అగ్నిపురాణమ్

క్షీరం వా పఞ్చకోలాద్యం కాశనాద్ధి ప్రముచ్యతే । ప్రస్కన్ధేషు చ సర్వ్వేషు శ్రేయ ఆదౌ విశోధనమ్ ।। ౨౮౯.

లేదా పంచకోలతో తయారైన పాలు దగ్గును తగ్గిస్తుంది. అన్ని సందర్భాల్లో ముందుగా శుద్ధి చేయడం మంచిది.

అభ్యఙ్గోద్‌వర్త్తనైః స్నేహం నస్యవర్త్తిక్రమః స్మృతః । జ్వరితానాం తురఙ్గాణాం పయసైవ క్రియాక్రమః ।। ౨౮౯.

అభ్యంగం, మర్దనం, నాసికా చికిత్సలు చేయాలి. జ్వరంతో ఉన్న గుర్రాలకు పాలతో మాత్రమే చికిత్స చేయాలి.

లోధ్రకన్ధరయోర్మూలం మాతులాఙ్గాగ్నినాగరాః । కుష్ఠహిఙ్గువచారాస్నాలేపోయం శోథనాశనః ।। ౨౮౯.

లోధ్ర, కంధర వేర్లు, మాతులింగం, శుంఠి, కుష్ఠం, హింగు, వచ, అర్స్నా—ఈ లేపం వాపును తగ్గిస్తుంది.

మఞ్జిష్ఠా మధుకం ద్రాక్షావృహత్యౌ రక్తచన్దనమ్ । త్రపుషీవీజమూలాని శ్రృఙ్గాటకకశేరుకమ్ ।। ౨౮౯.

మంజిష్ఠ, యష్టిమధుకం, ద్రాక్ష, వృహతీ, రక్తచందనం, త్రపుషీ విత్తనాలు, వేర్లు, శృంగాటక, కశేరుక కూడా వాడాలి.

అజాపయః శ్రృతమిదం సుశీతం శర్కరాన్వితం । పీత్వా నీరశనో వాజీ రక్తమేహాత్ ప్రముచ్యతే ।। ౨౮౯.

మేకపాలు బాగా ఉడికించి, చల్లబరిచి, పంచదార కలిపి తాగిస్తే గుర్రానికి మూత్రంలో రక్తం పోయి ఉపశమనం కలుగుతుంది.

మన్యాహనునిగాలస్థశిరాశోథో గలగ్రహః । అభ్యఙ్గః కటుతైలేన తత్ర తేష్వేవ శస్యతే ।। ౨౮౯.

మెడ, దవడ, గొంతు శిరల్లో వాపు, గొంతు ముడుచుకుపోవడం ఉంటే, అక్కడ కాటు తైలంతో మర్దనం చేయాలి.

గలగ్రహగదీ శోథః ప్రాయశో గలదేశకే । ప్రత్యక్పుష్పీ తథా వహ్నిః సైన్ధవం సౌరసో రసః ।। ౨౮౯.

గొంతు ముడుచుకుపోవడం, వాపు ఎక్కువగా గొంతు భాగంలోనే వస్తుంది. ప్రత్యక్షపుష్పి, అగ్ని, సైంధవ లవణం, పులుపు రసం మందులు.

కృష్ణాహిఙ్గుయుతైరేభిః కృత్వా నస్యం న సీదతి । నిశే జ్యోతిష్మతీ పాఠా కృష్ణా కుష్ఠం వచా మధు ।। ౨౮౯.

కృష్ణహింగుతో కలిపి నాసికా మందు తయారు చేస్తే విఫలం కాదు. రాత్రి సమయంలో జ్యోతిష్మతి, పాఠా, కృష్ణా, కుష్ఠం, వచ, తేనె వాడాలి.

జిహ్వాస్తమ్భే చ లోపోఽయం గుड़మూత్రయుతో హితః । తిలైర్యష్ట్యా రజన్యా చ నిమ్బపత్రైశ్చ యోజితా ।। ౨౮౯.

నాలుక కఠినంగా మారినప్పుడు బెల్లం, మూత్రంతో కలిపిన ఈ మిశ్రమం మంచిది. నువ్వులు, యష్టిమధుకం, పసుపు, వేప ఆకులతో కలిపి వాడాలి.

క్షౌద్రేణ శోధనీ పిణ్డీ సర్పిషా వ్రణరోపణీ । అభిఘాతేన ఖఞ్జన్తి యే హ్యశ్వాస్తీవ్రవేదనాః ।। ౨౮౯.

