అగ్నిపురాణమ్

శుకేన్ద్రగోపచన్ద్రాభా యే చ వాయససన్నిభాః । సువర్ణవర్ణాః స్నిగ్ధాశ్చ ప్రశస్యాస్తు సదైవ హి ।। ౨౮౯.

చంద్రుడు, ఇంద్రగోపం, చంద్రబింబం వంటి రంగు ఉన్నవి, కాకి లాంటి రంగు ఉన్నవి, బంగారు రంగు, మెరుస్తూ కనిపించే గుర్రాలు ఎప్పుడూ ప్రశంసించబడతాయి.

దీర్ఘగ్రీవాక్షికూటాశ్చ హ్రస్వకర్ణాశ్చ శోభనాః । రాజ్ఞాన్తురఙ్గమా యత్ర విజయం వర్జయేత్తతః ।। ౨౮౯.

ఎక్కడ గుర్రాలు పొడవైన మెడలు, పెద్ద కళ్ల కూటాలు, అందమైన కాని చిన్న చెవులు కలిగి ఉంటాయో, అటువంటి చోట రాజు తన గుర్రాల దళాన్ని పంపకూడదు. అక్కడ విజయం దక్కదు.

పాలితస్తు హయో దన్తో శుభదో దుఃఖదోఽన్యథా । క్షియః పుత్రాస్తు గన్ధర్వ్వా వాజినో రత్నముత్తమమ్ ।। ౨౮౯.

బాగా శిక్షణ పొందిన, వినయంగా ఉండే గుర్రం శుభాన్ని ఇస్తుంది. అలాంటి లక్షణం లేకపోతే బాధలు కలుగుతాయి. కుమారులు గంధర్వులవంటి వారు, గుర్రాలు అత్యుత్తమ ధనం.

అశ్వమేధే తు తురగః పవిత్రత్వాత్తు హూయతే । వృషో నిమ్బవృహత్యౌ చ గుడూచీ చ సమాక్షికా ।। ౨౮౯.

అశ్వమేధయాగంలో గుర్రాన్ని పవిత్రత కోసం బలి ఇస్తారు. దానితో పాటు ఎద్దు, నిమ్మ, వృహతీ, గుడూచీ, తేనె కూడా సమర్పిస్తారు.

సింహా గన్ధకరీ పిణ్డీ స్వేదశ్చ శిరసస్తథా । హిఙ్గు పుష్కరమూలఞ్చ నాగరం సామ్లవేతసం ।। ౨౮౯.

సింహం, గంధకరీ, పిండీ, తల నుండి వచ్చిన చెమట, హింగు, పుష్కరమూలం, ఉప్పు వెటసంతో కలిపిన శుంఠి కూడా చేర్చాలి.

పిప్పలీసైన్ధవయుతం శూలఘ్నం చోష్ణవారిణా । నాగరాతివిషా ముస్తా సానన్తా విల్వమాలికా ।। ౨౮౯.

పిప్పలి, సైంధవ లవణం కలిపి, శూలానికి మందుగా వేడి నీటితో ఇవ్వాలి. శుంఠి, అతివిష, ముస్తా, సానంత, బిల్వం, మాలికా కూడా వాడాలి.

క్కాథమేషాం పివేద్వాజీ సర్వ్వాతీసారనాశనమ్ । ప్రియఙ్గుసారివాభ్యాఞ్చ యుక్తమాజం శ్రృతం పయః ।। ౨౮౯.

ఇవి గుర్రానికి ఎలా ఇవ్వాలి? ఇవన్నీ అన్ని రకాల విరేచనాలను పోగొడతాయి. ప్రియంగు, సారివాతో మిక్సైన మేకపాలు కలిపి ఉడికించాలి.

పర్య్యాప్తశర్కరం పీత్వా శ్రమాద్వాజీ విముచ్యతే । ద్రోణికాయాన్తు దాతవ్యా తైలవస్తిస్తురఙ్గమే ।। ౨౮౯.

తగినంత పంచదార తాగిన తర్వాత గుర్రానికి అలసట పోతుంది. గుర్రానికి తైలము, కొవ్వు డ్రోణికాలో ఇవ్వాలి.

కోష్ఠజా చ శిరా వేధ్యా తేన తస్య సుఖం భవేత్ । దాड़ిమం త్రిఫలా వ్యోషం గుड़ఞ్చ సమభావికమ్ ।। ౨౮౯.

కడుపులోని శిరను చీల్చితే ఉపశమనం కలుగుతుంది. దానితో దానిమ్మ, త్రిఫల, వ్యోష, బెల్లం సమానంగా కలిపి ఇవ్వాలి.

పిణ్డమేతత్ ప్రదాతవ్యమశ్వానాం కాశనాశనమ్ । ప్రియఙ్గులోధ్రమధుభిః పివేద్వృషరసం హయః ।। ౨౮౯.

