ద్వావేతౌ పక్షిరాడ్మన్త్రౌ విషఘ్నావభిమన్త్రణాత్ । పక్షిరాజాయ విద్మహే పక్షిఽదేవాయ ధీమహి తన్నో గరుడః ప్రచోదయాత్ । వహ్నిస్థౌ పార్శ్వతత్పూర్వౌ దన్తశ్రీకౌ చ దణ్డినౌ ।। ౨౯౫.
ఈ రెండు పక్షిరాజు మంత్రాలు శక్తివంతంగా జపిస్తే విషాన్ని నశింపజేస్తాయి. పక్షిరాజును తెలుసుకుంటాం, పక్షిదేవునిని ధ్యానిస్తాం, గరుడుడు మాకు ప్రేరణనివ్వాలి. అగ్నిలో, పక్కన, ముందుగా, దంత మహిమతో, దండంతో ఉంచాలి.
హర హర హృదయాయ నమః కపర్ద్దినే చ శిరసే నీలకణ్ఠాయ వై శిఖాంకాలకూటవిషభక్షణాయ స్వాహా । అథ వర్మ్మ చ కణ్ఠే నేత్రం కృత్తివాసాస్త్రినేత్రం పూర్వాద్యైరాననైర్యుక్తం స్వేతపీతారుణాసితైః ।। ౨౯౫.
హర హర హృదయానికి నమస్కారం, కపర్దికి శిరస్సుకు, నీలకంఠునికి శిఖకు, కాలకూట విషాన్ని తిన్నవాడికి స్వాహా. కంఠానికి కవచం, కంటికి కృత్తివాసుని త్రినేత్రాన్ని, తూర్పు మొదలైన దిక్కుల ముఖాలతో, తెలుపు, పసుపు, ఎరుపు, నలుపు రంగులతో కలిపి ధ్యానించాలి.
అభయం వరదం చాపం వాసుకిఞ్చ దధద్భుజైః । యస్యోపరీతపార్శ్వస్థగౌరీరుద్రోఽస్య దేవతా ।। ౨౯౫.
అభయం, వరం, విల్లు, వాసుకిని చేతుల్లో ధరించి, పక్కన గౌరీ, రుద్రుడు నిలిచినవారు ఆయనే దేవతలు.
. పాదజానుగుహానాభిహృత్కణ్ఠాననమూర్ద్ధసు । మన్త్రార్ణాన్న్యస్య కరయోరఙ్గుష్ఠాద్యఙ్గులీషు చ ।। ౨౯౫.
పాదాలు, మోకాళ్లు, గుప్తాంగం, నాభి, హృదయం, కంఠం, ముఖం, తలపై మంత్రాక్షరాలను చేతుల్లో, బొటనవేలు మొదలైన వేలు మీద ఉంచాలి.
తర్జ్జన్యాదితదన్తాసు సర్వమఙ్గుష్ఠయోర్న్న్యసేత్ । ధ్యాత్వైవం సంహరేత్ క్షిప్రం వద్ధయా శూలముద్రయా ।। ౨౯౫.
తర్జని మొదలైన వేలు, అన్ని బొటనవేళ్లపై మంత్రాన్ని ఉంచాలి. ఇలా ధ్యానించి, శూల ముద్రతో త్వరగా విషాన్ని నిలిపివేయాలి.
కనిష్ఠా జ్యేష్ఠయా వద్ధా తిస్రోఽన్యాః ప్రసృతేర్జ్జవాః । విషనాశే వామహస్తమన్యస్మిన్ దక్షిణం కరం ।। ౨౯౫.
చిటికెన వేలు పెద్దవేలు కలిపి, మిగతా మూడు వేళ్లు చాపి వేగంగా ఉంచాలి. విషాన్ని నశింపజేయడానికై ఎడమచేతిని కుడిచేతిపై ఉంచాలి.
అగ్నిరువాచ వక్ష్యే రుద్రవిధానన్తు పఞ్చాఙ్గం సర్వ్వదం పరం । హృదయం [https://sa.wikisource.org/s/1zc6 శివసఙ్కల్పః] శివః సూక్తన్తు పౌరుషమ్ ।। ౨౯౬.
