అగ్నిపురాణమ్

శర్క్కరామధులాజాదః సుగన్ధోఽస్వ శుచిర్ద్విజః । తేజస్వీ క్షత్రియశ్చాశ్వో వినీతో బుద్ధిమాంశ్చ యః ।। ౨౮౮.

పంచదార, తేనె, యవలు కలిపి పుట్టిన గుర్రం సువాసనతో, శుభ్రముగా, బ్రాహ్మణ వర్గానికి చెందింది. తేజస్సుతో ఉన్నది క్షత్రియ వర్గానికి, వినయంగా, తెలివిగా ఉంటుంది.

శూద్రోఽశుచిశ్చలో మన్దో విరూపో విమతిః ఖలః । వల్గయా ధార్య్యమాణోఽశ్వో లాలకం యశ్చ దర్శయేత్ ।। ౨౮౮.

శూద్ర గుర్రం అపవిత్రంగా, చంచలంగా, మందంగా, వికారంగా, మూర్ఖంగా, దుర్మార్గంగా ఉంటుంది. వాల్గాను పట్టుకుంటే నోటిలో నురుగు కనిపిస్తుంది.

ధారాసు యోజనీయోఽసౌ ప్రగ్రహగ్రహమోక్షణైః । అశ్వాదిలక్షణం వక్ష్యే శాలిహోత్రో యథావదత్ ।। ౨౮౮.

దీనిని పట్టీ, విడిపెట్టే పరికరాలతో జోడించాలి. గుర్రాల లక్షణాలు శాలిహోత్రుడు చెప్పినట్టు వివరంగా చెబుతాను.

శాలిహోత్ర ఉవాచ అశ్వానాం లక్షణం వక్ష్యే చికిత్సాఞ్చైవ సుశ్రుత్ । హీనదన్తో విదన్తశ్చ కరాలీ కృష్ణతాలుకః ।। ౨౮౯.

శాలిహోత్రుడు ఇలా అన్నాడు: గుర్రాల లక్షణాలు, చికిత్సలు చెబుతాను. పండితుడా! పళ్లలో లోపం ఉన్నది, పెద్దపళ్ళు ఉన్నది, భయంకరమైనది, నల్ల నరమున్నది.

కృష్ణజిహ్వశ్చ యమజో జాతముష్కశ్చ యస్తథా । ద్విశఫశ్చ తథా శ్రృఙ్గీ త్రివర్ణో వ్యాఘ్రవర్ణకః ।। ౨౮౯.

నల్ల నాలుక ఉన్నది, యముని వంశానికి చెందినది, వృషణాలు దిగిపోయినది, రెండు పాదాలు విడిపోయినవి, కొమ్ములు ఉన్నవి, మూడు రంగులు కలిగినవి, పులి రంగు ఉన్నవి.

శరవర్ణో భస్మవర్ణో జాతవర్ణశ్చ కాకుదీ । శ్విత్రీ చ కాకసాదీ చ ఖరసారస్తథైవ చ ।। ౨౮౯.

బాణం రంగు ఉన్నది, బూడిద రంగు ఉన్నది, పుట్టుకతో వచ్చిన రంగు ఉన్నది, కొమ్ము ఉన్నది, పండు వ్యాధి ఉన్నది, కాకి తల ఉన్నది, గట్టిగా ఉన్న శరీరం కలిగినది.

వానరాక్షః కృష్ణశటః కృష్ణగుహ్యస్తథైవ చ । కృష్ణప్రోథశ్చ యశ్చ తిత్తిరిసన్నిభః ।। ౨౮౯.

కొంగు ముఖం ఉన్నది, నల్ల వెంట్రుకలు ఉన్నది, నల్ల రహస్యాంగం ఉన్నది, నల్ల కంటి క్రింది భాగం ఉన్నది, టిట్టిరి పక్షిని లాంటి రూపం ఉన్నది.

విషమః శ్వేతపాదశ్చ ధ్రువావర్త్తవివర్జితః । అశుభావర్త్తసంయుక్తో వర్జనీయస్తురఙ్గమః ।। ౨౮౯.

సమానంగా లేని, తెలుపు కాళ్లు ఉన్న, స్థిరమైన తిరుగుడు లేని, అశుభమైన తిరుగుడు ఉన్న గుర్రాన్ని దూరంగా ఉంచాలి.

రన్ధ్రోపరన్ధ్రయోర్ద్వౌ ద్వౌ ద్వౌ ద్వౌ మస్తకవక్షసోః । ప్రయాణో చ లలాటే చ కణ్ఠావర్త్తాః శుభా దశ ।। ౨౮౯.

రెండు రెండు చొప్పున ముక్కు రంధ్రాలలో, తలపై, ఛాతీపై తిరుగుడు ఉంటే, నుదిటిపై, మెడపై తిరుగుడు ఉంటే, మొత్తం పది శుభమైన తిరుగుడులు అవుతాయి.

