అగ్నిపురాణమ్

వటయిత్వాసనే గాటం మన్దమాదాయ యో బ్రజేత్ । గ్రాహ్యతే సంగ్రహాద్యత్ర తత్సంగ్రహణముచ్యతే ।। ౨౮౮.

కుర్చీలో బలంగా కూర్చుని, మెల్లగా ముందుకు పోతూ, ఎక్కడ నియంత్రణ సాధిస్తామో, అదే సమీకరణం అని అంటారు.

హత్వా పార్శ్వే ప్రహారేణ స్థానస్థో వ్యగ్రమానసమ్ । వల్గామాకృష్య పాదేన గ్రాహ్యకణ్టకపాయనమ్ ।। ౨౮౮.

పక్కన కొట్టి, స్థిరంగా నిలబడి, మనసు ఏకాగ్రతతో, పాదంతో పట్టీలను లాగి, మెడను, తలను గట్టిగా పట్టుకోవాలి.

ఉత్థితో యోఽఙిగ్నణానేన పార్ష్ణిపాదాత్తురహ్గమః । గృహ్యతే యత్ ఖలీకృత్య ఖలీకారః స చేష్యతే ।। ౨౮౮.

మడమ, పాదంతో గుర్రం పైకి లేచినప్పుడు, దాన్ని వశపరిచి, వశపరచడం అనే చర్యను చేయాలి.

గతిత్రయేపి యః పాదమాదత్తే నైవ వాఞ్ఛితః । హత్వా తు యత్ర దణ్డేన గ్రాహ్యతే గహనం హి తత్ ।। ౨౮౮.

మూడు నడకల్లో కూడా గుర్రం కావలసినట్టు పాదాన్ని ఎత్తకపోతే, దండుతో కొట్టి, లోతుగా పట్టుకోవాలి. అదే విధానం.

ఖలీకృత్య చుష్కేణ తురఙ్గో వల్గయాన్యయా । ఉచ్ఛ్వాస్య గ్రాహ్యతేఽన్యత్ర తత్స్యాదుచ్ఛ్వాసనం పునః ।। ౨౮౮.

మడమతో, మరో పట్టీతో గుర్రాన్ని వశపరిచి, వేరే చోట ఊపిరి తీసేలా చేసి, దాన్ని మళ్లీ ఊపిరి తీసే చర్య అంటారు.

స్వభావం వహిరస్యన్తం తస్యాం దిశి పదాయనం । నియోజ్య గ్రాహయేత్తత్తు ముఖవ్యావర్త్తనం మతమ్ ।। ౨౮౮.

దాని సహజమైన కదలికను బయటకు తిప్పి, ఆ దిశలో పాదాన్ని పెట్టి, దాన్ని నడిపించాలి. దీనిని నోటిని తిప్పడం అంటారు.

గ్రాహయిత్వా తతః పాదం త్రివిధాసు యథాక్రమమ్ । సాధయేత్ పఞ్చధారాసు క్రమశో మణ్డలాదిషు ।। ౨౮౮.

మూడు విధాలుగా పాదాన్ని నడిపించి, తగిన క్రమంలో, అయిదు ప్రవాహాలను, వలయం మొదలైన వాటిలో క్రమంగా సాధించాలి.

ఆజనోర్ద్ధాననం వాహం శిథిలం వాహయేత్ సుధీః । అఙ్గేషు లాఘవం యావత్తావత్తం వాహయేద్ధయం ।। ౨౮౮.

తెలివైనవాడు తొడను పైకి లేపి లేదా సడలించి, అవయవాలలో తేలికను ఎంతకాలం సాధ్యమో అంతవరకు గుర్రాన్ని నడిపించాలి.

మృదుః స్కన్ధే లఘుర్వక్త్రే శిథిలః సర్వసన్ధిషు । యదా స సాదినో వశ్యః సఙ్గృహ్ణీయాత్తదా హయం ।। ౨౮౮.

గుర్రం భుజంలో మృదువుగా, నోటిలో తేలికగా, అన్ని సంధుల్లో సడలినప్పుడు, స్వారిపై వశంగా ఉన్నప్పుడు, అప్పుడు దాన్ని పట్టుకోవాలి.

న త్యజేత్ పశ్చిమం పాదం యదా సాధుర్భవేత్తదా । తదాకృష్టిర్వ్విధాతవ్యా పాణిభ్యామిహ వల్గయా ।। ౨౮౮.

వెనుక పాదాన్ని వదలకూడదు; గుర్రం వశమైతే, అప్పుడు చేతులతో పట్టీలను లాగాలి.

తత్ర త్రికో యథా తిష్ఠేదుద్గ్రీవోశ్వః సమాననః । ధరాయాం పశ్చిమౌ పాదౌ అన్తరీశే యదాశ్రయౌ ।। ౨౮౮.