తేనెతో తయారు చేసిన గోళి శుద్ధికి ఉపయోగపడుతుంది. నెయ్యితో గాయాలు త్వరగా మానిపోతాయి. గాయాల వల్ల నొప్పితో బాధపడే గుర్రాలకు ఇవి ఎంతో ఉపయుక్తం.

పరిషేకక్రియా తేషాం తైలేనాశు రుజాపహా । దోషకోపాభిఘాతాభ్యాం పక్కభిన్నే బ్రణక్రమః ।। ౨౮౯.

వీటికి వేడినూనెతో పారబోసితే నొప్పి త్వరగా తగ్గుతుంది. దోషాలు లేదా గాయాల వల్ల వాపు వచ్చి గాయం పూర్తిగా పండిపోతే, ఈ విధానాన్ని పాటించాలి.

అశ్వత్థోడుమ్బరప్లక్షమధూకవటకల్కనైః ।। ౨౮౯.

అశ్వత్త, ఉదుంబర, ప్లక్ష, మధూక, వట వృక్షాల కలిపిన లేపనాలు ఉపయోగించాలి.

ప్రభూతసలిలః క్కాథః సుఖోష్ణో వ్రణశోధనః । శతాహ్వా నాగరం రాస్నా మఞ్జిష్ఠాకుష్ఠసైన్ధవైః ।। ౨౮౯.

ఎక్కువ నీళ్లతో చేసిన మృదువైన వేడిపాల కషాయం గాయాలను శుభ్రం చేస్తుంది. అందులో శతాహ్వ, శుంఠి, రాస్న, మంజిష్ఠ, కుష్ఠ, సైంధవ లవణం కలిపితే మరింత మంచిది.

దేవదారువచాయుగ్మరజనీరక్తవన్దనైః । తైలసిద్ధం కషాయేణ గుడూచ్యాః పయసా సహ ।। ౨౮౯.

దేవదారు, వచ, యుగ్మ, పసుపు, రక్తచందనంతో నూనెను మరిగించి, కషాయంతో కలిపి, గుడూచి పాలతో కలిపి వాడాలి.

మ్రక్షణే వస్తినశ్యే చ యోజ్యం సర్వత్ర లిఙ్గినే । రక్తస్రావో జలౌకాభిర్న్నేత్రాన్తే నేత్రరోగిణః ।। ౨౮౯.

మర్దనానికి, వాస్తికి, లింగినిగుర్రాలకు అన్ని విధాలా ఇది ఉపయోగించాలి. కంటిలో రక్తస్రావం ఉన్న గుర్రాలకు కంటివద్ద జలౌకలు పెట్టాలి.

ఖాదిరోడుమ్బరాశ్వత్థకషాయేణ చ సాధనమ్ । థాత్రీదురాలభాతిక్తాప్రియఙ్గుకుఙ్కుమైః ।। ౨౮౯.

ఖదిర, ఉదుంబర, అశ్వత్త వృక్షాల కషాయం మంచి ఫలితాన్ని ఇస్తుంది. అలాగే తాత్రి, దురాలభ, తిక్త, ప్రియంగు, కుంకుమతో కూడిన కషాయాలు కూడా ఉపయోగించాలి.

గుడూచ్యా చ కృతః కల్కో హితో యుక్తావలమ్బినే । ఉత్పాతే చ శిలే శ్రావ్యే శుష్కశేఫే తథైవ చ ।। ౨౮౯.

గుడూచితో చేసిన లేపనం చేతులు, కాళ్లు వదులుగా ఉన్నవారికి మంచిది. వాపు, పుయ్, పొడి శేఫం ఉన్నప్పుడు కూడా ఇది ఉపయోగపడుతుంది.

క్షిప్రకారిణి దోషే చ సద్యో విదలమిష్యతే । గోశకృన్మఞ్జికాకుష్ఠరజనీతిలసర్షపైః ।। ౨౮౯.

వేగంగా వచ్చే వ్యాధిలో వెంటనే కోయడం మంచిది. ఆ తరువాత గోమూత్రం, మంజిక, కుష్ఠ, పసుపు, నువ్వులు, ఆవాలు కలిపిన లేపనాన్ని వేయాలి.

గవాం మూత్రేణ పిష్టైశ్చ మర్ద్దనం కణ్డునాశనమ్ । శీతో మధుయుతః క్కాథో నాశికాయాం సశర్కరః ।। ౨౮౯.

ఈ పదార్థాలను గోమూత్రంతో కలిపి మర్దన చేస్తే ముంపు తగ్గుతుంది. చల్లని తేనె, పంచదార కలిపిన కషాయాన్ని ముక్కులో వేయాలి.

రక్తపిత్తహరః పానాదశ్వకర్ణైస్తథైవ చ । సప్తమే సప్తమే దేయమశ్వానాం లవణం దినే ।। ౨౮౯.

