అగ్నిపురాణమ్

శీతవీర్య్యాః సముద్దిష్టాః శేషాస్తూష్ణాః ప్రకీర్త్తితాః । గుడుచీ తత్ర తిక్తాపి భవత్యుష్ణాతివీర్యతః ।। ౨౮౧.

చల్లని శక్తి కలదిగా కొన్ని ఔషధాలు చెప్పబడ్డాయి. మిగతావన్నీ వేడి శక్తి కలవిగా పేర్కొనబడ్డాయి. గుడూచీ చేదుగా ఉన్నా, చాలా ఎక్కువ వేడి శక్తి కలదిగా భావిస్తారు.

ఉష్ణా కషాయాపి తథా పథ్యా భవతి మానద । మధురోపి తథా మాంస ఉష్ణ ఏవ ప్రకీర్త్తితః ।। ౨౮౧.

పథ్యా కూడా తూర్పు రుచి ఉన్నా వేడి శక్తి కలది. తేనె, మాంసం కూడా వేడి గుణంగా పరిగణించబడతాయి.

లవణో మధురశ్చైవ విపాకమధురౌ స్మృతౌ । అమ్లోష్ణశ్చ తథా ప్రోక్తః శేషాః కటువిపాకినః ।। ౨౮౧.

ఉప్పు, తీపి రుచులకు తీపి పాకఫలం ఉంటుందని గుర్తించబడింది. పులుపు వేడి గుణంగా చెప్పబడింది. మిగతావన్నీ కారమైన పాకఫలం కలవిగా ఉంటాయి.

వీర్య్యపాకే విపర్య్యస్తే ప్రభావాత్తత్ర నిశ్చయః । మధురోఽపి కటుః పాకే యచ్చః క్షౌద్రం ప్రకీర్త్తితం ।। ౨౮౧.

శక్తి, పాకఫలం పరస్పరం విరుద్ధంగా ఉన్నప్పుడు, ప్రభావమే ఫలితాన్ని నిర్ణయిస్తుంది. తేనె తీపిగా ఉన్నా, పాకంలో మాత్రం కారంగా పరిగణించబడుతుంది.

క్కాథయేత్ షోడశగుణం పివేద్‌ద్రవ్యాచ్చతుర్గుణమ్ । కల్పనైషా కషాయస్య యత్ర నోక్తో విధిర్భవేత్ ।। ౨౮౧.

పదార్థానికి పదహారు రెట్లు నీరు వేసి మరిగించి, నాలుగు రెట్లు మిగిలినప్పుడు తాగాలి. ప్రత్యేక నియమం లేనప్పుడు కషాయానికి ఇదే విధానం.

కషాయన్తు భవేత్తోయం స్నేహపాకే చతుర్గుణం । ద్రవ్యతుల్యం సముద్‌ధృత్య ద్రవ్యం స్నేహం క్షిపేద్‌బుధః ।। ౨౮౧.

స్నేహపాకంలో కషాయానికి నీరు పదార్థానికి నాలుగు రెట్లు ఉండాలి. పదార్థానికి సమానంగా కషాయాన్ని తీసి, ఆ తర్వాత నూనె కలపాలి.

తావత్ప్రమాణం ద్రవ్యస్య స్నేహపాదం తతః క్షిపేత్ । తోయవర్జ్జన్తు యద్‌ద్రవ్యం స్నేహద్రబ్యం తథా భవేత్ ।। ౨౮౧.

పదార్థం ఎంతైతే, అంతే పరిమాణంలో నూనె కలపాలి. నీరు లేకుండా చేసే పదార్థానికి, నూనె కూడా అంతే పరిమాణంలో ఉండాలి.

సంవర్త్తితౌషధః పాకః స్నేహానాం పరికీర్త్తితః । తత్తుల్యతా తు లేహ్యస్య తథా భవతి సుశ్రుత ।। ౨౮౧.౧౨ స్వచ్ఛమల్పౌషధం క్కాథం కషాయఞ్చోక్తవద్భవేత్ । అక్షం చూర్ణస్య నిర్దిష్టం కషాయస్య చతుష్పలం ।। ౨౮౧.

మరిగించిన ఔషధంతో చేసిన స్నేహపాకాన్ని వివరించారు. అదే విధంగా లేహ్యం తయారీలో కూడా అదే నిష్పత్తి పాటించాలి, ఓ సుశ్రుతా.

మధ్యమైషా స్మృతా మాత్రా నాస్తి మాత్రావికల్పనా । వయః కాలం బలం వహ్నిం దేశం ద్రవ్యం రుజం తథా ।। ౨౮౧.

ఇది మధ్యమ మోతాదుగా గుర్తించబడింది. మోతాదులో తేడా ఉండదు. వయస్సు, కాలం, బలం, అగ్ని, ప్రాంతం, పదార్థం, వ్యాధి — ఇవన్నీ పరిగణించాలి.

సమవేక్ష్య మహాభాగ మాత్రాయాః కల్పనా భవేత్ । సౌమ్యాస్తత్ర రసాః ప్రాయో విజ్ఞేయా ధాతువర్ద్ధనాః ।। ౨౮౧.