అగ్ని ఇలా అన్నాడు: రుద్ర విధానాన్ని, ఐదు భాగాలతో, పరమమైనదిగా, అన్నీ ఇస్తున్నదిగా వివరించబోతున్నాను. హృదయం అంటే శివ సంకల్పం, సూక్తం అంటే పురుషస్వరూపం.
శిఖాద్భ్యః సమ్భృతం సూక్తమాశుః కవచమేవ చ । శతరుద్రీయమస్త్రఞ్చ రుద్రస్యాఙ్గాని పఞ్చ హి ।। ౨౯౬.
శిఖ నుంచి సూక్తం, వెంటనే కవచం ఉద్భవిస్తాయి. శతరుద్రీయము, ఆయుధం — ఇవే రుద్రుని ఐదు అవయవాలు.
పఞ్చాఙ్గాన్న్యస్య తం ధ్యాత్వా జపేద్రుద్రాంస్తతః క్రమాత్ । యజ్జాగ్రత ఇతి సూక్తం షడృచం మానసం విదుః ।। ౨౯౬.
ఈ ఐదు అవయవాలను స్థాపించి, ఆయనను ధ్యానిస్తూ, క్రమంగా రుద్రాన్ని జపించాలి. 'యజ్జాగ్రత' అనే సూక్తం ఆరు శ్లోకాల మానసిక స్తోత్రంగా ప్రసిద్ధి.
ఋషిః స్యాచ్ఛివసఙ్కల్పశ్ఛన్దస్త్రిష్టుబుదాహృతం । శివః సహస్రశీర్షేతి తస్య నారాయణోఽప్యృషిః।। ౨౯౬.
ఈ మంత్రానికి ఋషి శివసంకల్పుడు, ఛందస్సు త్రిష్టుప్ అని చెబుతారు. 'సహస్రశీర్షుడు అయిన శివుడు' అనే విషయానికి నారాయణుడు కూడా ఋషి.
దేవతా పురుషోఽనుష్టుప్ఛన్దో జ్ఞేయఞ్చ త్రైష్టుభమ్ । అద్భ్యః సమ్భృతం సూక్తమృషిరుత్తరగోనరః ।। ౨౯౬.
ఈ మంత్రానికి దేవత పురుషుడు, ఛందస్సు అనుష్టుప్, అలాగే త్రిష్టుప్ ఛందస్సు కూడా ఉంది. ఈ సూక్తం జలాల నుండి ఉద్భవించింది; ఋషి ఉత్తర గోణరుడు.
ఆద్యానాన్తిసృణాం త్రిష్టుప్ఛన్దోఽనుష్టుబ్ద్వయోరపి । ఛన్దస్త్రైష్టుభమన్త్యాయాః పురుషోఽస్యాపి దేవతా ।। ౨౯౬.
మొదటి మూడు మంత్రాలకు ఛందస్సు త్రిష్టుప్, తరువాతి రెండింటికి అనుష్టుప్ ఛందస్సు. చివరిదానికి త్రిష్టుప్ ఛందస్సు, దానికి దేవత పురుషుడు.
ఆశురిన్ద్రో ద్వాదశానాం ఛన్దస్త్రిష్టుబుదాహృతం । ఋషిః ప్రోక్తః ప్రతిరథః సూక్తే సప్తదశార్చ్చకే ।। ౨౯౬.
పన్నెండు మంత్రాలకు దేవత ఆశు ఇంద్రుడు, ఛందస్సు త్రిష్టుప్ అని చెబుతారు. పదిహేడు మంత్రాల సూక్తానికి ఋషి ప్రతిరథుడు.
పృథక్పృథక్ దేవతాః స్యుః పురువిదఙ్గదేవతా । అవశిష్టదైవతేషు ఛన్దోఽనుష్టుబుదాహృతం ।। ౨౯౬.
ప్రతి మంత్రానికి వేర్వేరు దేవతలు ఉంటారు; తెలిసినవారు వాటి దేవతలను తెలుసుకుంటారు. మిగిలిన దేవతలకు అనుష్టుప్ ఛందస్సు అని చెబుతారు.