అశ్వకర్ణాన్ని తాగితే రక్తపిత్తం తగ్గుతుంది. ప్రతి ఏడవ రోజు గుర్రాలకు లవణం ఇవ్వాలి.

తథా భుక్తవతాన్దేయా అతిపానే తు వారుణీ । దీవనీయైః సమధురైర్మృద్వీకాశర్కరాయుతైః ।। ౨౮౯.

తినినవారికి ఎక్కువగా దాహం ఉంటే వారుణీ ఇవ్వాలి. దానిలో మృదువైన తీపి పదార్థాలు, ద్రాక్ష, పంచదార కలిపి ఇవ్వాలి.

సపిప్పలీకైః శరది ప్రతిపానం సపద్మకైః । విड़ఙ్గాపిప్పలీధాన్యశతాహ్వాలోధ్రసైనధవైః ।। ౨౮౯.

శరదృతువులో పిప్పలితో, పద్మబీజాలతో కలిపి తాగించాలి. అలాగే విడంగ, పిప్పలి, ధనియాలు, శతాహ్వ, లోధ్ర, సైంధవ లవణంతో కలిపి ఇవ్వాలి.

సచిత్రకైస్తురఙ్గాణం ప్రతిపానం హిమాగమే । లోధ్రపిరియఙ్గుకాముస్తాపిప్పలీవిశ్వభేషజై ।। ౨౮౯.

చిత్రకంతో శీతాకాలం ప్రారంభంలో గుర్రాలకు తాగించాలి. లోధ్ర, ప్రియంగు, కాముస్త, పిప్పలి, విశ్వౌషధాలతో కలిపి ఇవ్వాలి.

సక్షౌద్రైః ప్రతిపానం స్యాద్వసన్తే కఫనాశనమ్ । ప్రియఙ్గుపిప్పలీలోధ్రయష్ట్యాక్షైః సమహౌషధైః ।। ౨౮౯.

వసంతంలో తేనెతో కలిపి తాగిస్తే కఫం తగ్గుతుంది. ప్రియంగు, పిప్పలి, లోధ్ర, యష్టిమధుకతో ఇతర ఔషధాలు కలిపి ఇవ్వాలి.

నిదాఘే సగుड़ా దేయా మదిరా ప్రతిపానకే । లోధ్రకాష్ఠం సలవణం పిప్పల్యో విశ్వభేషజమ్ ।। ౨౮౯.

గ్రీష్మంలో బెల్లంతో కలిపిన మద్యం ఇవ్వాలి. లోధ్ర కషాయం, లవణం, పిప్పలి విశ్వౌషధంగా ఉపయోగపడతాయి.

ప్రావృడ్‌భిన్నపురీషాశ్చ పివేయుర్వాజినో ఘృతమ్ । పివేయుర్వాజినస్తైలం కఫవాయ్వధికాస్తు యే ।। ౨౮౯.

వర్షాకాలంలో మలబద్ధకం ఉన్న గుర్రాలకు నెయ్యి తాగించాలి. కఫం, వాయువు అధికంగా ఉన్నవారికి నూనె తాగించాలి.

ప్రావృడ్‌భిన్నపురీషాశ్చ పివేయుర్వాజినో ఘృతమ్ । పివేయుర్వాజినస్తైలం కఫవాయ్వధికాస్తు యే ।। ౨౮౯.

వర్షాకాలంలో మలబద్ధకం ఉన్న గుర్రాలకు నెయ్యి తాగించాలి. కఫం, వాయువు అధికంగా ఉన్నవారికి నూనె తాగించాలి.

స్రేహవ్యాపద్భ్వో యేషాం కార్య్యం తేషాం విరూక్షణమ్ । త్ర్యహం యవాగూ రూక్షా స్యాద్ భోజనం తక్రసంయుతమ్ ।। ౨౮౯.

ఎవరికి స్నేహద్రవ్యాల చికిత్స అవసరమో, వారికి మూడు రోజులు పొడి ఆహారం ఇవ్వాలి. ఆ రోజుల్లో పెసలు కలిపిన యవపిండితో చేసిన గంజి తినిపించాలి.

శరన్నిదాఘ్యోః సర్పిస్తైలం శీతవసన్తయోః । వర్షాసు శిశిరే చైవ వస్తౌ యమకమిష్యతే ।। ౨౮౯.

శరదృతువులో, ఎండాకాలంలో నెయ్యి, నూనె ఇవ్వాలి. వసంతం, చలికాలం, వర్షాకాలంలో మాత్రం రెండింతలు ఇవ్వడం మంచిది.