అక్కడ త్రిభుజం లాగా నిలబడగా, మెడ పైకి లేచి, ముఖం సమంగా ఉండగా, వెనుక పాదాలు నేలపై, లోపలివి ఆధారంగా ఉన్నప్పుడు.

తదా సన్ధారణం కుర్య్యాద్గాఠవాహఞ్చ ముష్టినా । సహసైవం సమాకృష్టో యస్తురఙ్గో న తిష్ఠతి ।। ౨౮౮.

అప్పుడు స్థితిని నిలబెట్టాలి, బలమైన గుర్రాన్ని ముట్టుతో గట్టిగా పట్టుకోవాలి. అలా ఒక్కసారిగా లాగితే, గుర్రం నిలబడకపోతే.

శరీరం విక్షిపన్తఞ్చ సాధయేన్మణ్డలభ్రమైః । క్షిపేత్ స్కన్ధఞ్చ యో వాహం స చ స్థాప్యో హి వల్గయా ।। ౨౮౮.

శరీరాన్ని ఊపే గుర్రాన్ని వలయంగా తిప్పుతూ శిక్షించాలి; భుజాన్ని ఎత్తితే, పట్టీలతో స్థిరంగా ఉంచాలి.

గోమయం లవణం మూత్రం క్కథితం మృత్సమన్వితమ్ । అఙ్గలేపో మక్షికాదిదంశశ్రమవినాశనః ।। ౨౮౮.

ఆవు పేడ, ఉప్పు, మూత్రం, మట్టి ఇవన్నీ కలిపి తయారుచేసిన లేపనం శరీరానికి రాయితే ఈగలు మొదలైనవి కుట్టినప్పుడు కలిగే అలసటను పోగొడుతుంది.

మధ్యే భద్రాదిజాతీనాం మణ్డో దేయో హి సాదినా । దర్శనం భోతతీక్షస్య నిరుత్సాహః క్షుధా హయః ।। ౨౮౮.

భద్రా మొదలైన జాతుల గుర్రాలలో మధ్యలో ఉండగా, ఆహారంతో పాటు మాంజం ఇవ్వాలి. ఆకలి ఉండి ఉత్సాహం లేని గుర్రం అలానే కనిపిస్తుంది.

యథా వశ్యస్తథా శిక్షా వినశ్యన్త్యతివాహితాః । అవాహితా న సిధ్యన్తి తుఙ్గవక్త్రాంశ్చ వాహయేత్ ।। ౨౮౮.

గుర్రాన్ని దాని స్వభావానికి తగినట్టు శిక్షణ ఇవ్వాలి. అతిగా నడిపితే నాశనం అవుతుంది, అసలు నడిపించకపోతే ఫలితం ఉండదు. ఎత్తుగా నోరు ఉన్న గుర్రాలను నడిపించాలి.

సమ్పీడ్య జానుయుగ్మేన స్థిరముష్టిస్తురఙ్గమం । గోమూత్రాకుటిలా వేణఈ పద్మమణ్డలమాలికా ।। ౨౮౮.

రెండు మోకాలితో బలంగా నొక్కి, గట్టి ముద్దితో గుర్రాన్ని అదుపులో పెట్టాలి. ఆవు మూత్రం, వంకర తాడు, పద్మాకార మాల కూడా ఉపయోగపడతాయి.

సంక్షిప్తఞ్చైవ విక్షిప్తం కుఞ్చితఞ్చ యథాచితమ్ ।। ౨౮౮.

కుదించటం, చాపటం, వంచటం, కావలసినట్టు అమర్చటం ఇవన్నీ చేయవచ్చు.

వల్గితావల్గితౌ చైవ షోఢా చేత్థముదాహృతమ్ । విథీధనుఃశతం యావదశీతిర్న్నవతిస్తథా ।। ౨౮౮.

ఎగరటం, తిరిగి ఎగరటం ఇలా ఆరు విధాలుగా చెప్పబడింది. వీధిలో వంద విల్లు, ఎనభై, తొంభై విల్లు దూరం వరకు ఇవి చేయవచ్చు.

భద్రః సుసాధ్యో వాజీ స్యాన్మన్దో దణ్డైకమానసః । మృగజఙ్ఘో మృగో వాజీ సఙ్కీర్ణస్తత్సమన్వయాత్ ।। ౨౮౮.

భద్రా గుర్రం సులభంగా శిక్షణ పొందుతుంది. మందమైనది ఏకాగ్రంగా ఉంటుంది. మృగపాదాలున్నది మృగవాజి, కలిసిన లక్షణాలున్నది సంకీర్ణం.