అసౌ యస్తామ్రో భవతీన్ద్రః పురులిఙ్గోక్తదేవతాః । పఙ్క్తిచ్ఛన్దోఽథ మర్మ్మాణి త్వపో లిఙ్గోక్తదేవతాః ।। ౨౯౬.
ఎర్రగా కనిపించే వాడు ఇంద్రుడు, అనేక రూపాల దేవతగా చెప్పబడింది; ఛందస్సు పంక్తి. మరమ్ములు జలాలతో సంబంధమున్నవి, వాటికి చెప్పిన దేవతలు ఉంటారు.
రౌద్రాధ్యాయే చ సర్వ్వస్మిన్నృషిః స్యాత్ పరమేష్ఠ్యపి । ప్రజాపతిర్వ్వా దేవానాం కుత్సస్య తిసృణాం పునః ।। ౨౯౬.
రౌద్ర అధ్యాయమంతటిలో ఋషి పరమేశ్ఠి కూడా అవుతాడు; లేదా దేవతలకు ప్రజాపతి, మూడింటికి కుత్సుడు మళ్లీ ఋషి.
మనోద్వయోరుమైకా స్యాద్రుద్రో రుద్రాశ్చ దేవతాః । ఆద్యోనువాకోఽథ పూర్వ్వ ఏకరుద్రాఖ్యదైవతః ।। ౨౯౬.
మనస్సుతో సంబంధమున్న రెండింటికి ఉమా మాత్రమే దేవత, అలాగే రుద్రుడు, రుద్రులు కూడా దేవతలు. మొదటి అనువాకం, ముందు ఉన్నది ఏకరుద్ర అనే దేవతతో ఉంటుంది.
ఛన్దో గాయత్రమాద్యాయా అనుష్టుప్ తిసృణామృచామ్ । తిసృణాఞ్చ తథా పఙ్క్తిరనుష్టుబథ సంస్మృతమ్ ।। ౨౯౬.
మొదటిదానికి ఛందస్సు గాయత్రి, మూడు ఋచలకు అనుష్టుప్ ఛందస్సు. అలాగే మరో మూడు ఋచలకు పంక్తి, తరువాత మళ్లీ అనుష్టుప్ ఛందస్సు గుర్తించబడింది.
ద్వయోశ్చ జగతీఛన్దో రుద్రాణామప్యశీతయః । హిరణ్యబాహవస్తిస్రో నమో వః కిరికాయ చ ।। ౨౯౬.
రెండింటికి ఛందస్సు జగతీ; రుద్రాణీలకు ఎనభై. 'హిరణ్యబాహవః' మూడు సార్లు, 'నమో వః' అలాగే కిరికా అనే దేవతకు కూడా నమస్కారం.
పఞ్చర్చ్చో రుద్రదేవాః స్యుర్మన్త్రే రుద్రానువాకకే । వింశకే రుద్రదేవాస్తాః ప్రథమా బృహతీ స్మృతా ।। ౨౯౬.
ఐదు ఋచల రుద్ర సూక్తంలో దేవతలు రుద్రులు. రుద్రానువాక మంత్రంలో ఇరవై రుద్ర దేవతలు ఉంటారు, మొదటిది బృహతీ ఛందస్సు.
ఋగ్ద్వితీయా త్రిజగతీ తృతీయా త్రిష్టుబేవ చ । అనుష్టుభో యజుస్తిస్ర ఆర్యోభిజ్ఞః సుసిద్ధిభాక్ ।। ౨౯౬.
రెండవది ఋగ్వేద ఛందస్సులో, మూడు జగతీ ఛందస్సులో, మూడవది త్రిష్టుప్ ఛందస్సులో. యజుర్వేదంలో మూడు అనుష్టుప్ ఛందస్సులో ఉంటాయి; ఆర్యులను తెలిసినవాడు సఫలుడవుతాడు.
త్రైలోక్యమోహనేనాపి విషవ్యాధ్యరిమర్ద్దనం । ఇఁ శ్రీఁ హ్రీఁ హ్రైఁ హూఁ త్రైలోక్యమోహనాయ విష్ణవే నమః ।। ౨౯౬.
ఈ మంత్రంతో మూడు లోకాల్ని మాయపరచడం, విషం, వ్యాధులు, శత్రువులను నశింప చేయడం జరుగుతుంది: 'ఇం శ్రీం హ్రీం హ్రైం హూం, మూడు లోకాల్ని మాయపర్చే విష్ణువుకు నమస్కారం.'