వీటిని బట్టి, ఓ మహాభాగా, మోతాదు నిర్ణయించాలి. రుచుల్లో మృదువైనవి సాధారణంగా ధాతువులను పెంచేవిగా గుర్తించాలి.

మధురాస్తు విశేషేణ విజ్ఞేయా ధాతువర్ద్ధనాః । దోషాణాఞ్చైవ ధాతూనా ద్రవ్యం సమగుణన్తు యత్ ।। ౨౮౧.

ప్రత్యేకంగా తీపి రుచులు ధాతువులను పెంచుతాయని తెలుసుకోవాలి. దోషాలు, ధాతువులకు సమానమైన గుణాలు ఉన్న పదార్థం కూడా అలాగే.

తదేవ వృద్ధయే జ్ఞేయం విపరీతం క్షమావహమ్ । ఉపస్తమ్భత్రయం ప్రోక్తం దేహేఽస్మిన్మనుజోత్తమ ।। ౨౮౧.

అలాంటి పదార్థమే శరీర వృద్ధికి కారణమవుతుంది. విరుద్ధమైనది తగ్గింపును కలిగిస్తుంది. ఈ శరీరానికి మూడు ఆధారాలు ఉన్నాయని చెబుతారు, ఓ ఉత్తమ మనుష్యా.

ఆహారో మైథునం నిద్రా తేషు యత్నః సదా భవేత్ । అసేవనాత్ సేవనాచ్చ అత్యన్తం నాశమాప్నుయాత్ ।। ౨౮౧.

ఆహారం, మైథునం, నిద్ర — వీటిలో ఎప్పుడూ జాగ్రత్త వహించాలి. ఇవి ఎక్కువగా లేకపోయినా, అధికంగా చేసినా, శరీరానికి నాశనం కలుగుతుంది.

క్షయస్య బృంహణం కార్యం స్థూలదేహస్య కర్షణమ్ । రక్షణం మధ్యకాయస్య దేహభేదాస్త్రయో మతాః ।। ౨౮౧.

శరీరం బలహీనంగా ఉంటే పోషకాహారం ఇవ్వాలి. శరీరం బరువుగా ఉంటే తగ్గించాలి. మద్యస్థమైన శరీరానికి సంరక్షణ అవసరం. ఇవే శరీర రకాల మూడు విధానాలు అని చెప్పబడినవి.

ఉపక్రమద్వయం ప్రోక్తం తర్పణం వాప్యతర్పణం । హితాశీచ మితాశీ చ జీర్ణాశీ చ తథా భవేత్ ।। ౨౮౧.

రెండు విధానాలు చెప్పబడ్డాయి — తృప్తిగా తినడం లేదా తృప్తి కాకుండా తినడం. అలాగే, మానవుడు ఆరోగ్యకరమైన ఆహారం, తగినంత మాత్రమే తినాలి. అలాగే, పూర్వాహారం జీర్ణమైన తర్వాతే తినాలి.

ఓషధీనాం పఞ్చవిధా తథా భవతి కల్పనా । రసః కల్కః శ్రృతః శీతః ఫాణ్టశ్చ మనుజోత్తమ ।। ౨౮౧.

ఔషధ మొక్కలను తయారు చేసే ఐదు విధానాలు ఉన్నాయి: రసం, కల్కం, కషాయం, చల్లని నిస్సారం, ఫాంటా అని పిలుస్తారు, ఓ ఉత్తమ పురుషుడా.

రసశ్చ పీడకో జ్ఞేయః కల్క ఆలోड़ితాద్‌ భవేత్ । క్కథితశ్చ శ్రృతో జ్ఞేయః శీతః పర్యుషితో నిశాం ।। ౨౮౧.

రసం అనగా పిండివేసి తీసినది. కల్కం అనగా రాయితో మెత్తగా నూరినది. కషాయం అంటే మరిగించినది. చల్లని నిస్సారం అనగా రాత్రంతా నానబెట్టినది.

సద్యోభిశ్రృతపూతం యత్ తత్ ఫాణ్టమభిధీయతే । కరణానాం శతఞ్చైవ షష్టిశ్చైవాధికా స్మృతా ।। ౨౮౧.

తాజాగా మరిగించి వడపోసినదాన్ని ఫాంటా అంటారు. తయారీకి నూరు అరవై విధానాలు ఉన్నాయని చెప్పబడింది.

యో వేత్తి స హ్యజేయః స్యాత్సమ్బన్ధే వాహుశౌణ్డికః । ఆహారశుద్ధిరగన్యర్థమగ్నిమూలం బలం నృణాం ।। ౨౮౧.

ఇవి తెలిసినవాడు ఎవ్వరూ జయించలేరు; ఆయా సందర్భాల్లో నిపుణుడు. ఆహారం పరిశుద్ధంగా ఉండటం అగ్ని కోసం, అగ్నే మనుషులకు బలానికి మూలం.