శర్క్కరామధులాజాదః సుగన్ధోఽస్వ శుచిర్ద్విజః । తేజస్వీ క్షత్రియశ్చాశ్వో వినీతో బుద్ధిమాంశ్చ యః ।। ౨౮౮.

పంచదార, తేనె, యవలు కలిపి పుట్టిన గుర్రం సువాసనతో, శుభ్రముగా, బ్రాహ్మణ వర్గానికి చెందింది. తేజస్సుతో ఉన్నది క్షత్రియ వర్గానికి, వినయంగా, తెలివిగా ఉంటుంది.

శూద్రోఽశుచిశ్చలో మన్దో విరూపో విమతిః ఖలః । వల్గయా ధార్య్యమాణోఽశ్వో లాలకం యశ్చ దర్శయేత్ ।। ౨౮౮.

శూద్ర గుర్రం అపవిత్రంగా, చంచలంగా, మందంగా, వికారంగా, మూర్ఖంగా, దుర్మార్గంగా ఉంటుంది. వాల్గాను పట్టుకుంటే నోటిలో నురుగు కనిపిస్తుంది.

ధారాసు యోజనీయోఽసౌ ప్రగ్రహగ్రహమోక్షణైః । అశ్వాదిలక్షణం వక్ష్యే శాలిహోత్రో యథావదత్ ।। ౨౮౮.

దీనిని పట్టీ, విడిపెట్టే పరికరాలతో జోడించాలి. గుర్రాల లక్షణాలు శాలిహోత్రుడు చెప్పినట్టు వివరంగా చెబుతాను.

శాలిహోత్ర ఉవాచ అశ్వానాం లక్షణం వక్ష్యే చికిత్సాఞ్చైవ సుశ్రుత్ । హీనదన్తో విదన్తశ్చ కరాలీ కృష్ణతాలుకః ।। ౨౮౯.

శాలిహోత్రుడు ఇలా అన్నాడు: గుర్రాల లక్షణాలు, చికిత్సలు చెబుతాను. పండితుడా! పళ్లలో లోపం ఉన్నది, పెద్దపళ్ళు ఉన్నది, భయంకరమైనది, నల్ల నరమున్నది.

కృష్ణజిహ్వశ్చ యమజో జాతముష్కశ్చ యస్తథా । ద్విశఫశ్చ తథా శ్రృఙ్గీ త్రివర్ణో వ్యాఘ్రవర్ణకః ।। ౨౮౯.

నల్ల నాలుక ఉన్నది, యముని వంశానికి చెందినది, వృషణాలు దిగిపోయినది, రెండు పాదాలు విడిపోయినవి, కొమ్ములు ఉన్నవి, మూడు రంగులు కలిగినవి, పులి రంగు ఉన్నవి.

శరవర్ణో భస్మవర్ణో జాతవర్ణశ్చ కాకుదీ । శ్విత్రీ చ కాకసాదీ చ ఖరసారస్తథైవ చ ।। ౨౮౯.

బాణం రంగు ఉన్నది, బూడిద రంగు ఉన్నది, పుట్టుకతో వచ్చిన రంగు ఉన్నది, కొమ్ము ఉన్నది, పండు వ్యాధి ఉన్నది, కాకి తల ఉన్నది, గట్టిగా ఉన్న శరీరం కలిగినది.

వానరాక్షః కృష్ణశటః కృష్ణగుహ్యస్తథైవ చ । కృష్ణప్రోథశ్చ యశ్చ తిత్తిరిసన్నిభః ।। ౨౮౯.

కొంగు ముఖం ఉన్నది, నల్ల వెంట్రుకలు ఉన్నది, నల్ల రహస్యాంగం ఉన్నది, నల్ల కంటి క్రింది భాగం ఉన్నది, టిట్టిరి పక్షిని లాంటి రూపం ఉన్నది.

విషమః శ్వేతపాదశ్చ ధ్రువావర్త్తవివర్జితః । అశుభావర్త్తసంయుక్తో వర్జనీయస్తురఙ్గమః ।। ౨౮౯.

సమానంగా లేని, తెలుపు కాళ్లు ఉన్న, స్థిరమైన తిరుగుడు లేని, అశుభమైన తిరుగుడు ఉన్న గుర్రాన్ని దూరంగా ఉంచాలి.

రన్ధ్రోపరన్ధ్రయోర్ద్వౌ ద్వౌ ద్వౌ ద్వౌ మస్తకవక్షసోః । ప్రయాణో చ లలాటే చ కణ్ఠావర్త్తాః శుభా దశ ।। ౨౮౯.

రెండు రెండు చొప్పున ముక్కు రంధ్రాలలో, తలపై, ఛాతీపై తిరుగుడు ఉంటే, నుదిటిపై, మెడపై తిరుగుడు ఉంటే, మొత్తం పది శుభమైన తిరుగుడులు అవుతాయి.