ఓం హం ఇఁ ఉగ్రవీరం మహావిష్ణుం జ్వలన్తం సర్వతోముఖం । నృసింహం భీషణం భద్రం మృత్యుమృత్యున్నమామ్యహం ।। ౨౯౬.
ఓం హం ఇం — ఉగ్రవీరుడు, మహావిష్ణువు, అన్ని దిశల్లో ప్రకాశించే వాడు; నరసింహుడు, భయంకరుడు, మంగళకరుడు, మరణానికి మరణమైన వాడికి నేను నమస్కరిస్తున్నాను.
అయమేవ తు పఞ్చాఙ్గో మన్త్రః సర్వార్థసాధకః । ద్వాదశాష్టాక్షరౌ మన్త్రౌ విషవ్యాధివిమర్ద్దనౌ ।। ౨౯౬.
ఇదే ఐదు భాగాల మంత్రం, అన్ని ఫలితాలను ఇస్తుంది. పన్నెండు అక్షరాలూ, ఎనిమిది అక్షరాల మంత్రాలు విషాన్ని, వ్యాధిని నశింప చేస్తాయి.
కుబ్జికా త్రిపురా గౌరీ చన్ద్రికా విషహారిణీ । ప్రసాదమన్త్రో విషహృదాయురారోగ్యవర్ద్ధనం ।। ౨౯౬.
కుబ్జికా, త్రిపురా, గౌరీ, చంద్రికా, విషహారిణి — కృపా ప్రసాదించే మంత్రం విషాన్ని తొలగించి ఆయురారోగ్యాన్ని పెంచుతుంది.
సౌరో వినాయకస్తద్వద్రుద్రమన్త్రాః సదాఖిలాః ।। ౨౯౬.
సూర్య మంత్రం, వినాయక మంత్రం కూడా ఎప్పుడూ రుద్ర మంత్రాలే.
ఏకద్విత్రిచతుర్వీజః కృష్ణచక్రాఙ్గపఞ్చకః । గోపీజనవల్లభాయ స్వాహా సర్వార్థసాధకః ।। ౨౯౭.
ఒకటి, రెండు, మూడు లేదా నాలుగు విత్తనాలతో, ఐదు నల్ల చక్రాలవంటి అవయవాలతో కూడినదాన్ని, గోపీ జన వల్లభునికి 'స్వాహా'తో అర్పిస్తే, అన్ని కోరికలు నెరవేరుతాయి.
ఓం నమో భగవతే రుద్రాయ ప్రేతాధిపతయే గుత్త్వ గర్జ్జ భ్రామయ ముఞ్చ ముహ్య కట ఆవిశ సువర్ణపతఙ్గ రుద్రో జ్ఞాపయతి ఠ । పాతాలక్షోభమన్త్రోయం మన్త్రణాద్విషనాశనః । దంశకాహిదంశే సద్యో దష్టః కాష్ఠశిలాదినా ।। ౨౯౭.
ఓం నమో భగవతే నీలకణ్ఠాయ చిః అమలకణ్ఠాయ చిః । సర్వజ్ఞకణ్ఠాయ చిః క్షిప ఓం స్వాహా । అమలనీలకణ్ఠాయ నైకసర్వవిషాపహాయ । నమస్తే రుద్రమంన్యవ ఇతి సమ్మార్జ్జనాద్విపం వినశ్యతి- న సన్దేహః కర్ణజాప్యా ఉపానహావా । యజేద్రుద్రవిధానే నీలగ్రీవం మహేశ్వరమ్ । విషవ్యాధివినాశః స్యాత్ కృత్వా రుద్రవిధానకం ।। ౨౯౫.
ఓం, భగవంతుడైన నీలకంఠునికి నమస్కారం, అమల కంఠునికి నమస్కారం, సర్వజ్ఞ కంఠునికి నమస్కారం, పారద్రోలెయి, ఓం, స్వాహా. అమల నీలకంఠునికి, అన్ని రకాల విషాన్ని పోగొట్టేవాడికి నమస్కారం. రుద్రా, ఉగ్రుడా, ఈ మంత్రాన్ని చెవిలో జపించినా, పాదాలకు ధరించినా, విషం నశిస్తుంది — సందేహం లేదు. రుద్ర విధానంతో నీలగ్రీవ మహేశ్వరుని పూజించాలి. రుద్ర విధానం చేసినవారికి విషం, వ్యాధి నశిస్తాయి.