ససిన్ధుత్రిఫలాఞ్చాద్యాత్సురాజ్ఞి అభివర్ణదాం । జాఙ్గలఞ్చ రసం సిన్ధుయుక్తం దధి పయః కణాం ।। ౨౮౧.

త్రిఫలాను లవణంతో కలిపి తినాలి. లేకుంటే, మాంసరసం, పెరుగు, పాలు, ధాన్యాలు — ఇవన్నీ సరైన విధంగా తయారు చేసి తీసుకోవాలి.

రసాధికం సమం కుర్య్యాన్నరో వాతాధికోఽపి వా । నిదాఘే మర్ద్దనం ప్రోక్తం శిశిరే చ సమం బహు ।। ౨౮౧.

శరీరంలో ద్రవాలు ఎక్కువైతే వాటిని సమంగా చేయాలి, గాలి ఎక్కువైనా అలాగే. వేసవిలో మర్దనం మంచిది, చలికాలంలో ఎక్కువగా, బలంగా మర్దనం చేయాలి.

వసన్తే మధ్యమం జ్ఞేయన్నిదాఘే మర్దనోల్వణం । త్వచన్తు ప్రథమం మర్ద్ద్యమఙ్గఞ్చ తదనన్తరం ।। ౨౮౧.

వసంతంలో మద్యమ మర్దనం చేయాలి. వేసవిలో బలమైన మర్దనం చేయాలి. మొదట చర్మాన్ని మర్దించి, తరువాత అవయవాలను క్రమంగా మర్దించాలి.

స్నాయురుధిరదేహేషు అస్థి భాతీవ మాంసలం । స్కన్ధౌ బాహూ తథైవేహ తథా జఙ్ఘే సజానునీ ।। ౨౮౧.

శరీరంలో నరాలు, రక్తం, మాంసం ముఖ్యంగా ఉంటాయి. అలాగే భుజాలు, చేతులు, తొడలు, మోకాళ్లు కూడా ముఖ్యమైనవి.

అరివన్‌మర్ద్దయేత్ ప్రాజ్ఞో జత్రు వక్షశ్చ పూర్వవత్ । అఙ్గసన్ధిషు సర్వ్వేషు నిష్పీడ్య బహులం తథా ।। ౨౮౧.

వివేకి వ్యక్తి మెడ, ఛాతీని మునుపటిలా మర్దించాలి. అలాగే, అన్ని అవయవ సంధులను బాగా ఒత్తాలి.

ప్రసారయేదఙ్గసన్ధీన్న చ క్షేపేణ చాక్రమాత్ । నాజీర్ణే తు శ్రమం కుర్య్యాన్న భుక్త్వా పీతవాన్నరః ।। ౨౮౧.

అవయవ సంధులను చక్కగా చాపాలి, కానీ బలవంతంగా లేదా ఒక్కసారిగా కాదు. ఆహారం జీర్ణం కాకముందు, తిన్న వెంటనే లేదా తాగిన వెంటనే శ్రమ చేయకూడదు.

దినస్య తు చతుర్భాగ ఊద్‌ర్ధ్వన్తు ప్రహరార్ద్ధకే । వ్యాయామం నైవ కర్త్తవ్యం స్నాయాచ్ఛీతామ్బునా సకృత్ ।। ౨౮౧.

రోజులో నాలుగవ భాగంలో లేదా ఒకటిన్నర ఘడియ తర్వాత వ్యాయామం చేయకూడదు. ఒకసారి చల్లని నీటితో స్నానం చేయాలి.

వార్య్యుష్ణఞ్చ శ్రమం జహ్యాద్‌ధృదా శ్వాసన్న ధారయేత్ । వ్యాయామశ్చ కఫం హన్యాద్వాతం హన్యాచ్చ మర్ద్దనమ్ ।। ౨౯౧.

వేడి నీటితో శ్రమను నివారించాలి, గట్టిగా ఊపిరి ఆపకూడదు. వ్యాయామం కఫాన్ని తగ్గిస్తుంది, మర్దనం వాతాన్ని తగ్గిస్తుంది.

స్నానం పిత్తాధికం హన్యాత్తస్యాన్తే చాతపాః ప్రియాః । ఆతపక్లేశకర్మాదౌ క్షేమవ్యాయామినో నరాః ।। ౨౯౧.

స్నానం పిత్తాన్ని తగ్గిస్తుంది. తరువాత ఎండలో ఉండటం మంచిది. ఎండలో వ్యాయామం ప్రారంభంలో చేసే వారు సురక్షితంగా ఉంటారు.

ధన్వన్తరిరువాచ సిహీ శటీ నిశాయుగ్మం వత్సకం క్వాథసేవనం । శిశోః సర్వ్వాతిసారేషు స్తన్యదోషేషు శస్యతే ।। ౨౮౩.

ధన్వంతరి ఇలా అన్నారు: సిహీ, శటి, రెండు రకాల నిశా, వత్సకము — వీటి కషాయం చిన్నపిల్లలకు తీవ్రమైన విరేచనాలు, పాలలో లోపాలు ఉన్నప్పుడు మంచిది.