అగ్నిపురాణమ్

పరిషేకక్రియా తేషాం తైలేనాశు రుజాపహా । దోషకోపాభిఘాతాభ్యాం పక్కభిన్నే బ్రణక్రమః ।। ౨౮౯.

వీటికి వేడినూనెతో పారబోసితే నొప్పి త్వరగా తగ్గుతుంది. దోషాలు లేదా గాయాల వల్ల వాపు వచ్చి గాయం పూర్తిగా పండిపోతే, ఈ విధానాన్ని పాటించాలి.

అశ్వత్థోడుమ్బరప్లక్షమధూకవటకల్కనైః ।। ౨౮౯.

అశ్వత్త, ఉదుంబర, ప్లక్ష, మధూక, వట వృక్షాల కలిపిన లేపనాలు ఉపయోగించాలి.

ప్రభూతసలిలః క్కాథః సుఖోష్ణో వ్రణశోధనః । శతాహ్వా నాగరం రాస్నా మఞ్జిష్ఠాకుష్ఠసైన్ధవైః ।। ౨౮౯.

ఎక్కువ నీళ్లతో చేసిన మృదువైన వేడిపాల కషాయం గాయాలను శుభ్రం చేస్తుంది. అందులో శతాహ్వ, శుంఠి, రాస్న, మంజిష్ఠ, కుష్ఠ, సైంధవ లవణం కలిపితే మరింత మంచిది.

దేవదారువచాయుగ్మరజనీరక్తవన్దనైః । తైలసిద్ధం కషాయేణ గుడూచ్యాః పయసా సహ ।। ౨౮౯.

దేవదారు, వచ, యుగ్మ, పసుపు, రక్తచందనంతో నూనెను మరిగించి, కషాయంతో కలిపి, గుడూచి పాలతో కలిపి వాడాలి.

మ్రక్షణే వస్తినశ్యే చ యోజ్యం సర్వత్ర లిఙ్గినే । రక్తస్రావో జలౌకాభిర్న్నేత్రాన్తే నేత్రరోగిణః ।। ౨౮౯.

మర్దనానికి, వాస్తికి, లింగినిగుర్రాలకు అన్ని విధాలా ఇది ఉపయోగించాలి. కంటిలో రక్తస్రావం ఉన్న గుర్రాలకు కంటివద్ద జలౌకలు పెట్టాలి.

ఖాదిరోడుమ్బరాశ్వత్థకషాయేణ చ సాధనమ్ । థాత్రీదురాలభాతిక్తాప్రియఙ్గుకుఙ్కుమైః ।। ౨౮౯.

ఖదిర, ఉదుంబర, అశ్వత్త వృక్షాల కషాయం మంచి ఫలితాన్ని ఇస్తుంది. అలాగే తాత్రి, దురాలభ, తిక్త, ప్రియంగు, కుంకుమతో కూడిన కషాయాలు కూడా ఉపయోగించాలి.

గుడూచ్యా చ కృతః కల్కో హితో యుక్తావలమ్బినే । ఉత్పాతే చ శిలే శ్రావ్యే శుష్కశేఫే తథైవ చ ।। ౨౮౯.

గుడూచితో చేసిన లేపనం చేతులు, కాళ్లు వదులుగా ఉన్నవారికి మంచిది. వాపు, పుయ్, పొడి శేఫం ఉన్నప్పుడు కూడా ఇది ఉపయోగపడుతుంది.

క్షిప్రకారిణి దోషే చ సద్యో విదలమిష్యతే । గోశకృన్మఞ్జికాకుష్ఠరజనీతిలసర్షపైః ।। ౨౮౯.

వేగంగా వచ్చే వ్యాధిలో వెంటనే కోయడం మంచిది. ఆ తరువాత గోమూత్రం, మంజిక, కుష్ఠ, పసుపు, నువ్వులు, ఆవాలు కలిపిన లేపనాన్ని వేయాలి.

గవాం మూత్రేణ పిష్టైశ్చ మర్ద్దనం కణ్డునాశనమ్ । శీతో మధుయుతః క్కాథో నాశికాయాం సశర్కరః ।। ౨౮౯.

ఈ పదార్థాలను గోమూత్రంతో కలిపి మర్దన చేస్తే ముంపు తగ్గుతుంది. చల్లని తేనె, పంచదార కలిపిన కషాయాన్ని ముక్కులో వేయాలి.

రక్తపిత్తహరః పానాదశ్వకర్ణైస్తథైవ చ । సప్తమే సప్తమే దేయమశ్వానాం లవణం దినే ।। ౨౮౯.

అశ్వకర్ణాన్ని తాగితే రక్తపిత్తం తగ్గుతుంది. ప్రతి ఏడవ రోజు గుర్రాలకు లవణం ఇవ్వాలి.