అగ్నిరువాచ ఓం నమో భగవతే రుద్రాయ ఛిన్ద విషం జ్వలితపరశుపాణయే చ । నమో భగవతే పక్షిరుద్రాయ దష్టకం ఉత్థాపయ దష్టకం కమ్పయ జల్పయ సర్ప్పదష్టముత్థాపయ లల బన్వ మోచయ వరరుద్ర గచ్ఛ బధ త్రుట వుక భీషయ ముష్టినా సంహర విషం ఠ ఠ । పక్షిరరుద్రేణ హ విషం నాశమాయాతి మన్త్రణాత్ ।। ఓం నమో భగవతే రుదజ్ర నాశయ విషం స్థావరజఙ్గమం కృత్రిమాకృత్రిమవిషముపవిషం నాశయ నానావిషం దష్టకవిషం నాశయ ధమ దమ వమ మేఘాన్ధకారధారాకర్షర్నిర్విషయీభవ సంహర గచ్ఛ ఆవేశయ విషోత్థాపనరూపం మన్త్రాన్తాద్విషధారణం ఓం క్షిప ఓం క్షిప స్వాహా । ఓం హ్రాఁ హ్రీఁ ఖీఁ సః ఠన్ద్రౌఁ హ్రీఁ ఠః । జపాదినా సాధితస్తు సర్పాన్ బధ్నాతి నిత్యశః ।। ౨౯౭.
అగ్ని ఇలా అన్నాడు: ఓం, భగవంతుడైన రుద్రునికి నమస్కారం; జ్వలించు పరశు పట్టిన వాడా, విషాన్ని తొలగించు. పక్షిరూప రుద్రునికి నమస్కారం; కాటుకుపడినవాడిని లేపు, అతన్ని కదిలించు, మాట్లాడించు, సర్పం కాటుకుపడినవాడిని లేపు, నాలుకను విడిపించు, బంధాన్ని తొలగించు, వరరుద్రా, వెళ్ళు, బంధించు, తెంచు, భయపెట్టు, ముష్టితో పట్టుకో, విషాన్ని తొలగించు, ఠ ఠ. పక్షిరూప రుద్రుని మంత్రంతో విషం నశిస్తుంది. ఓం, భగవంతుడైన రుద్రునికి నమస్కారం, స్థావరజంగమమైన విషాన్ని, కృత్రిమమైనదైనా సహజమైనదైనా, అన్ని రకాల విషాన్ని, కాటు వల్ల వచ్చిన విషాన్ని నశింపచేయు, ఊదు, అదుపుచేయు, వాంతి చేయించు, మేఘాంధకారాన్ని తొలగించు, విషరహితుడవు, తొలగించు, వెళ్ళు, ఆక్రమించు, విషాన్ని లేపే రూపంలో, చివరి మంత్రంతో విషాన్ని పట్టుకో — ఓం, పారవేయు, ఓం, పారవేయు, స్వాహా. ఓం హ్రాం హ్రీం ఖీం సః ఠండ్రౌం హ్రీం ఠః. దీన్ని జపిస్తే సర్పాలను ఎప్పుడూ బంధించగలడు.
ఓం, భగవంతుడైన రుద్రునికి నమస్కారం. ప్రేతాధిపతీ! రక్షించు, గర్జించు, తిప్పు, విడిచిపెట్టు, మాయ చేయు, కట్టిపడు, ప్రవేశించు. బంగారు రెక్కల రుద్రుడు ఆజ్ఞాపిస్తాడు. ఈ మంత్రాన్ని జపిస్తే పాతాళాన్ని కదిలించగలదు; దీని ద్వారా విషం నాశనం అవుతుంది. పాము, చెక్క, రాయి మొదలైన వాటి కాటు తగిలినప్పుడు వెంటనే ప్రభావం చూపుతుంది.