అగ్నిపురాణమ్

ఆయత్తం కుఞ్జరైశ్చైవ విజయం పృథివీక్షితాం । పాకలేషు చ సర్వేషు కర్త్తవ్యమనువాసనం ।। ౨౮౭.

భూమిపై విజయం ఏనుగులపై ఆధారపడి ఉంటుంది. అన్ని ఏర్పాట్లలో సరైన సంరక్షణ తప్పనిసరి.

ఘృతతైలపరీపాకం స్థానం వాతవివర్జితం । స్కన్ధేషు చ క్రియా కార్య్యా తథా పాలకవన్నృపాః ।। ౨౮౭.

నెయ్యి, నూనెతో తయారు చేసిన స్థలం, గాలి రాహిత్యంగా ఉండాలి. భుజాలపై అవసరమైన చర్యలు, సంరక్షకులు, రాజులు పాటించాలి.

గోమూత్రం పాణ్డురోగేషు రజనీభ్యాం ఘృతన్ద్విజ । ఆనాహే తైలసిక్తస్య నిషేకస్తస్య శస్యతే ।। ౨౮౭.

పాండురోగాలకు పసుపుతో కలిపిన ఆవుపిసినీరు మంచిది, ద్విజా! వాయువుతో వచ్చే వాయువులకు నూనెను చల్లి పట్టించాలి.

లవణైః పఞ్చభిర్మ్మిశ్రా ప్రతిపానాయ వారుణీ । విడఙ్గత్రిఫలావ్యోషసైన్ధవైః కవలాన్ కృతాన్ ।। ౨౮౭.

ఐదు రకాల ఉప్పులతో కలిపిన వారుణీని తాగడానికి ఇవ్వాలి. ముక్కు శుభ్రం చేసేందుకు విడంగ, త్రిఫల, వ్యోష, సైంధవాలతో చేసిన గోళీలను ఉపయోగించాలి.

మృర్చ్ఛాసు భోజయేన్నాగం క్షౌద్రన్తోయఞ్చ పాయయేత్ । అబ్యఙ్గ శిరసః శులే నస్యఞ్చైవ ప్రశస్యతే ।। ౨౮౭.

చేతులు లొటిపోతే ఏనుగుకు తేనె కలిపిన నీరు తినిపించాలి. తలనొప్పికి మర్దన, నాస్యం చేయడం మంచిది.

నాగానాం స్నేహపుటకః పాదరోగానుపక్రమేత్ । పశ్చాత్ కల్కకషాయేణ శోధనఞ్చ విధీయతే ।। ౨౮౭.

ఏనుగులకు నూనెతో పూతలు పాద వ్యాధులకు ఉపశమనం ఇస్తాయి. తరువాత కలిపిన ముద్ద, కషాయంతో శుద్ధి చేయాలి.

శిఖితిత్తిరిలావానాం పిప్పలీమరిచాన్వితైః । రసైః సమ్భోజ్యేన్నాగం వేపథుర్యస్య జాయతే ।। ౨౮౭.

వణుకు వచ్చే ఏనుగులకు, నెమలి, టిట్టిరి, లావా పక్షుల రసాలను పిప్పలి, మిరియాలతో కలిపి తినిపించాలి.

బాలవిల్వం తథా లోధ్రం ధాతకీ సితయా సహ । అతీసారవినాశాయ పిణ్డీం భుఞ్జీత కుఞ్జరః ।। ౨౮౭.

బాలవిల్వం, లోధ్రం, ధాతకీ, పంచదార కలిపి చేసిన ముద్దను, అతిసారాన్ని తగ్గించేందుకు ఏనుగు తినాలి.

నస్యం కరగ్రహే దేయం ఘృతం లవణసంయుతమ్ । మాగధీనాగరాజాజీయవాగూర్ముస్తసాధితా ।। ౨౮౭.

సొంకులో పట్టుకు పోయినప్పుడు ఉప్పు కలిపిన నెయ్యిని నాస్యంగా ఇవ్వాలి. మాగధీ, నాగరాజ, అజీ, వాగూర, ముస్తాలతో గంజిని తయారు చేయాలి.

ఉత్కర్ణకే తు దాతవ్యా వారహఞ్చ తథా రసమ్ । దశమూలకులత్థామ్లకాకమాచీవిపాచితమ్ ।। ౨౮౭.

చెవి వ్యాధికి, దశమూల, కులత్త, పుల్లటి కాకమాచీ, విపాచితంతో చేసిన రసం, నీరు ఇవ్వాలి.

