అగ్నిపురాణమ్

తత్ర త్రికో యథా తిష్ఠేదుద్గ్రీవోశ్వః సమాననః । ధరాయాం పశ్చిమౌ పాదౌ అన్తరీశే యదాశ్రయౌ ।। ౨౮౮.

అక్కడ త్రిభుజం లాగా నిలబడగా, మెడ పైకి లేచి, ముఖం సమంగా ఉండగా, వెనుక పాదాలు నేలపై, లోపలివి ఆధారంగా ఉన్నప్పుడు.

తదా సన్ధారణం కుర్య్యాద్గాఠవాహఞ్చ ముష్టినా । సహసైవం సమాకృష్టో యస్తురఙ్గో న తిష్ఠతి ।। ౨౮౮.

అప్పుడు స్థితిని నిలబెట్టాలి, బలమైన గుర్రాన్ని ముట్టుతో గట్టిగా పట్టుకోవాలి. అలా ఒక్కసారిగా లాగితే, గుర్రం నిలబడకపోతే.

శరీరం విక్షిపన్తఞ్చ సాధయేన్మణ్డలభ్రమైః । క్షిపేత్ స్కన్ధఞ్చ యో వాహం స చ స్థాప్యో హి వల్గయా ।। ౨౮౮.

శరీరాన్ని ఊపే గుర్రాన్ని వలయంగా తిప్పుతూ శిక్షించాలి; భుజాన్ని ఎత్తితే, పట్టీలతో స్థిరంగా ఉంచాలి.

గోమయం లవణం మూత్రం క్కథితం మృత్సమన్వితమ్ । అఙ్గలేపో మక్షికాదిదంశశ్రమవినాశనః ।। ౨౮౮.

ఆవు పేడ, ఉప్పు, మూత్రం, మట్టి ఇవన్నీ కలిపి తయారుచేసిన లేపనం శరీరానికి రాయితే ఈగలు మొదలైనవి కుట్టినప్పుడు కలిగే అలసటను పోగొడుతుంది.

మధ్యే భద్రాదిజాతీనాం మణ్డో దేయో హి సాదినా । దర్శనం భోతతీక్షస్య నిరుత్సాహః క్షుధా హయః ।। ౨౮౮.

భద్రా మొదలైన జాతుల గుర్రాలలో మధ్యలో ఉండగా, ఆహారంతో పాటు మాంజం ఇవ్వాలి. ఆకలి ఉండి ఉత్సాహం లేని గుర్రం అలానే కనిపిస్తుంది.

యథా వశ్యస్తథా శిక్షా వినశ్యన్త్యతివాహితాః । అవాహితా న సిధ్యన్తి తుఙ్గవక్త్రాంశ్చ వాహయేత్ ।। ౨౮౮.

గుర్రాన్ని దాని స్వభావానికి తగినట్టు శిక్షణ ఇవ్వాలి. అతిగా నడిపితే నాశనం అవుతుంది, అసలు నడిపించకపోతే ఫలితం ఉండదు. ఎత్తుగా నోరు ఉన్న గుర్రాలను నడిపించాలి.

సమ్పీడ్య జానుయుగ్మేన స్థిరముష్టిస్తురఙ్గమం । గోమూత్రాకుటిలా వేణఈ పద్మమణ్డలమాలికా ।। ౨౮౮.

రెండు మోకాలితో బలంగా నొక్కి, గట్టి ముద్దితో గుర్రాన్ని అదుపులో పెట్టాలి. ఆవు మూత్రం, వంకర తాడు, పద్మాకార మాల కూడా ఉపయోగపడతాయి.

సంక్షిప్తఞ్చైవ విక్షిప్తం కుఞ్చితఞ్చ యథాచితమ్ ।। ౨౮౮.

కుదించటం, చాపటం, వంచటం, కావలసినట్టు అమర్చటం ఇవన్నీ చేయవచ్చు.

వల్గితావల్గితౌ చైవ షోఢా చేత్థముదాహృతమ్ । విథీధనుఃశతం యావదశీతిర్న్నవతిస్తథా ।। ౨౮౮.

ఎగరటం, తిరిగి ఎగరటం ఇలా ఆరు విధాలుగా చెప్పబడింది. వీధిలో వంద విల్లు, ఎనభై, తొంభై విల్లు దూరం వరకు ఇవి చేయవచ్చు.

భద్రః సుసాధ్యో వాజీ స్యాన్మన్దో దణ్డైకమానసః । మృగజఙ్ఘో మృగో వాజీ సఙ్కీర్ణస్తత్సమన్వయాత్ ।। ౨౮౮.

భద్రా గుర్రం సులభంగా శిక్షణ పొందుతుంది. మందమైనది ఏకాగ్రంగా ఉంటుంది. మృగపాదాలున్నది మృగవాజి, కలిసిన లక్షణాలున్నది సంకీర్ణం.

