అగ్నిపురాణమ్

మధురాస్తు విశేషేణ విజ్ఞేయా ధాతువర్ద్ధనాః । దోషాణాఞ్చైవ ధాతూనా ద్రవ్యం సమగుణన్తు యత్ ।। ౨౮౧.

ప్రత్యేకంగా తీపి రుచులు ధాతువులను పెంచుతాయని తెలుసుకోవాలి. దోషాలు, ధాతువులకు సమానమైన గుణాలు ఉన్న పదార్థం కూడా అలాగే.

తదేవ వృద్ధయే జ్ఞేయం విపరీతం క్షమావహమ్ । ఉపస్తమ్భత్రయం ప్రోక్తం దేహేఽస్మిన్మనుజోత్తమ ।। ౨౮౧.

అలాంటి పదార్థమే శరీర వృద్ధికి కారణమవుతుంది. విరుద్ధమైనది తగ్గింపును కలిగిస్తుంది. ఈ శరీరానికి మూడు ఆధారాలు ఉన్నాయని చెబుతారు, ఓ ఉత్తమ మనుష్యా.

ఆహారో మైథునం నిద్రా తేషు యత్నః సదా భవేత్ । అసేవనాత్ సేవనాచ్చ అత్యన్తం నాశమాప్నుయాత్ ।। ౨౮౧.

ఆహారం, మైథునం, నిద్ర — వీటిలో ఎప్పుడూ జాగ్రత్త వహించాలి. ఇవి ఎక్కువగా లేకపోయినా, అధికంగా చేసినా, శరీరానికి నాశనం కలుగుతుంది.

క్షయస్య బృంహణం కార్యం స్థూలదేహస్య కర్షణమ్ । రక్షణం మధ్యకాయస్య దేహభేదాస్త్రయో మతాః ।। ౨౮౧.

శరీరం బలహీనంగా ఉంటే పోషకాహారం ఇవ్వాలి. శరీరం బరువుగా ఉంటే తగ్గించాలి. మద్యస్థమైన శరీరానికి సంరక్షణ అవసరం. ఇవే శరీర రకాల మూడు విధానాలు అని చెప్పబడినవి.

ఉపక్రమద్వయం ప్రోక్తం తర్పణం వాప్యతర్పణం । హితాశీచ మితాశీ చ జీర్ణాశీ చ తథా భవేత్ ।। ౨౮౧.

రెండు విధానాలు చెప్పబడ్డాయి — తృప్తిగా తినడం లేదా తృప్తి కాకుండా తినడం. అలాగే, మానవుడు ఆరోగ్యకరమైన ఆహారం, తగినంత మాత్రమే తినాలి. అలాగే, పూర్వాహారం జీర్ణమైన తర్వాతే తినాలి.

ఓషధీనాం పఞ్చవిధా తథా భవతి కల్పనా । రసః కల్కః శ్రృతః శీతః ఫాణ్టశ్చ మనుజోత్తమ ।। ౨౮౧.

ఔషధ మొక్కలను తయారు చేసే ఐదు విధానాలు ఉన్నాయి: రసం, కల్కం, కషాయం, చల్లని నిస్సారం, ఫాంటా అని పిలుస్తారు, ఓ ఉత్తమ పురుషుడా.

రసశ్చ పీడకో జ్ఞేయః కల్క ఆలోड़ితాద్‌ భవేత్ । క్కథితశ్చ శ్రృతో జ్ఞేయః శీతః పర్యుషితో నిశాం ।। ౨౮౧.

రసం అనగా పిండివేసి తీసినది. కల్కం అనగా రాయితో మెత్తగా నూరినది. కషాయం అంటే మరిగించినది. చల్లని నిస్సారం అనగా రాత్రంతా నానబెట్టినది.

సద్యోభిశ్రృతపూతం యత్ తత్ ఫాణ్టమభిధీయతే । కరణానాం శతఞ్చైవ షష్టిశ్చైవాధికా స్మృతా ।। ౨౮౧.

తాజాగా మరిగించి వడపోసినదాన్ని ఫాంటా అంటారు. తయారీకి నూరు అరవై విధానాలు ఉన్నాయని చెప్పబడింది.

యో వేత్తి స హ్యజేయః స్యాత్సమ్బన్ధే వాహుశౌణ్డికః । ఆహారశుద్ధిరగన్యర్థమగ్నిమూలం బలం నృణాం ।। ౨౮౧.

ఇవి తెలిసినవాడు ఎవ్వరూ జయించలేరు; ఆయా సందర్భాల్లో నిపుణుడు. ఆహారం పరిశుద్ధంగా ఉండటం అగ్ని కోసం, అగ్నే మనుషులకు బలానికి మూలం.

ససిన్ధుత్రిఫలాఞ్చాద్యాత్సురాజ్ఞి అభివర్ణదాం । జాఙ్గలఞ్చ రసం సిన్ధుయుక్తం దధి పయః కణాం ।। ౨౮౧.