తథా భుక్తవతాన్దేయా అతిపానే తు వారుణీ । దీవనీయైః సమధురైర్మృద్వీకాశర్కరాయుతైః ।। ౨౮౯.

తినినవారికి ఎక్కువగా దాహం ఉంటే వారుణీ ఇవ్వాలి. దానిలో మృదువైన తీపి పదార్థాలు, ద్రాక్ష, పంచదార కలిపి ఇవ్వాలి.

సపిప్పలీకైః శరది ప్రతిపానం సపద్మకైః । విड़ఙ్గాపిప్పలీధాన్యశతాహ్వాలోధ్రసైనధవైః ।। ౨౮౯.

శరదృతువులో పిప్పలితో, పద్మబీజాలతో కలిపి తాగించాలి. అలాగే విడంగ, పిప్పలి, ధనియాలు, శతాహ్వ, లోధ్ర, సైంధవ లవణంతో కలిపి ఇవ్వాలి.

సచిత్రకైస్తురఙ్గాణం ప్రతిపానం హిమాగమే । లోధ్రపిరియఙ్గుకాముస్తాపిప్పలీవిశ్వభేషజై ।। ౨౮౯.

చిత్రకంతో శీతాకాలం ప్రారంభంలో గుర్రాలకు తాగించాలి. లోధ్ర, ప్రియంగు, కాముస్త, పిప్పలి, విశ్వౌషధాలతో కలిపి ఇవ్వాలి.

సక్షౌద్రైః ప్రతిపానం స్యాద్వసన్తే కఫనాశనమ్ । ప్రియఙ్గుపిప్పలీలోధ్రయష్ట్యాక్షైః సమహౌషధైః ।। ౨౮౯.

వసంతంలో తేనెతో కలిపి తాగిస్తే కఫం తగ్గుతుంది. ప్రియంగు, పిప్పలి, లోధ్ర, యష్టిమధుకతో ఇతర ఔషధాలు కలిపి ఇవ్వాలి.

నిదాఘే సగుड़ా దేయా మదిరా ప్రతిపానకే । లోధ్రకాష్ఠం సలవణం పిప్పల్యో విశ్వభేషజమ్ ।। ౨౮౯.

గ్రీష్మంలో బెల్లంతో కలిపిన మద్యం ఇవ్వాలి. లోధ్ర కషాయం, లవణం, పిప్పలి విశ్వౌషధంగా ఉపయోగపడతాయి.

ప్రావృడ్‌భిన్నపురీషాశ్చ పివేయుర్వాజినో ఘృతమ్ । పివేయుర్వాజినస్తైలం కఫవాయ్వధికాస్తు యే ।। ౨౮౯.

వర్షాకాలంలో మలబద్ధకం ఉన్న గుర్రాలకు నెయ్యి తాగించాలి. కఫం, వాయువు అధికంగా ఉన్నవారికి నూనె తాగించాలి.

ప్రావృడ్‌భిన్నపురీషాశ్చ పివేయుర్వాజినో ఘృతమ్ । పివేయుర్వాజినస్తైలం కఫవాయ్వధికాస్తు యే ।। ౨౮౯.

వర్షాకాలంలో మలబద్ధకం ఉన్న గుర్రాలకు నెయ్యి తాగించాలి. కఫం, వాయువు అధికంగా ఉన్నవారికి నూనె తాగించాలి.

స్రేహవ్యాపద్భ్వో యేషాం కార్య్యం తేషాం విరూక్షణమ్ । త్ర్యహం యవాగూ రూక్షా స్యాద్ భోజనం తక్రసంయుతమ్ ।। ౨౮౯.

ఎవరికి స్నేహద్రవ్యాల చికిత్స అవసరమో, వారికి మూడు రోజులు పొడి ఆహారం ఇవ్వాలి. ఆ రోజుల్లో పెసలు కలిపిన యవపిండితో చేసిన గంజి తినిపించాలి.

శరన్నిదాఘ్యోః సర్పిస్తైలం శీతవసన్తయోః । వర్షాసు శిశిరే చైవ వస్తౌ యమకమిష్యతే ।। ౨౮౯.

శరదృతువులో, ఎండాకాలంలో నెయ్యి, నూనె ఇవ్వాలి. వసంతం, చలికాలం, వర్షాకాలంలో మాత్రం రెండింతలు ఇవ్వడం మంచిది.

గుర్వభిష్యన్దిభక్తాని వ్యాయామం స్నానమాతపమ్ । వాయువర్జఞ్చ వాహస్య స్నేహపీతస్య వర్జితమ్ ।। ౨౮౯.