శర్క్కరామధులాజాదః సుగన్ధోఽస్వ శుచిర్ద్విజః । తేజస్వీ క్షత్రియశ్చాశ్వో వినీతో బుద్ధిమాంశ్చ యః ।। ౨౮౮.

పంచదార, తేనె, యవలు కలిపి పుట్టిన గుర్రం సువాసనతో, శుభ్రముగా, బ్రాహ్మణ వర్గానికి చెందింది. తేజస్సుతో ఉన్నది క్షత్రియ వర్గానికి, వినయంగా, తెలివిగా ఉంటుంది.

శూద్రోఽశుచిశ్చలో మన్దో విరూపో విమతిః ఖలః । వల్గయా ధార్య్యమాణోఽశ్వో లాలకం యశ్చ దర్శయేత్ ।। ౨౮౮.

శూద్ర గుర్రం అపవిత్రంగా, చంచలంగా, మందంగా, వికారంగా, మూర్ఖంగా, దుర్మార్గంగా ఉంటుంది. వాల్గాను పట్టుకుంటే నోటిలో నురుగు కనిపిస్తుంది.

ధారాసు యోజనీయోఽసౌ ప్రగ్రహగ్రహమోక్షణైః । అశ్వాదిలక్షణం వక్ష్యే శాలిహోత్రో యథావదత్ ।। ౨౮౮.

దీనిని పట్టీ, విడిపెట్టే పరికరాలతో జోడించాలి. గుర్రాల లక్షణాలు శాలిహోత్రుడు చెప్పినట్టు వివరంగా చెబుతాను.

శాలిహోత్ర ఉవాచ అశ్వానాం లక్షణం వక్ష్యే చికిత్సాఞ్చైవ సుశ్రుత్ । హీనదన్తో విదన్తశ్చ కరాలీ కృష్ణతాలుకః ।। ౨౮౯.

శాలిహోత్రుడు ఇలా అన్నాడు: గుర్రాల లక్షణాలు, చికిత్సలు చెబుతాను. పండితుడా! పళ్లలో లోపం ఉన్నది, పెద్దపళ్ళు ఉన్నది, భయంకరమైనది, నల్ల నరమున్నది.

కృష్ణజిహ్వశ్చ యమజో జాతముష్కశ్చ యస్తథా । ద్విశఫశ్చ తథా శ్రృఙ్గీ త్రివర్ణో వ్యాఘ్రవర్ణకః ।। ౨౮౯.

నల్ల నాలుక ఉన్నది, యముని వంశానికి చెందినది, వృషణాలు దిగిపోయినది, రెండు పాదాలు విడిపోయినవి, కొమ్ములు ఉన్నవి, మూడు రంగులు కలిగినవి, పులి రంగు ఉన్నవి.

శరవర్ణో భస్మవర్ణో జాతవర్ణశ్చ కాకుదీ । శ్విత్రీ చ కాకసాదీ చ ఖరసారస్తథైవ చ ।। ౨౮౯.

బాణం రంగు ఉన్నది, బూడిద రంగు ఉన్నది, పుట్టుకతో వచ్చిన రంగు ఉన్నది, కొమ్ము ఉన్నది, పండు వ్యాధి ఉన్నది, కాకి తల ఉన్నది, గట్టిగా ఉన్న శరీరం కలిగినది.

వానరాక్షః కృష్ణశటః కృష్ణగుహ్యస్తథైవ చ । కృష్ణప్రోథశ్చ యశ్చ తిత్తిరిసన్నిభః ।। ౨౮౯.

కొంగు ముఖం ఉన్నది, నల్ల వెంట్రుకలు ఉన్నది, నల్ల రహస్యాంగం ఉన్నది, నల్ల కంటి క్రింది భాగం ఉన్నది, టిట్టిరి పక్షిని లాంటి రూపం ఉన్నది.

విషమః శ్వేతపాదశ్చ ధ్రువావర్త్తవివర్జితః । అశుభావర్త్తసంయుక్తో వర్జనీయస్తురఙ్గమః ।। ౨౮౯.

సమానంగా లేని, తెలుపు కాళ్లు ఉన్న, స్థిరమైన తిరుగుడు లేని, అశుభమైన తిరుగుడు ఉన్న గుర్రాన్ని దూరంగా ఉంచాలి.

రన్ధ్రోపరన్ధ్రయోర్ద్వౌ ద్వౌ ద్వౌ ద్వౌ మస్తకవక్షసోః । ప్రయాణో చ లలాటే చ కణ్ఠావర్త్తాః శుభా దశ ।। ౨౮౯.

రెండు రెండు చొప్పున ముక్కు రంధ్రాలలో, తలపై, ఛాతీపై తిరుగుడు ఉంటే, నుదిటిపై, మెడపై తిరుగుడు ఉంటే, మొత్తం పది శుభమైన తిరుగుడులు అవుతాయి.

సృక్కణ్యాఞ్చ లలాటే చ కర్ణమూలే నిగాలకే । బాహుమూలే గలే శ్రేష్ఠా ఆవర్త్తాస్త్వశుభాః పరే ।। ౨౮౯.

