అగ్నిపురాణమ్

మదక్షీణస్య నాగస్య పయఃపానం ప్రశస్యతే । దీపనీయైస్తథా ద్రవ్యైః శ్రృతో మాంసరసః శుభః ।। ౨౮౭.

మద్యం వల్ల బలహీనమైన ఏనుగుకు పాలు తాగించడం మంచిది. అలాగే జీర్ణశక్తిని పెంచే పదార్థాలతో మరిగించిన మాంసరసం కూడా శ్రేయస్కరం.

కటుమత్స్యవిड़ఙ్గాని క్షారః కోషాతకీ పయః । హరిద్రాచేతి ధూపోయం కుఞ్జరస్య జయావహః ।। ౨౮౭.

తీవ్రమైన చేపలు, విరంగ, క్షార పదార్థాలు, కోషాతకి, పాలు, పసుపు—ఇవి కలిపి ధూపం వేస్తే ఏనుగుకు విజయాన్ని ఇస్తుంది.

పిప్పలీతణ్డులాస్తైలం మాధ్వీకం మాక్షఇకమ్ తథా । నేత్రయోః పరిషేకోయం దీపనీయః ప్రశస్యతే ।। ౨౮౭.

పిప్పలి, బియ్యం నూనె, మధుపానము, తేనె—ఇవి కలిపి కళ్లకు పారడిస్తే కళ్ళు ఉల్లాసంగా మారతాయి.

పురీషఞ్జతనేత్రస్తు తథా పారావతస్య చ । క్షీరవృక్షకరీషాశ్చ ప్రసన్నాయేష్టమఞ్జనం ।। ౨౮౭.

పావురం, పావురికా విసర్జన, అలాగే పాలు ఇచ్చే చెట్ల విసర్జన—ఇవి కళ్ళకు ఉత్తమమైన అంజనం అని భావిస్తారు.

అనేనాఞ్జినేత్రస్తు కరోతి కదనం రణే । ఉత్‌పలాని చ నీలాని సుస్తన్తగరమేవ చ ।। ౨౮౭.

ఈ అంజనం వేస్తే కళ్ళు యుద్ధంలో ఉగ్రంగా మారతాయి. అలాగే నీలం ఉత్పలాలు, బాగా వడిపిన దారం కూడా ఉపయోగిస్తారు.

తణ్డులోదకపిష్టాని నేత్రనిర్వాపనం పరమ్ । నఖవృద్ధౌ నఖచ్ఛేదస్తైలసేకశ్చ మాస్యపి ।। ౨౮౭.

బియ్యం పిండి నీళ్లలో కలిపితే కళ్లకు చల్లదనం కలుగుతుంది. నఖాలు పెరగడానికి ప్రతి నెలా నఖాలు కత్తిరించి నూనె రాయడం మంచిది.

శయ్యాస్థానం భవేచ్చాస్య కరీషైః పాంశుభిస్తథా । శరన్నిదాఘయోః సేకః సర్పిషా చ తథేష్యతే ।। ౨౮౭.

ఏనుగు పడుకునే చోటు విసర్జన, మట్టి కలిపి తయారు చేయాలి. శరదృతువు, వేసవిలో నెయ్యి చల్లి చల్లార్చడం కూడా అవసరం.

ధన్వన్తరిరువాచ అశ్వవాహనసారఞ్చ వక్ష్యే చాశ్వచికిత్సనమ్ । వాజినాం సంగ్రహః కార్యో ధర్మ్మకర్మార్థసిద్ధయే ।। ౨౮౮.

ధన్వంతరి ఇలా అన్నాడు: ఇప్పుడు నేను గుర్రాల నిర్వహణ, చికిత్స యొక్క సారాన్ని వివరించబోతున్నాను. ధర్మం, కర్మ, సంపద సిద్ధికి గుర్రాలను పోషించాలి.

అశ్వినీ శ్రవణం హస్తం ఉత్తరాత్రితయన్తథా । నక్షత్రాణి ప్రశస్తాని హయానామాదివాహనే ।। ౨౮౮.

అశ్విని, శ్రవణం, హస్తం, ఉత్తర, తృతయ అనే నక్షత్రాలు గుర్రాలపై మొదటి సారి ఎక్కడానికి శుభకరమైనవి.

హేమన్తః శిశిరశ్చైవ వసన్తశ్చాశ్వావాహనే । గ్రీష్మే శరది వర్షాసు నిషిద్ధం బాహనం హయే ।। ౨౮౮.

హేమంతం, శిశిరం, వసంతం కాలాల్లో గుర్రాన్ని యుక్తం చేయవచ్చు. కానీ గ్రీష్మం, శరద్, వర్షాకాలాల్లో గుర్రంపై ఎక్కడం నిషిద్ధం.

