గుణానేకో విజానాతి వేత్తి దోషాంస్తథాఽపరః । ధన్యో ధీమాన్ హయం వేత్తి నోభయం వేత్తి మన్దధీః ।। ౨౮౮.
కొంతమంది గుర్రాల్లో ఉన్న మంచితనాలను తెలుసుకుంటారు, మరికొందరు లోపాలను గుర్తిస్తారు. తెలివైన, అదృష్టవంతుడు గుర్రాన్ని పూర్తిగా తెలుసుకుంటాడు. మూర్ఖుడు మాత్రం రెండింటినీ తెలియదు.
అకర్మ్మజ్ఞోఽనుపాయజ్ఞో వేగాసక్తోఽతికోపనః । ఘనదణ్డరతిచ్ఛిద్రే యః సమోపి న వ్శస్యతే ।। ౨౮౮.
పనులు తెలియని, మార్గాలు తెలియని, వేగానికి మక్కువైన, ఎక్కువ కోపపడే, గట్టిగా శిక్షించడంలో ఆనందించే వాడు — అతను సమానమైనా, ప్రశంసించదగినవాడు కాదు.
ఉపాయజ్ఞోఽథ చిత్తజ్ఞో విశుద్ధో దోపనాశనః । గుణార్జ్జనపరో నిత్యం సర్వ్వకర్మ్మవిశారదః ।। ౨౮౮.
మార్గాలు తెలిసినవాడు, మనసు అర్థం చేసుకునేవాడు, పరిశుద్ధుడు, లోపాలను తొలగించేవాడు, ఎప్పుడూ మంచితనాన్ని సంపాదించడంలో నిమగ్నుడవాడు, అన్ని పనుల్లో నైపుణ్యం కలవాడు —
ప్రగ్రహేణ గృహీత్వాఽథ చిత్తజ్ఞో విశుద్ధో దోషనాశనః । గుణార్జ్జనపరో నిత్యం సర్వ్వకర్మ్మవిశారదః ।। ౨౮౮.
గుర్రాన్ని అదుపులో పెట్టి, దాని మనసు అర్థం చేసుకుని, పరిశుద్ధుడై, లోపాలను తొలగించి, ఎప్పుడూ మంచితనాన్ని సంపాదించడంలో నిమగ్నుడై, అన్ని పనుల్లో నైపుణ్యం కలవాడు —
ఆరుహ్య సహసా నైవ తాड़నీయో హయోత్తమః । తాड़నాద్ భయమాప్నోతి భయాన్మోహశ్చ జాయతే ।। ౨౮౮.
ఉత్తమమైన గుర్రాన్ని అకస్మాత్తుగా ఎక్కించకూడదు. అలా ఎక్కిస్తే భయం కలుగుతుంది, ఆ భయంతో మోహం పుడుతుంది.
ప్రాతః సాదీ ప్లుతేనైవ వల్గాముద్ధృత్య చాలయేత్ । మన్దం మన్దం వినా నాలం ధృతవల్గో దినాన్తరే ।। ౨౮౮.
ఉదయాన్నే గుర్రాన్ని దూకేలా చేసి, పగ్గాన్ని పైకి ఎత్తి కదిలించాలి. ఇంకొక రోజు, పగ్గాన్ని బలంగా పట్టుకుని, నెమ్మదిగా కదిలించాలి. ఎప్పుడూ పగ్గం లేకుండా కదిలించకూడదు.
ప్రోక్తమాశ్వసనం సామభేదోఽశ్వేన నియోజ్యతే । కషాదితాड़నం దణ్డో దానం కాలసహిష్ణుతా ।। ౨౮౮.
గుర్రాన్ని శిక్షణ ఇవ్వడంలో ఉపాయాలు: సాంత్వన, చీల్చడం, కొరడా ఉపయోగించడం, శిక్ష, బహుమతి, కాలాన్ని సహించడమని వివరించబడింది.
పూర్వ్వపూర్వ్వవిశుద్ధౌ తు విదధ్యాదుత్తరోత్తరమ్ । జిహ్వాతలే వినాయోగం విదధ్యాద్వాహనే హయే ।। ౨౮౮.
ప్రతి purification తర్వాత తరువాతదాన్ని చేయాలి. నాలుక ఉపయోగించకపోతే, ఆ విధానాన్ని గుర్రం శిక్షణలో ఉపయోగించాలి.
గుణేతరశతాం వల్గాం సృక్కణ్యా సహ గాహయేత్ । విస్మార్య్య వాహనం కుర్య్యాచ్ఛిథిలానాం శనైః శనైః ।। ౨౮౮.
పగ్గం, కడవతో కలిపి, గుర్రాన్ని వందసార్లు వలయంగా తిప్పాలి. అలసత్వంగా ఉన్నవాటికి శిక్షణను నెమ్మదిగా, మెల్లగా ఇవ్వాలి.
హయం జిహ్వాఙ్గమాహీనే జిహ్వాగ్రన్థిం విమోచయేత్ । గాటతాం మోచయేత్తావద్యావత్ స్తోభం న ముఞ్చతి ।। ౨౮౮.