తైలమూషణసంయుక్తం గలగ్రహగదాపహమ్ । అష్టభిర్లవణైః పిష్టైః ప్రసన్నాః పాయయేద్ఘృతమ్ ।। ౨౮౭.

నూనెను వేడి కలిపి ఇవ్వడం గొంతు వ్యాధులకు ఉపశమనం ఇస్తుంది. ఎనిమిది రకాల ఉప్పులతో కలిపిన నెయ్యిని తాగించాలి.

మూత్రభఙ్గేఽథ వా వీజం క్కథితం త్రపూషస్య చ । త్వగ్దోషేషు పివేన్నిమ్బం వృషం వా క్కథితం ద్విపః ।। ౨౮౭.

మూత్ర విఘాతం లేదా వీర్య సమస్యలకు ఎర్రండ దానిమ్మ విత్తనాలు ఉపయోగించాలి. చర్మ వ్యాధులకు వేపను తీసుకోవాలి. వీర్య వృద్ధికి ఏనుగు శుభదాయకంగా చెప్పబడింది.

గవాం మూత్రం విड़ఙ్గాని కృమికోష్ఠేషు శస్యతే । శ్రృఙ్గవేరకణాద్రాక్షాశర్కరాభిః శ్రృతం పయః ।। ౨౮౭.

పేగుల్లో పురుగులు ఉన్నప్పుడు ఆవు మూత్రం, విరంగాను ఉపయోగించాలి. అల్లం, ద్రాక్ష, చక్కెరతో పాలను మరిగించి తాగితే కూడా మంచిది.

క్షతక్షయకరం పానం తథా మాంసరసః శుభః । ముద్‌గోదనం వ్యోషయుతమరుచౌ తు ప్రశస్యతే ।। ౨౮౭.

గాయాలు, క్షయం వంటి వ్యాధులకు మద్యపానాలు, మాంసరసం మంచివి. ఆకలి లేకపోతే ముద్గపప్పుతో అన్నాన్ని మసాలా దినుసులతో కలిపి తినడం ఉత్తమం.

త్రివృద్వ్యోషాగ్నిదన్త్యర్కశ్యామాక్షీరే భపిప్పలీ । ఏతైర్గుల్మహరః స్నేహః కృతశ్చైవ తథాపరః ।। ౨౮౭.

త్రివృత్, మసాలాలు, అగ్నిదంతి, అర్క, శ్యామ, పాలు, పిప్పలి కలిపి నూనె తయారు చేస్తారు. ఇది గర్భశయ వ్యాధులకు ఉపయోగపడుతుంది. ఇలాంటివే మరికొన్ని నూనెలు కూడా తయారు చేయాలి.

భేదనద్రావణాభ్యఙ్గస్నేహపానానువాసనైః । సర్వానేవ సముత్పన్నాన్ విద్రవాన్ సముపాహరేత్ ।। ౨౮౭.

విసర్జకాలు, ద్రవీకరణ మందులు, మర్దన, నూనె పానీయాలు, వాస్తులు వాడి అన్ని రకాల ద్రవ సంబంధ వ్యాధులను నయం చేయాలి.

యష్టికం ముద్‌గసూపేన శారదేన తథా పివేత్ । బాలవిల్వైస్తథా లేపః కటురోగేషు శస్యతే ।। ౨౮౭.

శరదృతువులో ముద్గపప్పు సూపుతో యష్టికను కలిపి తాగాలి. బాగా తీవ్రమైన వ్యాధులకు చిన్న బిల్వ పండ్లతో లేపం వేయడం మంచిది.

విడఙ్గేన్ద్రయవౌ హిఙ్గు సరలం రజనీద్వయమ్ । పూర్వాహ్ణే పాయయేత్ పిణ్డాత్ పిణ్డాన్ సర్వశూలోపశాన్తయే ।। ౨౮౭.

విడంగ, ఇంద్రయవ, హింగు, సరళ, రెండు రకాల పసుపు—ఇవి అన్నీ కలిపి పొడిగా చేసి ఉదయాన్నే తినిపిస్తే అన్ని రకాల పొట్ట నొప్పులు తగ్గుతాయి.

ప్రధానభోజనే తేషాం యష్టికబ్రీహిశాలయః । మధ్యమౌ యవగోధూమౌ యవగోధూమౌ శేషా దన్తిని చాధమాః ।। ౨౮౭.

ప్రధాన భోజనానికి యష్టిక, బ్రీహి, శాలి అన్నాలు తినాలి. మధ్యాహ్న భోజనానికి యవ, గోధుమలు తినాలి. మిగతావారికి యవ, గోధుమలు, దంతిని తక్కువగా పరిగణించాలి.