త్రిఫలాను లవణంతో కలిపి తినాలి. లేకుంటే, మాంసరసం, పెరుగు, పాలు, ధాన్యాలు — ఇవన్నీ సరైన విధంగా తయారు చేసి తీసుకోవాలి.

రసాధికం సమం కుర్య్యాన్నరో వాతాధికోఽపి వా । నిదాఘే మర్ద్దనం ప్రోక్తం శిశిరే చ సమం బహు ।। ౨౮౧.

శరీరంలో ద్రవాలు ఎక్కువైతే వాటిని సమంగా చేయాలి, గాలి ఎక్కువైనా అలాగే. వేసవిలో మర్దనం మంచిది, చలికాలంలో ఎక్కువగా, బలంగా మర్దనం చేయాలి.

వసన్తే మధ్యమం జ్ఞేయన్నిదాఘే మర్దనోల్వణం । త్వచన్తు ప్రథమం మర్ద్ద్యమఙ్గఞ్చ తదనన్తరం ।। ౨౮౧.

వసంతంలో మద్యమ మర్దనం చేయాలి. వేసవిలో బలమైన మర్దనం చేయాలి. మొదట చర్మాన్ని మర్దించి, తరువాత అవయవాలను క్రమంగా మర్దించాలి.

స్నాయురుధిరదేహేషు అస్థి భాతీవ మాంసలం । స్కన్ధౌ బాహూ తథైవేహ తథా జఙ్ఘే సజానునీ ।। ౨౮౧.

శరీరంలో నరాలు, రక్తం, మాంసం ముఖ్యంగా ఉంటాయి. అలాగే భుజాలు, చేతులు, తొడలు, మోకాళ్లు కూడా ముఖ్యమైనవి.

అరివన్‌మర్ద్దయేత్ ప్రాజ్ఞో జత్రు వక్షశ్చ పూర్వవత్ । అఙ్గసన్ధిషు సర్వ్వేషు నిష్పీడ్య బహులం తథా ।। ౨౮౧.

వివేకి వ్యక్తి మెడ, ఛాతీని మునుపటిలా మర్దించాలి. అలాగే, అన్ని అవయవ సంధులను బాగా ఒత్తాలి.

ప్రసారయేదఙ్గసన్ధీన్న చ క్షేపేణ చాక్రమాత్ । నాజీర్ణే తు శ్రమం కుర్య్యాన్న భుక్త్వా పీతవాన్నరః ।। ౨౮౧.

అవయవ సంధులను చక్కగా చాపాలి, కానీ బలవంతంగా లేదా ఒక్కసారిగా కాదు. ఆహారం జీర్ణం కాకముందు, తిన్న వెంటనే లేదా తాగిన వెంటనే శ్రమ చేయకూడదు.

దినస్య తు చతుర్భాగ ఊద్‌ర్ధ్వన్తు ప్రహరార్ద్ధకే । వ్యాయామం నైవ కర్త్తవ్యం స్నాయాచ్ఛీతామ్బునా సకృత్ ।। ౨౮౧.

రోజులో నాలుగవ భాగంలో లేదా ఒకటిన్నర ఘడియ తర్వాత వ్యాయామం చేయకూడదు. ఒకసారి చల్లని నీటితో స్నానం చేయాలి.

వార్య్యుష్ణఞ్చ శ్రమం జహ్యాద్‌ధృదా శ్వాసన్న ధారయేత్ । వ్యాయామశ్చ కఫం హన్యాద్వాతం హన్యాచ్చ మర్ద్దనమ్ ।। ౨౯౧.

వేడి నీటితో శ్రమను నివారించాలి, గట్టిగా ఊపిరి ఆపకూడదు. వ్యాయామం కఫాన్ని తగ్గిస్తుంది, మర్దనం వాతాన్ని తగ్గిస్తుంది.

స్నానం పిత్తాధికం హన్యాత్తస్యాన్తే చాతపాః ప్రియాః । ఆతపక్లేశకర్మాదౌ క్షేమవ్యాయామినో నరాః ।। ౨౯౧.

స్నానం పిత్తాన్ని తగ్గిస్తుంది. తరువాత ఎండలో ఉండటం మంచిది. ఎండలో వ్యాయామం ప్రారంభంలో చేసే వారు సురక్షితంగా ఉంటారు.

ధన్వన్తరిరువాచ సిహీ శటీ నిశాయుగ్మం వత్సకం క్వాథసేవనం । శిశోః సర్వ్వాతిసారేషు స్తన్యదోషేషు శస్యతే ।। ౨౮౩.

ధన్వంతరి ఇలా అన్నారు: సిహీ, శటి, రెండు రకాల నిశా, వత్సకము — వీటి కషాయం చిన్నపిల్లలకు తీవ్రమైన విరేచనాలు, పాలలో లోపాలు ఉన్నప్పుడు మంచిది.

శ్రృఙ్గీం సకృష్ణాతివిషాం చూర్ణితాం మధునా లిహేత్ । ఏకా చాతివిశా కాశచ్ఛర్ద్దిజ్వరహరీ శిశోః ।। ౨౮౩.