గుర్రానికి నాలుక కదలిక లేకపోతే, నాలుక చివర ఉన్న ముడిని వదిలించాలి. అది ఇక నిరోధించకపోయే వరకు గట్టితనాన్ని తగ్గించాలి.
కుర్య్యాచ్ఛ్రతమురస్త్రాణమవిలాలఞ్చ ముఞ్చతి । ఊద్ర్ధ్వాననః స్వభావాద్యస్తస్యోరస్త్రాణమశ్లథమ్ ।। ౨౮౮.
గుర్రానికి ఛాతీ పట్టీ వేయాలి. అది విడిపోతే, ఇక వేయకూడదు. సహజంగా తల పైకి ఎత్తే గుర్రానికి ఛాతీ పట్టీ సరిగ్గా సరిపోదు.
విధాయ వాహయేద్దుష్ట్యా లీలయా సాదిసత్తమః । తస్య సవ్యేన పూర్వేణ సంయుక్తం సవ్యవల్గయా ।। ౨౮౮.
అన్నీ సరిచేసిన తర్వాత, ఉత్తమంగా శిక్షణ పొందిన గుర్రాన్ని నైపుణ్యంతో నడిపించాలి. దాని ఎడమ పగ్గాన్ని ముందువైపుతో కలిపి, ఎడమ పగ్గంతో నడిపించాలి.
యః కుర్య్యాత్పశ్చిమం పాదం గృహీతస్తేన దక్షిణః । క్రమేణానేన యో సేవాం కురుతే వామవల్గయా ।। ౨౮౮.
ఎవడు వెనుక కాలు పట్టుకుంటాడో, అతని చేతిలో కుడికాలు ఉంటుంది. ఈ క్రమంలో, ఎడమ పగ్గంతో సేవ చేయాలి.
పాదౌ తేనాపి పాదః స్యాద్గృహీతో వామ ఏవ హి । అగ్నే చేచ్చరణే త్యక్తే జాయతే సుదృఢాసనం ।। ౨౮౮.
ఆ విధానంతో కాలు పట్టుకోవచ్చు, అది ఎప్పుడూ ఎడమ కాలే. కాలును వదిలిపెడితే, బలమైన కూర్చోవడం కలుగుతుంది.
యౌ హృతౌ దుష్కరే చైవ మోటకే నాటకాయనం । సవ్యహీనం ఖలీకారో హననే గుణనే తథా ।। ౨౮౮.
ఎవరిని అదుపు చేయడం కష్టం, లేదా కడవ ఆటలో, ప్రదర్శనలో ఉన్నవారు, ఎడమ పగ్గం లేకపోతే, కొట్టడంలోనూ, లెక్కించడంలోనూ అశాంతిగా మారతారు.
స్వబావం హి తురఙ్గస్య ముఖవ్యావర్త్తనం పునః । న చైవేత్థం తురఙ్గాణాం పాదగ్రహణహేతవః ।। ౨౮౮.
గుర్రానికి సహజంగా నోటిని తిప్పడం ఉంటుంది. కానీ, గుర్రాల కాలును పట్టుకోవడానికి కారణాలు అలా ఉండవు.
విశ్వస్తం హయమాలోక్య గాढ़మాపీడ్య చాసనం । రోకయిత్వా ముఖే పాదం గ్రాహ్యతో లోకనం హితం ।। ౨౮౮.
ఆశ్రయంతో గుర్రాన్ని చూచి, కుదిరినట్టు కుర్చీపై బలంగా కూర్చొని, నోటిని పాదంతో నియంత్రించి, దాని నడిపించేందుకు పట్టీలను గట్టిగా పట్టుకోవాలి.
గాढ़మాపీడ్య రాగాభ్యాం వల్గామాకృష్య గృహ్యతే । తద్వన్ధనాద్ యుగ్మపాదం తద్వద్వక్కనముచ్యతే ।। ౨౮౮.
తొడలతో బలంగా ఒత్తి, ప్రేమతో పట్టీలను లాగితే గుర్రాన్ని అదుపులోకి తేవచ్చు. అలా కట్టినప్పుడు రెండు పాదాలూ, అలాగే నోటిని కూడా మనకు అనుకూలంగా నియంత్రించవచ్చు.
సంయోజ్య వల్గయా పాదాన్ వల్గామామోచ్య వాఞ్ఛితమ్ । వాహ్యపార్ష్ణిప్రయోగాత్తు యత్ర తత్తాड़నం మతమ్ ।। ౨౮౮.
పట్టీలతో పాదాలను కలిపి, అవసరమైనప్పుడు విడిచిపెట్టి, బయట మడమను ఉపయోగించి ఎక్కడ అవసరమైతే అక్కడ దారిమార్చడం ఇదే పద్ధతి అని భావించాలి.