కడుపు పక్కల, నుదిటిపై, చెవి మూలంలో, భుజాల దగ్గర, మెడపై తిరుగుడు ఉత్తమమైనవి. మిగతా తిరుగుడు అశుభమైనవి.

శుకేన్ద్రగోపచన్ద్రాభా యే చ వాయససన్నిభాః । సువర్ణవర్ణాః స్నిగ్ధాశ్చ ప్రశస్యాస్తు సదైవ హి ।। ౨౮౯.

చంద్రుడు, ఇంద్రగోపం, చంద్రబింబం వంటి రంగు ఉన్నవి, కాకి లాంటి రంగు ఉన్నవి, బంగారు రంగు, మెరుస్తూ కనిపించే గుర్రాలు ఎప్పుడూ ప్రశంసించబడతాయి.

దీర్ఘగ్రీవాక్షికూటాశ్చ హ్రస్వకర్ణాశ్చ శోభనాః । రాజ్ఞాన్తురఙ్గమా యత్ర విజయం వర్జయేత్తతః ।। ౨౮౯.

ఎక్కడ గుర్రాలు పొడవైన మెడలు, పెద్ద కళ్ల కూటాలు, అందమైన కాని చిన్న చెవులు కలిగి ఉంటాయో, అటువంటి చోట రాజు తన గుర్రాల దళాన్ని పంపకూడదు. అక్కడ విజయం దక్కదు.

పాలితస్తు హయో దన్తో శుభదో దుఃఖదోఽన్యథా । క్షియః పుత్రాస్తు గన్ధర్వ్వా వాజినో రత్నముత్తమమ్ ।। ౨౮౯.

బాగా శిక్షణ పొందిన, వినయంగా ఉండే గుర్రం శుభాన్ని ఇస్తుంది. అలాంటి లక్షణం లేకపోతే బాధలు కలుగుతాయి. కుమారులు గంధర్వులవంటి వారు, గుర్రాలు అత్యుత్తమ ధనం.

అశ్వమేధే తు తురగః పవిత్రత్వాత్తు హూయతే । వృషో నిమ్బవృహత్యౌ చ గుడూచీ చ సమాక్షికా ।। ౨౮౯.

అశ్వమేధయాగంలో గుర్రాన్ని పవిత్రత కోసం బలి ఇస్తారు. దానితో పాటు ఎద్దు, నిమ్మ, వృహతీ, గుడూచీ, తేనె కూడా సమర్పిస్తారు.

సింహా గన్ధకరీ పిణ్డీ స్వేదశ్చ శిరసస్తథా । హిఙ్గు పుష్కరమూలఞ్చ నాగరం సామ్లవేతసం ।। ౨౮౯.

సింహం, గంధకరీ, పిండీ, తల నుండి వచ్చిన చెమట, హింగు, పుష్కరమూలం, ఉప్పు వెటసంతో కలిపిన శుంఠి కూడా చేర్చాలి.

పిప్పలీసైన్ధవయుతం శూలఘ్నం చోష్ణవారిణా । నాగరాతివిషా ముస్తా సానన్తా విల్వమాలికా ।। ౨౮౯.

పిప్పలి, సైంధవ లవణం కలిపి, శూలానికి మందుగా వేడి నీటితో ఇవ్వాలి. శుంఠి, అతివిష, ముస్తా, సానంత, బిల్వం, మాలికా కూడా వాడాలి.

క్కాథమేషాం పివేద్వాజీ సర్వ్వాతీసారనాశనమ్ । ప్రియఙ్గుసారివాభ్యాఞ్చ యుక్తమాజం శ్రృతం పయః ।। ౨౮౯.

ఇవి గుర్రానికి ఎలా ఇవ్వాలి? ఇవన్నీ అన్ని రకాల విరేచనాలను పోగొడతాయి. ప్రియంగు, సారివాతో మిక్సైన మేకపాలు కలిపి ఉడికించాలి.

పర్య్యాప్తశర్కరం పీత్వా శ్రమాద్వాజీ విముచ్యతే । ద్రోణికాయాన్తు దాతవ్యా తైలవస్తిస్తురఙ్గమే ।। ౨౮౯.

తగినంత పంచదార తాగిన తర్వాత గుర్రానికి అలసట పోతుంది. గుర్రానికి తైలము, కొవ్వు డ్రోణికాలో ఇవ్వాలి.

కోష్ఠజా చ శిరా వేధ్యా తేన తస్య సుఖం భవేత్ । దాड़ిమం త్రిఫలా వ్యోషం గుड़ఞ్చ సమభావికమ్ ।। ౨౮౯.

కడుపులోని శిరను చీల్చితే ఉపశమనం కలుగుతుంది. దానితో దానిమ్మ, త్రిఫల, వ్యోష, బెల్లం సమానంగా కలిపి ఇవ్వాలి.