ఈ గోళిని గుర్రాలకు ఇవ్వాలి, అది దగ్గును పోగొడుతుంది. ప్రియంగు, లోధ్ర, తేనెతో కలిపిన ఎద్దు రసం తాగించాలి.

క్షీరం వా పఞ్చకోలాద్యం కాశనాద్ధి ప్రముచ్యతే । ప్రస్కన్ధేషు చ సర్వ్వేషు శ్రేయ ఆదౌ విశోధనమ్ ।। ౨౮౯.

లేదా పంచకోలతో తయారైన పాలు దగ్గును తగ్గిస్తుంది. అన్ని సందర్భాల్లో ముందుగా శుద్ధి చేయడం మంచిది.

అభ్యఙ్గోద్‌వర్త్తనైః స్నేహం నస్యవర్త్తిక్రమః స్మృతః । జ్వరితానాం తురఙ్గాణాం పయసైవ క్రియాక్రమః ।। ౨౮౯.

అభ్యంగం, మర్దనం, నాసికా చికిత్సలు చేయాలి. జ్వరంతో ఉన్న గుర్రాలకు పాలతో మాత్రమే చికిత్స చేయాలి.

లోధ్రకన్ధరయోర్మూలం మాతులాఙ్గాగ్నినాగరాః । కుష్ఠహిఙ్గువచారాస్నాలేపోయం శోథనాశనః ।। ౨౮౯.

లోధ్ర, కంధర వేర్లు, మాతులింగం, శుంఠి, కుష్ఠం, హింగు, వచ, అర్స్నా—ఈ లేపం వాపును తగ్గిస్తుంది.

మఞ్జిష్ఠా మధుకం ద్రాక్షావృహత్యౌ రక్తచన్దనమ్ । త్రపుషీవీజమూలాని శ్రృఙ్గాటకకశేరుకమ్ ।। ౨౮౯.

మంజిష్ఠ, యష్టిమధుకం, ద్రాక్ష, వృహతీ, రక్తచందనం, త్రపుషీ విత్తనాలు, వేర్లు, శృంగాటక, కశేరుక కూడా వాడాలి.

అజాపయః శ్రృతమిదం సుశీతం శర్కరాన్వితం । పీత్వా నీరశనో వాజీ రక్తమేహాత్ ప్రముచ్యతే ।। ౨౮౯.

మేకపాలు బాగా ఉడికించి, చల్లబరిచి, పంచదార కలిపి తాగిస్తే గుర్రానికి మూత్రంలో రక్తం పోయి ఉపశమనం కలుగుతుంది.

మన్యాహనునిగాలస్థశిరాశోథో గలగ్రహః । అభ్యఙ్గః కటుతైలేన తత్ర తేష్వేవ శస్యతే ।। ౨౮౯.

మెడ, దవడ, గొంతు శిరల్లో వాపు, గొంతు ముడుచుకుపోవడం ఉంటే, అక్కడ కాటు తైలంతో మర్దనం చేయాలి.

గలగ్రహగదీ శోథః ప్రాయశో గలదేశకే । ప్రత్యక్పుష్పీ తథా వహ్నిః సైన్ధవం సౌరసో రసః ।। ౨౮౯.

గొంతు ముడుచుకుపోవడం, వాపు ఎక్కువగా గొంతు భాగంలోనే వస్తుంది. ప్రత్యక్షపుష్పి, అగ్ని, సైంధవ లవణం, పులుపు రసం మందులు.

కృష్ణాహిఙ్గుయుతైరేభిః కృత్వా నస్యం న సీదతి । నిశే జ్యోతిష్మతీ పాఠా కృష్ణా కుష్ఠం వచా మధు ।। ౨౮౯.

కృష్ణహింగుతో కలిపి నాసికా మందు తయారు చేస్తే విఫలం కాదు. రాత్రి సమయంలో జ్యోతిష్మతి, పాఠా, కృష్ణా, కుష్ఠం, వచ, తేనె వాడాలి.

జిహ్వాస్తమ్భే చ లోపోఽయం గుड़మూత్రయుతో హితః । తిలైర్యష్ట్యా రజన్యా చ నిమ్బపత్రైశ్చ యోజితా ।। ౨౮౯.

నాలుక కఠినంగా మారినప్పుడు బెల్లం, మూత్రంతో కలిపిన ఈ మిశ్రమం మంచిది. నువ్వులు, యష్టిమధుకం, పసుపు, వేప ఆకులతో కలిపి వాడాలి.

క్షౌద్రేణ శోధనీ పిణ్డీ సర్పిషా వ్రణరోపణీ । అభిఘాతేన ఖఞ్జన్తి యే హ్యశ్వాస్తీవ్రవేదనాః ।। ౨౮౯.

