధికం సన్దిగ్ధో దైవతాదితః । ఆదిపాదాన్నిశ్చయః స్యాచ్ఛన్దసాం దేవతా క్రమాత్ ।। ౩౩౦.

స్వరాటు రెండు భాగాలు ఎక్కువగా ఏర్పడుతుంది; దేవత మొదలుకొని సందేహం ఉంటే, మొదటి పాదం ద్వారా నిశ్చయం తెలుసుకోవాలి; అలాగే ఛందస్సులు, దేవతలు క్రమంగా కొనసాగుతాయి.

అగ్నిః సూర్య్యః శశీ జీవో వరుణశ్చన్ద్ర ఏవ చ । విశ్వేదేవాశ్చ షड़ జాద్యాః స్వరాః షड़ జో వృషః క్రమాత్ ।। ౩౩౦.

అగ్ని, సూర్యుడు, చంద్రుడు, జీవుడు, వరుణుడు, మళ్లీ చంద్రుడు, విశ్వదేవతలు—ఇలా ఆరు వరుసగా; ఆరు స్వరాలు, ఆరు వరుసగా; వృషభుడు కూడా అలాగే.

గాన్ధారో మధ్యమశ్చైవ పఞ్చమో ధైవతస్తథా । నిషాదవర్ణాః శ్వేతశ్చ సాహడ్గశ్చ పిసడ్గకః ।। ౩౩౦.

గాంధారము, మధ్యము, ఐదవది, ధైవతము, నిషాదము, తెలుపు, సాహడ్గము, పిసడ్గకము—ఇవి అన్నీ కలిసినవి.

కృష్ణో నీలో లోహితశ్చ గౌరీ గాయత్రిముఖ్యకే । గోరోచనాభాః కృతయో జ్యోతిశ్ఛన్దో హి శ్యామలం ।। ౩౩౦.

నలుపు, నీలం, ఎరుపు, తెలుపు; గాయత్రి ముఖ్యమైనది; గోరొచన వర్ణం లాంటి రూపాలు; వెలుగు, ఛందస్సు, నిజంగా ముదురు రంగులో ఉంటాయి.

అగ్నిర్వైశ్యః కాశ్యపశ్చ గౌతమాహ్గిరసౌ క్రమాత్ । భార్గవః కౌశికశ్చైవ వాశిష్ఠో గోత్రమీరితం ।। ౩౩౦.

అగ్ని, వైశ్యుడు, కాశ్యపుడు, గౌతముడు, ఆంగిరసుడు, భార్గవుడు, కౌశికుడు, వాశిష్ఠుడు—ఇవి చెప్పబడిన గోత్రాలు.