స్నేహపదార్థాలు తిన్నవారు భారమైన, కొవ్వు ఎక్కువగా ఉన్న ఆహారం, వ్యాయామం, స్నానం, ఎండలో తిరగడం, గాలి తగలడం ఇవన్నీ నివారించాలి.

స్నానం పానం శకృత్క్రూష్ఠమశ్వానాం సలిలాగమే । అత్యర్థం దుర్ద్దినే కాలే పానమేకం ప్రశస్యతే ।। ౨౮౯.

గుర్రాలకు స్నానం, తాగుట, మలవిసర్జన వంటివి నీరు అందుబాటులో ఉన్నప్పుడు చేయాలి. చాలా కష్టమైన రోజుల్లో మాత్రం తాగుట ఒక్కటే చేయించాలి.

యుక్తశీతాతపే కాలే ద్విఃపానం స్నపనం సకృత్ । గ్రీష్మే త్రిస్నానపానం స్యాచ్చిరం తస్యావగాహనమ్ ।। ౨౮౯.

వాతావరణం చల్లగా, ఎండగా ఉన్నప్పుడు రెండు సార్లు తాగించాలి, ఒకసారి స్నానం చేయించాలి. వేసవిలో మూడు సార్లు స్నానం, తాగుట చేయించాలి. అలాగే ఎక్కువసేపు నీటిలో ఉంచాలి.

నిస్తుషాణాం ప్రదాతవ్యా యవానాం చతురాఢకీ । చణకవ్రీహిమౌద్‌గాని కలాయం వాపి దాపయేత్ ।। ౨౮౯.

పొట్టు లేని వారికి నాలుగు ఆఢకాలు యవలు ఇవ్వాలి. అలాగే శనగలు, బియ్యం, పెసలు లేదా మినుములు కూడా ఇవ్వవచ్చు.

అహోరాత్రేణ చార్ద్ధస్య యవసస్య తులా దశ । అష్టౌ శుష్కస్య దాతవ్యాశ్చతస్రోఽథ వుషస్య వా ।। ౨౮౯.

ఒక రోజు, రాత్రి కలిపి అర భాగానికి పది తులాలు యవలు ఇవ్వాలి. ఎండిన యవలు ఎనిమిది తులాలు లేదా పొట్టు తీసిన యవలు నాలుగు తులాలు ఇవ్వాలి.

దూర్వా పిత్తం యవః కాసం వుషశ్చ శ్లేష్మసఞ్చయమ్ । నాశయత్యర్జునః శ్వాసం తథా మానో బలక్షయమ్ ।। ౨౮౯.

దుర్వా గడ్డి పిత్తాన్ని తగ్గిస్తుంది. యవలు దగ్గును తగ్గిస్తాయి. పొట్టు తీసిన యవలు శ్లేష్మాన్ని తొలగిస్తాయి. అర్జున చెట్టు శ్వాసకోశ సమస్యను తగ్గిస్తుంది. అలాగే మానా బలహీనతను పోగొడుతుంది.

వాతికాః పైత్తికాశ్చైవ శ్లేష్మజాః సాన్నిపాతికాః । న రోగాః పీడయిష్యన్తి దూర్వాహారన్తురఙ్గమమ్ ।। ౨౮౯.

వాత, పిత్త, శ్లేష్మం, మిశ్రమ రోగాలు ఇవేవీ దుర్వా గడ్డి తినే గుర్రాన్ని బాధించవు.

ద్వౌ రజ్జుబన్ధౌ దుష్టానాం పక్షయోరుభయోరపి । పశ్చాద్ధనుస్చ కర్త్తర్వ్యో దూరకీలవ్యపాశ్రయః ।। ౨౮౯.

రోగగ్రస్త గుర్రాల రెండు ప్రక్కలకు రెండు కట్టెలు కట్టాలి. తర్వాత దూరంగా ఉండే కట్టెలకు మద్దతుగా ఒక విల్లు వేశాలి.

వాసేయుస్త్వాస్తృతే స్థానే కృతధూపనభూమయః । యత్నోపన్యస్తయవసాః సప్రదీపాః సురక్షితా ।। ౨౮౯.

గుర్రాలను పనివాళ్లు శుభ్రంగా చేసిన స్థలంలో ఉంచాలి. అక్కడ ధూపం వేసి మంచిగా పరుపు వేసి, యవలను జాగ్రత్తగా పెట్టి, దీపాలు వెలిగించి, సురక్షితంగా ఉంచాలి.

కృకవాక్కజకపయో ధార్య్యాశ్చాశ్వగృహే మృగాః ।। ౨౮౯.

గుర్రాల గదిలో కోడిపుంజులు, కోతులు, ఆవులు, జింకలు కూడా ఉంచాలి.