సృక్కణ్యాఞ్చ లలాటే చ కర్ణమూలే నిగాలకే । బాహుమూలే గలే శ్రేష్ఠా ఆవర్త్తాస్త్వశుభాః పరే ।। ౨౮౯.

కడుపు పక్కల, నుదిటిపై, చెవి మూలంలో, భుజాల దగ్గర, మెడపై తిరుగుడు ఉత్తమమైనవి. మిగతా తిరుగుడు అశుభమైనవి.

శుకేన్ద్రగోపచన్ద్రాభా యే చ వాయససన్నిభాః । సువర్ణవర్ణాః స్నిగ్ధాశ్చ ప్రశస్యాస్తు సదైవ హి ।। ౨౮౯.

చంద్రుడు, ఇంద్రగోపం, చంద్రబింబం వంటి రంగు ఉన్నవి, కాకి లాంటి రంగు ఉన్నవి, బంగారు రంగు, మెరుస్తూ కనిపించే గుర్రాలు ఎప్పుడూ ప్రశంసించబడతాయి.

దీర్ఘగ్రీవాక్షికూటాశ్చ హ్రస్వకర్ణాశ్చ శోభనాః । రాజ్ఞాన్తురఙ్గమా యత్ర విజయం వర్జయేత్తతః ।। ౨౮౯.

ఎక్కడ గుర్రాలు పొడవైన మెడలు, పెద్ద కళ్ల కూటాలు, అందమైన కాని చిన్న చెవులు కలిగి ఉంటాయో, అటువంటి చోట రాజు తన గుర్రాల దళాన్ని పంపకూడదు. అక్కడ విజయం దక్కదు.

పాలితస్తు హయో దన్తో శుభదో దుఃఖదోఽన్యథా । క్షియః పుత్రాస్తు గన్ధర్వ్వా వాజినో రత్నముత్తమమ్ ।। ౨౮౯.

బాగా శిక్షణ పొందిన, వినయంగా ఉండే గుర్రం శుభాన్ని ఇస్తుంది. అలాంటి లక్షణం లేకపోతే బాధలు కలుగుతాయి. కుమారులు గంధర్వులవంటి వారు, గుర్రాలు అత్యుత్తమ ధనం.

అశ్వమేధే తు తురగః పవిత్రత్వాత్తు హూయతే । వృషో నిమ్బవృహత్యౌ చ గుడూచీ చ సమాక్షికా ।। ౨౮౯.

అశ్వమేధయాగంలో గుర్రాన్ని పవిత్రత కోసం బలి ఇస్తారు. దానితో పాటు ఎద్దు, నిమ్మ, వృహతీ, గుడూచీ, తేనె కూడా సమర్పిస్తారు.

సింహా గన్ధకరీ పిణ్డీ స్వేదశ్చ శిరసస్తథా । హిఙ్గు పుష్కరమూలఞ్చ నాగరం సామ్లవేతసం ।। ౨౮౯.

సింహం, గంధకరీ, పిండీ, తల నుండి వచ్చిన చెమట, హింగు, పుష్కరమూలం, ఉప్పు వెటసంతో కలిపిన శుంఠి కూడా చేర్చాలి.

పిప్పలీసైన్ధవయుతం శూలఘ్నం చోష్ణవారిణా । నాగరాతివిషా ముస్తా సానన్తా విల్వమాలికా ।। ౨౮౯.

పిప్పలి, సైంధవ లవణం కలిపి, శూలానికి మందుగా వేడి నీటితో ఇవ్వాలి. శుంఠి, అతివిష, ముస్తా, సానంత, బిల్వం, మాలికా కూడా వాడాలి.

క్కాథమేషాం పివేద్వాజీ సర్వ్వాతీసారనాశనమ్ । ప్రియఙ్గుసారివాభ్యాఞ్చ యుక్తమాజం శ్రృతం పయః ।। ౨౮౯.

ఇవి గుర్రానికి ఎలా ఇవ్వాలి? ఇవన్నీ అన్ని రకాల విరేచనాలను పోగొడతాయి. ప్రియంగు, సారివాతో మిక్సైన మేకపాలు కలిపి ఉడికించాలి.

పర్య్యాప్తశర్కరం పీత్వా శ్రమాద్వాజీ విముచ్యతే । ద్రోణికాయాన్తు దాతవ్యా తైలవస్తిస్తురఙ్గమే ।। ౨౮౯.

తగినంత పంచదార తాగిన తర్వాత గుర్రానికి అలసట పోతుంది. గుర్రానికి తైలము, కొవ్వు డ్రోణికాలో ఇవ్వాలి.

కోష్ఠజా చ శిరా వేధ్యా తేన తస్య సుఖం భవేత్ । దాड़ిమం త్రిఫలా వ్యోషం గుड़ఞ్చ సమభావికమ్ ।। ౨౮౯.