తీబ్రైర్న్న చ పరైర్ద్దణ్డైరదేశే న చ తాడయేత్ । కీలాస్థిసంకులే చైవ విషమే కణ్టకాన్వితే ।। ౨౮౮.

తీవ్రంగా లేదా అధికంగా కొట్టకూడదు. అనుచితమైన చోట కూడా కొట్టరాదు. మేకలు, ఎముకలు ఎక్కువగా ఉన్న చోట, గడ్డికట్టిన, ముల్లు ఉన్న ప్రాంతాల్లో కూడా కొట్టకూడదు.

వాలుకాపఙ్కసంచ్ఛన్నే గర్త్తాగర్త్తప్రదూషితే । అచిత్తజ్ఞో వినోపాయైర్వాహనం కురుతే తు యః ।। ౨౮౮.

మట్టికాని, మట్టితో, ఇసుకతో నిండిన చోట, గుంతలు, లోతులు ఉన్న దారిలో జాగ్రత్త లేకుండా, సరైన పద్ధతులు పాటించకుండా ఎవరైనా గుర్రాన్ని నడిపితే, వారు జ్ఞానం లేనివారు.

స వాహ్యతే హయేనైవ పృష్ఠస్థః కటికాం వినా । ఛన్దం విజ్ఞాపయేత్ కోపి సుకృతీ ధీమతాం వరః ।। ౨౮౮.

కట్టివేయని గుర్రంపై, నేరుగా దాని వెనుక భాగంలో కూర్చుని ప్రయాణించేవాడు, ముందు గుర్రానికి తన ఉద్దేశాన్ని తెలియజేయాలి. మంచి బుద్ధి ఉన్నవాడు, ధర్మవంతుడు అలా చేస్తాడు.

అబ్యాసాదబియోగాచ్చ వినాశాస్త్రం స్వవాహకః । స్నాతస్య ప్రాఙ్ముఖస్యాథ దేవాన్ వపుషి యోజయేత్ ।। ౨౮౮.

అభ్యాసం లేకపోవడం వల్ల లేదా విడిపోవడం వల్ల గుర్రం తన శిక్షణను మర్చిపోతుంది. స్నానం చేసి, తూర్పు దిశగా నిలబడి, ఆ గుర్రాన్ని దేవతలకు అర్పించాలి.

ప్రణవాదినమోన్తేన స్వవీజేన యథాక్రమమ్ । బ్రహ్మా చిత్తే వలే విష్ణుర్వైనతేయః పరాక్రమే ।। ౨౮౮.

ప్రణవ మంత్రాన్ని చివర్లో ఉచ్చరించి, తాను తెలిసిన మంత్రాన్ని క్రమంగా జపించాలి. మనస్సులో బ్రహ్మ, బలంలో విష్ణువు, పరాక్రమంలో గరుడుడు ఉండేలా భావించాలి.

పార్శ్వే రుద్రా గురుర్బుద్ధౌ విశ్వేదేవాశ్చ మర్మసు । దృగావర్త్తే దృశీన్ద్వర్కౌ కర్ణయోరశ్వినౌ తథా ।। ౨౮౮.

పక్కలలో రుద్రులు, బుద్ధిలో గురువు, మర్మాల్లో విశ్వదేవతలు, కళ్లలో చంద్రుడు, సూర్యుడు, చెవుల్లో అశ్వినీదేవతలు ఉండేలా భావించాలి.

జఠరేఽగ్నిః స్వధా స్వేదే వాగ్జిహ్వాయాం జవేఽనిలః । పృష్ఠతో నాకపృష్ఠస్తు ఖురాగ్రే సర్వపర్వతా ।। ౨౮౮.

జఠరంలో అగ్ని, చెమటలో స్వధా, నాలుకలో వాక్కు, వేగంలో వాయువు, వెనుక భాగంలో ఆకాశపు పైభాగం, కాళ్ల గోళ్ల చివరలో అన్ని పర్వతాలు ఉండేలా భావించాలి.

తారాశ్చ రోమకూపేషు హృది చాన్ద్రమసీ కలా । తేజస్యగ్నీరతిః శ్రోణ్యాం లలాటే చ జగత్పతిః ।। ౨౮౮.

చర్మ రోమకూపాల్లో నక్షత్రాలు, హృదయంలో చంద్రకాంతి, నడుములో అగ్ని ఆనందం, నుదుటిపై జగత్పతి ఉండేలా భావించాలి.

గ్రహాశ్చ హేషితే చైవ తథైవోరసి వాసుకిః । ఉపోషితోఽర్చ్చయేత్ సాదీ హయం దక్షశ్రుతౌ జపేత్ ।। ౨౮౮.