యవశ్చైవ తథైవేక్షుర్నాగానాం బలవర్ద్ధనః । నాగానాం యవసం శుష్కం తథా ధాతుప్రకోపణం ।। ౨౮౭.

యవ, చెరకు ఏనుగులకు బలాన్ని పెంచుతాయి. ఎండిన యవ గడ్డి కూడా ఏనుగులకు శరీర ధాతువులను కలవరపరచుతుంది.

మదక్షీణస్య నాగస్య పయఃపానం ప్రశస్యతే । దీపనీయైస్తథా ద్రవ్యైః శ్రృతో మాంసరసః శుభః ।। ౨౮౭.

మద్యం వల్ల బలహీనమైన ఏనుగుకు పాలు తాగించడం మంచిది. అలాగే జీర్ణశక్తిని పెంచే పదార్థాలతో మరిగించిన మాంసరసం కూడా శ్రేయస్కరం.

కటుమత్స్యవిड़ఙ్గాని క్షారః కోషాతకీ పయః । హరిద్రాచేతి ధూపోయం కుఞ్జరస్య జయావహః ।। ౨౮౭.

తీవ్రమైన చేపలు, విరంగ, క్షార పదార్థాలు, కోషాతకి, పాలు, పసుపు—ఇవి కలిపి ధూపం వేస్తే ఏనుగుకు విజయాన్ని ఇస్తుంది.

పిప్పలీతణ్డులాస్తైలం మాధ్వీకం మాక్షఇకమ్ తథా । నేత్రయోః పరిషేకోయం దీపనీయః ప్రశస్యతే ।। ౨౮౭.

పిప్పలి, బియ్యం నూనె, మధుపానము, తేనె—ఇవి కలిపి కళ్లకు పారడిస్తే కళ్ళు ఉల్లాసంగా మారతాయి.

పురీషఞ్జతనేత్రస్తు తథా పారావతస్య చ । క్షీరవృక్షకరీషాశ్చ ప్రసన్నాయేష్టమఞ్జనం ।। ౨౮౭.

పావురం, పావురికా విసర్జన, అలాగే పాలు ఇచ్చే చెట్ల విసర్జన—ఇవి కళ్ళకు ఉత్తమమైన అంజనం అని భావిస్తారు.

అనేనాఞ్జినేత్రస్తు కరోతి కదనం రణే । ఉత్‌పలాని చ నీలాని సుస్తన్తగరమేవ చ ।। ౨౮౭.

ఈ అంజనం వేస్తే కళ్ళు యుద్ధంలో ఉగ్రంగా మారతాయి. అలాగే నీలం ఉత్పలాలు, బాగా వడిపిన దారం కూడా ఉపయోగిస్తారు.

తణ్డులోదకపిష్టాని నేత్రనిర్వాపనం పరమ్ । నఖవృద్ధౌ నఖచ్ఛేదస్తైలసేకశ్చ మాస్యపి ।। ౨౮౭.

బియ్యం పిండి నీళ్లలో కలిపితే కళ్లకు చల్లదనం కలుగుతుంది. నఖాలు పెరగడానికి ప్రతి నెలా నఖాలు కత్తిరించి నూనె రాయడం మంచిది.

శయ్యాస్థానం భవేచ్చాస్య కరీషైః పాంశుభిస్తథా । శరన్నిదాఘయోః సేకః సర్పిషా చ తథేష్యతే ।। ౨౮౭.

ఏనుగు పడుకునే చోటు విసర్జన, మట్టి కలిపి తయారు చేయాలి. శరదృతువు, వేసవిలో నెయ్యి చల్లి చల్లార్చడం కూడా అవసరం.

ధన్వన్తరిరువాచ అశ్వవాహనసారఞ్చ వక్ష్యే చాశ్వచికిత్సనమ్ । వాజినాం సంగ్రహః కార్యో ధర్మ్మకర్మార్థసిద్ధయే ।। ౨౮౮.

ధన్వంతరి ఇలా అన్నాడు: ఇప్పుడు నేను గుర్రాల నిర్వహణ, చికిత్స యొక్క సారాన్ని వివరించబోతున్నాను. ధర్మం, కర్మ, సంపద సిద్ధికి గుర్రాలను పోషించాలి.

అశ్వినీ శ్రవణం హస్తం ఉత్తరాత్రితయన్తథా । నక్షత్రాణి ప్రశస్తాని హయానామాదివాహనే ।। ౨౮౮.

అశ్విని, శ్రవణం, హస్తం, ఉత్తర, తృతయ అనే నక్షత్రాలు గుర్రాలపై మొదటి సారి ఎక్కడానికి శుభకరమైనవి.