కడుపులోని శిరను చీల్చితే ఉపశమనం కలుగుతుంది. దానితో దానిమ్మ, త్రిఫల, వ్యోష, బెల్లం సమానంగా కలిపి ఇవ్వాలి.

పిణ్డమేతత్ ప్రదాతవ్యమశ్వానాం కాశనాశనమ్ । ప్రియఙ్గులోధ్రమధుభిః పివేద్వృషరసం హయః ।। ౨౮౯.

ఈ గోళిని గుర్రాలకు ఇవ్వాలి, అది దగ్గును పోగొడుతుంది. ప్రియంగు, లోధ్ర, తేనెతో కలిపిన ఎద్దు రసం తాగించాలి.

క్షీరం వా పఞ్చకోలాద్యం కాశనాద్ధి ప్రముచ్యతే । ప్రస్కన్ధేషు చ సర్వ్వేషు శ్రేయ ఆదౌ విశోధనమ్ ।। ౨౮౯.

లేదా పంచకోలతో తయారైన పాలు దగ్గును తగ్గిస్తుంది. అన్ని సందర్భాల్లో ముందుగా శుద్ధి చేయడం మంచిది.

అభ్యఙ్గోద్‌వర్త్తనైః స్నేహం నస్యవర్త్తిక్రమః స్మృతః । జ్వరితానాం తురఙ్గాణాం పయసైవ క్రియాక్రమః ।। ౨౮౯.

అభ్యంగం, మర్దనం, నాసికా చికిత్సలు చేయాలి. జ్వరంతో ఉన్న గుర్రాలకు పాలతో మాత్రమే చికిత్స చేయాలి.

లోధ్రకన్ధరయోర్మూలం మాతులాఙ్గాగ్నినాగరాః । కుష్ఠహిఙ్గువచారాస్నాలేపోయం శోథనాశనః ।। ౨౮౯.

లోధ్ర, కంధర వేర్లు, మాతులింగం, శుంఠి, కుష్ఠం, హింగు, వచ, అర్స్నా—ఈ లేపం వాపును తగ్గిస్తుంది.

మఞ్జిష్ఠా మధుకం ద్రాక్షావృహత్యౌ రక్తచన్దనమ్ । త్రపుషీవీజమూలాని శ్రృఙ్గాటకకశేరుకమ్ ।। ౨౮౯.

మంజిష్ఠ, యష్టిమధుకం, ద్రాక్ష, వృహతీ, రక్తచందనం, త్రపుషీ విత్తనాలు, వేర్లు, శృంగాటక, కశేరుక కూడా వాడాలి.

అజాపయః శ్రృతమిదం సుశీతం శర్కరాన్వితం । పీత్వా నీరశనో వాజీ రక్తమేహాత్ ప్రముచ్యతే ।। ౨౮౯.

మేకపాలు బాగా ఉడికించి, చల్లబరిచి, పంచదార కలిపి తాగిస్తే గుర్రానికి మూత్రంలో రక్తం పోయి ఉపశమనం కలుగుతుంది.

మన్యాహనునిగాలస్థశిరాశోథో గలగ్రహః । అభ్యఙ్గః కటుతైలేన తత్ర తేష్వేవ శస్యతే ।। ౨౮౯.

మెడ, దవడ, గొంతు శిరల్లో వాపు, గొంతు ముడుచుకుపోవడం ఉంటే, అక్కడ కాటు తైలంతో మర్దనం చేయాలి.

గలగ్రహగదీ శోథః ప్రాయశో గలదేశకే । ప్రత్యక్పుష్పీ తథా వహ్నిః సైన్ధవం సౌరసో రసః ।। ౨౮౯.

గొంతు ముడుచుకుపోవడం, వాపు ఎక్కువగా గొంతు భాగంలోనే వస్తుంది. ప్రత్యక్షపుష్పి, అగ్ని, సైంధవ లవణం, పులుపు రసం మందులు.

కృష్ణాహిఙ్గుయుతైరేభిః కృత్వా నస్యం న సీదతి । నిశే జ్యోతిష్మతీ పాఠా కృష్ణా కుష్ఠం వచా మధు ।। ౨౮౯.

కృష్ణహింగుతో కలిపి నాసికా మందు తయారు చేస్తే విఫలం కాదు. రాత్రి సమయంలో జ్యోతిష్మతి, పాఠా, కృష్ణా, కుష్ఠం, వచ, తేనె వాడాలి.

జిహ్వాస్తమ్భే చ లోపోఽయం గుड़మూత్రయుతో హితః । తిలైర్యష్ట్యా రజన్యా చ నిమ్బపత్రైశ్చ యోజితా ।। ౨౮౯.

నాలుక కఠినంగా మారినప్పుడు బెల్లం, మూత్రంతో కలిపిన ఈ మిశ్రమం మంచిది. నువ్వులు, యష్టిమధుకం, పసుపు, వేప ఆకులతో కలిపి వాడాలి.