శృంగీ, నల్లటి అతివిషతో పొడి చేసి తేనెతో కలిపి ఇవ్వాలి. కాశీ ప్రాంతపు ఒక అతివిష చిన్నపిల్లలో వాంతులు, జ్వరాన్ని తగ్గిస్తుంది.

బాలైః సేవ్యా వచా సాజ్యా సదుగ్ధా వాథ తైలయుక్ । యష్టికాం శఙ్ఖపుష్పీం వా బాలః క్షీరాన్వితాం పివేత్ ।। ౨౮౩.

పిల్లలు వచాను నెయ్యితో, లేదా పాలతో, లేదా నూనెతో వాడాలి. లేకపోతే, యష్టికా లేదా శంఖపుష్పిని పాలలో కలిపి తాగాలి.

వాగ్రూపసమ్పద్‌యుక్తాయుర్మ్మేధాశ్రీర్వర్ద్ధతే శిశోః । వచాహ్యగ్నిశిఖావాసాశుణ్ఠీకృష్ణానిశాగదం ।। ౨౮౩.

ఒక చిన్నవాడికి మంచి మాటలు, ఆకృతి, నైపుణ్యం ఉంటే, అతని ఆయుష్షు, బుద్ధి, ఐశ్వర్యం పెరుగుతాయి. మాట్లాడటానికి అగ్ని జ్వాల నివాసమైన శుంఠి, మిరియాలు, పిప్పలి వంటివి ఉపయోగపడతాయి.

సయష్టిసైన్ధవం బాలః ప్రాతర్మేఘాకరం వివేత్ । దేవదారుమహాశిగ్రుఫలత్రయపయోముచాం ।। ౨౮౩.

ఉదయాన్నే తేనె, సైంధవ లవణం కలిపినది, దేవదారు ఫలం, పెద్ద ముల్లంగి, త్రిఫలాలు, పాలు కలిపినవి పిల్లవాడు రుచిచూడాలి.

క్కాథః సకృష్ణా మృద్వీకా కల్కః సర్వాన్ కృమీన్‌హరేత్ । త్రిఫలాభృఙ్గవిశ్వానాం రసేషు మధుసర్పిషోః ।। ౨౮౩.

ఖదిరం, నల్ల ద్రాక్ష, హరిద్రా కలిపిన ముద్ద అన్ని పురుగులను తొలగిస్తుంది. త్రిఫల, భృంగరాజం, విశ్వా రసాలు తేనె, నెయ్యితో కలిపి తాగితే కూడా మంచిది.

మేషీక్షీరే చ గోమూత్రే సిక్తం రోగే హితం శిశోః । నాసారక్తహరో నస్యాద్‌దుర్వ్వారస ఇహోత్తమః ।। ౨౮౩.

మేకపాలు, ఆవు మూత్రం కలిపి చల్లితే పిల్లవాడి వ్యాధులకు మేలు. ముక్కు రక్తస్రావం ఆపడానికి దుర్వా రసం నాసికలో వేయడం ఉత్తమం.

లశునార్ద్రకశిగ్రూణాం రసః కర్ణస్య పూరణమ్ । తైలమార్ద్రకజాత్యం వా శూలహా చౌష్ఠరోగనుత్ ।। ౨౮౩.

వెల్లుల్లి, అల్లం, ముల్లంగి రసం చెవిలో వేస్తే, లేదా అల్లం, జాతికాయతో చేసిన నూనెను వాడితే, నొప్పి తగ్గి పెదవుల వ్యాధులు పోతాయి.

జాతీపత్రం ఫలం వ్యోషం కవలం మూత్రకం నిశా । దుగ్ధక్కాథేఽభయాకల్కే సిద్ధం తైలం ద్వలిజార్త్తినుత్ ।। ౨౮౩.

జాతికాయ ఆకులు, ఫలం, త్రికటు, ముద్ద, మూత్రం, పసుపు, హరిద్రా కషాయం, అభయా ముద్దతో కలిపిన నూనెను వాడితే పళ్లూ, దవడల వ్యాధులు పోతాయి.

ధాన్యామ్బు నారికేలం గోమూత్రం క్రమూకవిశ్వయుక్ । క్కాథితం కబలం కార్య్యమధిజిహ్వాధిశాన్తయే ।। ౨౮౩.

బియ్యం నీరు, కొబ్బరి, ఆవు మూత్రం, క్రముక, విశ్వా కలిపి మరిగించిన ముద్దను నోటిలో వేసుకుంటే నాలుక, నోటి వ్యాధులు తగ్గుతాయి.

సాధితం లాఙ్గలీకల్కే తైలం నిర్గుణ్డికారసైః । గణ్డమాలాగలగణ్డౌ నాశయేన్నస్యకర్మణా ।। ౨౮౩.

లాంగలి ముద్ద, నిర్గుండి రసంతో చేసిన నూనెను నాసికలో వేస్తే గండమాల, గడ్డలు పోతాయి.