తేనెతో తయారు చేసిన గోళి శుద్ధికి ఉపయోగపడుతుంది. నెయ్యితో గాయాలు త్వరగా మానిపోతాయి. గాయాల వల్ల నొప్పితో బాధపడే గుర్రాలకు ఇవి ఎంతో ఉపయుక్తం.

పరిషేకక్రియా తేషాం తైలేనాశు రుజాపహా । దోషకోపాభిఘాతాభ్యాం పక్కభిన్నే బ్రణక్రమః ।। ౨౮౯.

వీటికి వేడినూనెతో పారబోసితే నొప్పి త్వరగా తగ్గుతుంది. దోషాలు లేదా గాయాల వల్ల వాపు వచ్చి గాయం పూర్తిగా పండిపోతే, ఈ విధానాన్ని పాటించాలి.

అశ్వత్థోడుమ్బరప్లక్షమధూకవటకల్కనైః ।। ౨౮౯.

అశ్వత్త, ఉదుంబర, ప్లక్ష, మధూక, వట వృక్షాల కలిపిన లేపనాలు ఉపయోగించాలి.

ప్రభూతసలిలః క్కాథః సుఖోష్ణో వ్రణశోధనః । శతాహ్వా నాగరం రాస్నా మఞ్జిష్ఠాకుష్ఠసైన్ధవైః ।। ౨౮౯.

ఎక్కువ నీళ్లతో చేసిన మృదువైన వేడిపాల కషాయం గాయాలను శుభ్రం చేస్తుంది. అందులో శతాహ్వ, శుంఠి, రాస్న, మంజిష్ఠ, కుష్ఠ, సైంధవ లవణం కలిపితే మరింత మంచిది.

దేవదారువచాయుగ్మరజనీరక్తవన్దనైః । తైలసిద్ధం కషాయేణ గుడూచ్యాః పయసా సహ ।। ౨౮౯.

దేవదారు, వచ, యుగ్మ, పసుపు, రక్తచందనంతో నూనెను మరిగించి, కషాయంతో కలిపి, గుడూచి పాలతో కలిపి వాడాలి.

మ్రక్షణే వస్తినశ్యే చ యోజ్యం సర్వత్ర లిఙ్గినే । రక్తస్రావో జలౌకాభిర్న్నేత్రాన్తే నేత్రరోగిణః ।। ౨౮౯.

మర్దనానికి, వాస్తికి, లింగినిగుర్రాలకు అన్ని విధాలా ఇది ఉపయోగించాలి. కంటిలో రక్తస్రావం ఉన్న గుర్రాలకు కంటివద్ద జలౌకలు పెట్టాలి.

ఖాదిరోడుమ్బరాశ్వత్థకషాయేణ చ సాధనమ్ । థాత్రీదురాలభాతిక్తాప్రియఙ్గుకుఙ్కుమైః ।। ౨౮౯.

ఖదిర, ఉదుంబర, అశ్వత్త వృక్షాల కషాయం మంచి ఫలితాన్ని ఇస్తుంది. అలాగే తాత్రి, దురాలభ, తిక్త, ప్రియంగు, కుంకుమతో కూడిన కషాయాలు కూడా ఉపయోగించాలి.

గుడూచ్యా చ కృతః కల్కో హితో యుక్తావలమ్బినే । ఉత్పాతే చ శిలే శ్రావ్యే శుష్కశేఫే తథైవ చ ।। ౨౮౯.

గుడూచితో చేసిన లేపనం చేతులు, కాళ్లు వదులుగా ఉన్నవారికి మంచిది. వాపు, పుయ్, పొడి శేఫం ఉన్నప్పుడు కూడా ఇది ఉపయోగపడుతుంది.

క్షిప్రకారిణి దోషే చ సద్యో విదలమిష్యతే । గోశకృన్మఞ్జికాకుష్ఠరజనీతిలసర్షపైః ।। ౨౮౯.

వేగంగా వచ్చే వ్యాధిలో వెంటనే కోయడం మంచిది. ఆ తరువాత గోమూత్రం, మంజిక, కుష్ఠ, పసుపు, నువ్వులు, ఆవాలు కలిపిన లేపనాన్ని వేయాలి.

గవాం మూత్రేణ పిష్టైశ్చ మర్ద్దనం కణ్డునాశనమ్ । శీతో మధుయుతః క్కాథో నాశికాయాం సశర్కరః ।। ౨౮౯.

ఈ పదార్థాలను గోమూత్రంతో కలిపి మర్దన చేస్తే ముంపు తగ్గుతుంది. చల్లని తేనె, పంచదార కలిపిన కషాయాన్ని ముక్కులో వేయాలి.