ప్రలయావిప్లవే జ్ఞాత్వా క్రమేణానేన బుద్ధిమాన్ । మోటనేన చతుర్థేన విధిరేష విధీయతే ।। ౨౮౮.
వినాశం, కలకలం తెలిసినవాడు, ఈ క్రమాన్ని అనుసరించాలి. నాలుగవ పద్ధతితో ఈ విధానం స్థిరంగా అమలవుతుంది.
నాధత్తేఽధశ్చ యః పాదం యోఽస్వో లఘుని మణ్డలే । మోటనోద్వక్కనాభ్యాన్తు గ్రాహయేత్ పాదమీశితం ।। ౨౮౮.
ఎవరైనా కిందకు పాదాన్ని పెట్టకుండా, whose గుర్రం తేలికగా నడుస్తుందో, వంకర తిప్పడం, నోటిని నియంత్రించడం ద్వారా కావలసినట్టు పాదాన్ని నడిపించాలి.
వటయిత్వాసనే గాటం మన్దమాదాయ యో బ్రజేత్ । గ్రాహ్యతే సంగ్రహాద్యత్ర తత్సంగ్రహణముచ్యతే ।। ౨౮౮.
కుర్చీలో బలంగా కూర్చుని, మెల్లగా ముందుకు పోతూ, ఎక్కడ నియంత్రణ సాధిస్తామో, అదే సమీకరణం అని అంటారు.
హత్వా పార్శ్వే ప్రహారేణ స్థానస్థో వ్యగ్రమానసమ్ । వల్గామాకృష్య పాదేన గ్రాహ్యకణ్టకపాయనమ్ ।। ౨౮౮.
పక్కన కొట్టి, స్థిరంగా నిలబడి, మనసు ఏకాగ్రతతో, పాదంతో పట్టీలను లాగి, మెడను, తలను గట్టిగా పట్టుకోవాలి.
ఉత్థితో యోఽఙిగ్నణానేన పార్ష్ణిపాదాత్తురహ్గమః । గృహ్యతే యత్ ఖలీకృత్య ఖలీకారః స చేష్యతే ।। ౨౮౮.
మడమ, పాదంతో గుర్రం పైకి లేచినప్పుడు, దాన్ని వశపరిచి, వశపరచడం అనే చర్యను చేయాలి.
గతిత్రయేపి యః పాదమాదత్తే నైవ వాఞ్ఛితః । హత్వా తు యత్ర దణ్డేన గ్రాహ్యతే గహనం హి తత్ ।। ౨౮౮.
మూడు నడకల్లో కూడా గుర్రం కావలసినట్టు పాదాన్ని ఎత్తకపోతే, దండుతో కొట్టి, లోతుగా పట్టుకోవాలి. అదే విధానం.
ఖలీకృత్య చుష్కేణ తురఙ్గో వల్గయాన్యయా । ఉచ్ఛ్వాస్య గ్రాహ్యతేఽన్యత్ర తత్స్యాదుచ్ఛ్వాసనం పునః ।। ౨౮౮.
మడమతో, మరో పట్టీతో గుర్రాన్ని వశపరిచి, వేరే చోట ఊపిరి తీసేలా చేసి, దాన్ని మళ్లీ ఊపిరి తీసే చర్య అంటారు.
స్వభావం వహిరస్యన్తం తస్యాం దిశి పదాయనం । నియోజ్య గ్రాహయేత్తత్తు ముఖవ్యావర్త్తనం మతమ్ ।। ౨౮౮.
దాని సహజమైన కదలికను బయటకు తిప్పి, ఆ దిశలో పాదాన్ని పెట్టి, దాన్ని నడిపించాలి. దీనిని నోటిని తిప్పడం అంటారు.
గ్రాహయిత్వా తతః పాదం త్రివిధాసు యథాక్రమమ్ । సాధయేత్ పఞ్చధారాసు క్రమశో మణ్డలాదిషు ।। ౨౮౮.
మూడు విధాలుగా పాదాన్ని నడిపించి, తగిన క్రమంలో, అయిదు ప్రవాహాలను, వలయం మొదలైన వాటిలో క్రమంగా సాధించాలి.
ఆజనోర్ద్ధాననం వాహం శిథిలం వాహయేత్ సుధీః । అఙ్గేషు లాఘవం యావత్తావత్తం వాహయేద్ధయం ।। ౨౮౮.
తెలివైనవాడు తొడను పైకి లేపి లేదా సడలించి, అవయవాలలో తేలికను ఎంతకాలం సాధ్యమో అంతవరకు గుర్రాన్ని నడిపించాలి.
మృదుః స్కన్ధే లఘుర్వక్త్రే శిథిలః సర్వసన్ధిషు । యదా స సాదినో వశ్యః సఙ్గృహ్ణీయాత్తదా హయం ।। ౨౮౮.
గుర్రం భుజంలో మృదువుగా, నోటిలో తేలికగా, అన్ని సంధుల్లో సడలినప్పుడు, స్వారిపై వశంగా ఉన్నప్పుడు, అప్పుడు దాన్ని పట్టుకోవాలి.