హెచ్చినప్పుడు గ్రహాలు, ఛాతీలో వాసుకి ఉండేలా భావించాలి. ఉపవాసం చేసిన తర్వాత గుర్రాన్ని పూజించి, దక్ష మంత్రాన్ని దాని చెవిలో జపించాలి.

హయ గన్ధర్వరాజస్త్వం శ్రృణుష్వ వచనం మమ । గన్ధర్వకులకజాతస్త్వం మాభూస్త్వం కులదూషకః ।। ౨౮౮.

ఓ గుర్రా! నీవు గంధర్వ రాజవు. నా మాట విను. నీవు గంధర్వ వంశంలో పుట్టినవాడవు. నీ వంశానికి అపకీర్తి తేవద్దు.

ద్విజానాం సత్యవాక్యేన సోమస్య గరుడస్య చ । రుద్రస్య వరుణస్యైవ పవనస్య బలేన చ ।। ౨౮౮.

ద్విజుల సత్యవాక్యంతో, సోమ, గరుడుడు, రుద్రుడు, వరుణుడు, వాయువు వీరి బలంతో,

హుతాశనస్య దీప్త్యా చ స్మర జాతి తురఙ్గమ । స్మర రాజేన్ద్రపుత్రస్త్వం సత్యవాక్యమనుస్మర ।। ౨౮౮.

అగ్ని తేజస్సుతో, ఓ గుర్రా! నీ జన్మను గుర్తు పెట్టుకో. నీవు రాజపుత్రుడవని, నీ వంశ సత్యాన్ని స్మరించు.

సమర త్వం వారుణీం కన్యాం స్మర త్వం కౌస్తుభం మణిం । క్షీరోదసాగరే చైవ మథ్యమానే సురాసురైః ।। ౨౮౮.

వారుణి కుమార్తెను గుర్తు పెట్టుకో. కౌస్తుభ మణిని గుర్తు పెట్టుకో. దేవతలు, దానవులు పాల సముద్రాన్ని మథించినప్పుడు అది వెలిసింది.

తత్ర దేవకులే జాతః స్వవాక్యం పరిపాలయ । కులే జాతస్త్వమశ్వానాం మిత్రం మే భవ శాశ్వతమ్ ।। ౨౮౮.

దేవతల ఇంట్లో పుట్టినవాడవు, నీ మాటను నిలబెట్టుకో. గుర్రాల వంశంలో పుట్టినవాడవు, నాకు శాశ్వత మిత్రుడవు కావాలి.

శ్రృణు మిత్ర త్వమేతచ్చ సిద్ధో మే భవ వాహన । విజయం రక్ష మాఞ్చైవ సమరే సిద్ధిమావహ ।। ౨౮౮.

స్నేహితా! ఇది కూడా విను. నీవు నాకు సిద్ధమైన వాహనమవు. నా విజయాన్ని రక్షించు, యుద్ధంలో నాకు జయం తేవు.

తవ పృష్ఠం సమారుహ్య హతా దైత్యాః సురైః పురా । అధునా త్వాం సమారుహ్య జేష్యామి రిపువాహినీం ।। ౨౮౮.

నీకెక్కి దేవతలు పూర్వంలో దానవులను సంహరించారు. ఇప్పుడు నేను నిన్ను ఎక్కి శత్రు సైన్యాన్ని జయిస్తాను.

పర్య్యానయేద్ధయం సాదీ వాహయేద్ యుద్ధతో జయః ।। ౨౮౮.

గుర్రాన్ని తిప్పాలి. యుద్ధంలో దానిపై ప్రయాణిస్తే విజయం లభిస్తుంది.

సఞ్జాతాః స్వశరీరేణ దోషాః ప్రాయేణ వాజినాం । హన్యన్తేఽతిప్రయత్నేన గుణాః సాదివరైః పునః।। ౨౮౮.

గుర్రాల శరీరంలో సహజంగా వచ్చే లోపాలు, ఎక్కువ శ్రమతో తొలగించవచ్చు. కానీ, సహజంగా ఉన్న మంచితనాలు, నిర్లక్ష్యంతో మళ్లీ పోతాయి.

సహజా ఇవ దృశ్యన్తే గుణాః సాదివరోద్భవాః । నాశయన్తి గుణానన్యే సాదినః సహజానపి ।। ౨౮౮.

శిక్షణ వల్ల వచ్చిన మంచితనాలు సహజంగా ఉన్నట్లే కనిపిస్తాయి. శిక్షణ లేని ఇతర గుర్రాలు, సహజంగా ఉన్న మంచితనాలనూ పోగొట్టగలవు.